Tổng quan luận án
Luận án tiến sĩ nông nghiệp với đề tài "Ảnh hưởng của chính sách xóa đói giảm nghèo tới sinh kế của hộ nghèo dân tộc thiểu số ở huyện Võ Nhai tỉnh Thái Nguyên" được tác giả Trần Lệ Thị Bích Hồng thực hiện tại Trường Đại học Kinh tế và Quản trị kinh doanh – Đại học Thái Nguyên (năm 2018), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Xuân Trường, thuộc chuyên ngành Kinh tế Nông nghiệp (Mã số: 9 62 01 15).
Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu
Trong hơn 20 năm qua, công tác xóa đói giảm nghèo (XĐGN) tại Việt Nam đạt được nhiều kết quả quan trọng: tỷ lệ hộ nghèo cả nước giảm từ 18,1% (năm 2006) xuống 14,75% (năm 2007), 12,1% (năm 2008), 11,3% (năm 2009) và 9,45% (năm 2010), hoàn thành mục tiêu trước 01 năm so với Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X. Theo Quyết định số 20/2007/QĐ-TTg, mục tiêu giảm nghèo hàng năm giai đoạn 2006–2010 là 2%, thực tế đạt mức giảm bình quân 2,6%/năm. Tại tỉnh Thái Nguyên, năm 2015 toàn tỉnh có 42.000 hộ nghèo, mức giảm tỷ lệ nghèo đạt 2,19%/năm (vượt chỉ tiêu 2%/năm).
Tuy nhiên, địa bàn miền núi có đông đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) như huyện Võ Nhai vẫn đối mặt với nhiều khó khăn. Mặc dù tỷ lệ hộ nghèo DTTS tại Võ Nhai giảm từ 57,3% (năm 2010) xuống còn 35,2% (đầu năm 2015), nhưng nguy cơ tái nghèo vẫn hiện hữu. Thực tiễn triển khai bộc lộ sự chồng chéo, phân tán nguồn lực giữa các chương trình và chưa đánh giá đầy đủ mối quan hệ tương tác giữa chính sách hỗ trợ với sự chuyển biến các nguồn lực sinh kế nội tại của hộ gia đình DTTS. Luận án được triển khai nhằm cung cấp cơ sở khoa học và bằng chứng thực nghiệm về vấn đề này.
Mục tiêu nghiên cứu
- Mục tiêu chung: Phân tích, đánh giá thực