Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tình hình sản xuất cà phê ở Việt Nam và ở Đăk Lăk Cây cà phê có vị trí rất quan trọng trong nền kinh tế nông nghiệp nước ta nói chung và ñối với Đăk Lăk nói riêng. Trong nhiều năm qua, cà phê là mặt hàng nông sản xuất khẩu quan trọng ñem lại nhiều ngoại tệ cho ñất nước. Do ñặc ñiểm thuận lợi về ñất ñai, khí hậu mà Tây Nguyên ñược xem là vựa sản xuất cà phê của nước ta.
Mặc dù sự khủng hoảng về giá thấp trong những năm qua ñã ảnh hưởng không ít ñến nghành sản xuất cà phê, nhưng cho ñến nay và trong thời gian sắp tới, cây cà phê vẫn là cây trồng chủ lực của vùng Tây Nguyên, chưa có loại cây nào thay thế ñược [8]. Diện tích cà phê năm 2009 của các tỉnh Tây Nguyên là 480. Với diện tích này cà phê Tây Nguyên vẫn chiếm hơn 90% diện tích cà phê của cả nước. Trong các tỉnh Tây Nguyên thì Đăk Lăk là tỉnh có diện tích cà phê lớn nhất, chiếm gần 181.
Vào những năm 2000- 2003 khi có sự khủng hoảng về giá cà phê trên thị trường thế giới, giá ở mức thấp nhất trong mấy chục năm qua và có thời ñiểm giá bán cà phê trong nước ở dưới giá thành, diện tích cà phê ñã giảm nhẹ. Tuy vậy cũng chỉ các diện tích cà phê có ñiều kiện canh tác bất thuận, xa nguồn nước tưới, trồng trên ñất không thích hợp hoặc các vườn cà phê già cỗi, bệnh tật cho năng suất thấp, không hiệu quả mới bị phá bỏ ñể chuyển sang loại cây trồng khác. Trong những năm gần ñây khi giá cà phê bắt ñầu ổn ñịnh trở lại thì nông dân tiếp tục trồng mới lại cà phê. Điều này có thể thấy ñược qua số liệu diện tích, sản lượng cà phê của nước ta và của tỉnh Đăk Lăk.
Diễn biến về diện tích, sản lượng cà phê ở nước ta, khu vực Tây Nguyên và tỉnh Đăk Lăk, từ 2001 – 2009 Cả nước Vùng Tây Nguyên Đăk Lăk Năm Diện tích Sản lượng Diện tích Sản lượng Diện tích Sản lượng (Ngàn ha) (ngàn tấn) (ha) (Tấn) (ha) ( Tấn) 2001 473,5 840,6 405,736 735,348 180,992 348,284 2002 492,5 699,5 448,358 628,302 167,214 325,048 2003 480,5 793,7 440,621 701,859 166,619 284,349 2004 479,1 836,0 434,355 805,237 165,126 360,880 2005 483,6 752,1 443,283 690,277 170,403 257,481 2006 483,2 985,3 449,361 913,674 174,740 435,025 2007 488,9 915,8 455,716 838,477 178,903 325,344 2008 500,2 1055,6 471,925 981,199 182,434 415,494 2009 519,3 1045,1 480,675 981,324 181,960 380,373 (Nguồn: niên giám thống kê các tỉnh Tây Nguyên và tổng cục thống kê. Giới thiệu chung về cây cà phê 1. Đặc ñiểm thực vật học của cây cà phê vối Cây cà phê vối có nguồn gốc ở Trung Phi, phân bố rải rác dưới tán rừng thưa, thấp thuộc vùng châu thổ sông Congo. Có hai giống cà phê vối ñược trồng phổ biến là Coffea canephora var.
Robusta và Coffea canephora var. Kouilou, trong ñó giống Coffea canephora var. Robusta chiếm trên 90% diện tích cà phê vối của thế giới. Cà phê vối là giống ñược trồng phổ biến ở Việt Nam, ñặc biệt là vùng Tây Nguyên chiếm phần lớn sản lượng và diện tích cà phê của cả nước [18].
- Phân loại học: Tên thường gọi: Cà phê vối (Coffea canephora Pierre var.robusta) Giới : Plantae Ngành: Hạt kín Angiospermae 6 Lớp : Hai lá mầm Dicotyledonae Bộ : Rubiales Họ : Rubiaceae Chi : Coffea Loài : Coffea canephora Pierre var. - Đặc ñiểm thực vật học: *Rễ: có 3 loại + Rễ cọc (rễ cái) ñược mọc từ thân chính, làm trục ñể giữ cho thân tránh cho thân bị ñổ ngã. + Rễ nhánh mọc từ rễ cọc làm nhiệm vụ chủ yếu là hút nước. + Rễ con ñược tập trung chủ yếu ở tầng mặt ñể hút các chất dinh dưỡng.
* Thân, cành: Thân gỗ, cành mọc từ thân gọi là cành cấp một, cành mọc từ cành cấp một, gọi là cành cấp hai… * Lá mọc ñối, tuổi thọ khoảng từ 7-10 tháng. Cành, lá có quan hệ chặt chẽ với năng suất cà phê. * Hoa mọc trên các nách lá ở các cành ngang thành từng cụm khoảng từ 1 - 5 cụm, mỗi cụm có từ 1 -5 hoa. Hoa nở về ñêm, thụ phấn chéo chủ yếu nhờ gió và côn trùng.
Ở những vùng có nhiều sương mù, mưa hoặc mưa phùn vào giai ñoạn cây nở hoa thì thường có năng suất thấp do không ñược thụ phấn ñầy ñủ. * Quả: Sau khi thụ phấn quả phát triển nhanh và kéo dài từ 9 – 10 tháng [16]. Yêu cầu sinh thái ñối với cây cà phê vối Cà phê là cây công nghiệp nhiệt ñới nên cần có những ñiều kiện sinh thái khắt khe của từng loại cà phê ñể phân vùng cho thích hợp nhằm khai thác tốt ñiều kiện tự nhiên của mỗi vùng. Nắm vững yêu cầu sinh thái không những ñể quy hoạch vùng trồng thích hợp mà còn ñể xây dựng các biện pháp kỹ thuật canh tác nhằm hạn chế tối ña những ñiều kiện bất thuận của các yếu tố tự nhiên, khí hậu.
7 Trong hai yếu tố sinh thái chính là khí hậu và ñất ñai thì yếu tố khí hậu mang tính quyết ñịnh. Đối với ñất ñai ta có thể khắc phục ñược bằng các biện pháp, cải tạo ñất v. Nhưng ñối với các yếu tố khí hậu mặc dù có áp dụng các biện pháp kỹ thuật canh tác cũng chỉ hạn chế ít nhiều tác hại của nó chứ không thể làm thay ñổi ñược. Nên khi quy hoạch vùng trồng cà phê phải ñặc biệt quan tâm xem xét ñến các yếu tố khí hậu trước sau ñó mới ñến các yếu tố ñất ñai.
* Yêu cầu khí hậu - Nhiệt ñộ Cây cà phê thích hợp ở nhiệt ñộ ôn hòa, tuy nhiên trong thực tế sản xuất, cây cà phê có khả năng sống trong ñiều kiện biên ñộ nhiệt lớn (8 – 38oC). Ngưỡng nhiệt ñộ thích hợp nhất cho quá trình sinh trưởng và phát triển là 19 - 260C, vượt quá ngưỡng này (cao hoặc thấp hơn) ñều hạn chế quá trình sinh trưởng và phát dục của cà phê : hoa nở không ñều, dị dạng. Cà phê vối chịu rét rất kém, ở nhiệt ñộ 70C cây ñã ngừng sinh trưởng và từ 50C trở xuống cây bắt ñầu bị gây hại nghiêm trọng [16]. Biên ñộ dao ñộng giữa ngày và ñêm cao, có tác dụng thúc ñẩy hoạt ñộng quang hợp, tích lũy chất khô vào ban ngày và hạn chế tiêu vật chất vào ban ñêm, có ảnh hưởng ñến năng suất và phẩm chất cà phê [14].
Sự chênh lệch về nhiệt ñộ giữa các tháng trong năm cũng như biên ñộ nhiệt giữa ngày và ñêm có ảnh hưởng rất lớn ñến chất lượng, ñặc biệt là hương vị của cà phê. Vào giai ñoạn hạt cà phê ñược hình thành và tích lũy chất khô, chênh lệch biên ñộ giữa ngày và ñêm càng cao và nhiệt ñộ ban ñêm càng xuống thấp thì chất lượng cà phê càng cao [16]. - Lượng mưa Sau nhiệt ñộ, lượng mưa là một trong những yếu tố khí hậu quyết ñịnh ñến khả năng sinh trưởng, năng suất và kích thước của hạt cà phê. Thế nước trong cây có ảnh hưởng ñến quá trình phân hóa mầm hoa, sự phá vỡ tính ngủ nghỉ của chồi hoa, kích thích sự tăng trưởng trở lại của chồi hoa, quá trình nở hoa và tăng 8 trưởng kích thước của vỏ thóc v.
Thế nước trong cây lại phụ thuộc chủ yếu vào lượng mưa và sự phân bố của nó vào các tháng trong năm. Nhìn chung cây cà phê cần một lượng mưa cả năm khá cao và phân bố ñồng ñều giữa các tháng trong năm nhưng phải có thời gian khô hạn tối thiểu từ 2-3 tháng. Thời gian khô hạn này chính là yếu tố quyết ñịnh ñến quá trình phân hóa mầm hoa ở cây cà phê. Cây cà phê vối ưa thích với ñiều kiện khí hậu nóng ẩm.
Những vùng có cao ñộ thấp nên cần có lượng mưa trong năm khá cao từ 1.000mm và phân bố ñồng ñều trong khoảng 9 tháng. Cà phê vối là cây thụ phấn chéo bắt buộc nên ngoài yêu cầu phải có một thời gian khô hạn ít nhất là 2-3 tháng sau giai ñoạn thu hoạch ñể phân hóa mầm hoa thì vào giai ñoạn lúc cây nở hoa yêu cầu phải có thời tiết khô ráo, không có mưa ñể quá trình thụ phấn ñược thuận lợi [16]. - Độ ẩm không khí Độ ẩm không khí có ảnh hưởng rất lớn ñến khả năng sinh trưởng của cây trồng vì nó liên quan trực tiếp ñến quá trình bốc hơi nước của cây. Ẩm ñộ thích hợp cho cây cà phê vối là trên 80%.
Ẩm ñộ không khí cao sẽ làm giảm tốc ñộ bốc, thoát hơi nước và ngược lại. Tuy nhiên nếu ñộ ẩm không khí quá cao cũng là ñiều kiện thuận lợi cho nhiều loại sâu bệnh phát triển. Ngược lại nếu ñộ ẩm không khí quá thấp làm cho quá trình bốc thoát nước tăng lên rất mạnh làm cho cây bị thiếu nước và héo, ñặc biệt là trong những tháng mùa khô có nhiệt ñộ cao và tốc ñộ gió lớn. Ngoài ñộ ẩm không khí, quá trình bốc thoát hơi nước qua lá cà phê còn phụ thuộc vào tốc ñộ gió, nhiệt ñộ môi trường và ẩm ñộ ñất [16].
- Ánh sáng Lịch sử cây cà phê sống dưới tán rừng, là cây ưa che bóng. Tuy nhiên trong quá trình chọn lọc và trồng trọt thì nhiều giống cà phê cũng thích nghi dần với môi trường mới. Ở những vùng có ñộ cao trên 800m so với mặt biển, nhiệt ñộ thấp hơn nên không nhất thiết phải trồng cây che bóng. Ngược lại ở những vùng có ñộ cao thấp, nhiệt ñộ cao, ánh sáng nhiều nhất thiết phải có cây che bóng, cây che bóng 9 ở những vùng này không chỉ có tác dụng ñiều hòa nhiệt ñộ trong vườn, giảm quá trình bốc hơi nước mà còn làm hạn chế khả năng phát dục của cây, tránh cây bị kiệt sức dẫn ñến khô cành, khô quả do năng suất quá cao và quá sớm.
Bên cạnh ñó cây che bóng cũng có tác dụng làm cho quả chín chậm lại, ñủ thời gian ñể cho hạt tích lũy các chất dinh dưỡng, ñặc biệt là các hợp chất thơm làm cho chất lượng hạt tăng lên [16]. - Gió Vì xuất xứ của cà phê từ vùng nhiệt ñới nên ưa một khí hậu nóng ẩm và lặng gió. Tuy nhiên gió nhẹ là ñiều kiện thuận lợi cho sự lưu thông không khí, tăng khả năng bốc thoát hơi nước và trao ñổi chất của cây. Gió mạnh hay bão làm rụng lá, quả, gãy cành.
Nhìn chung tất cả các vùng trồng cà phê ở nước ta ñều bị ảnh hưởng của gió hoặc gió bão.
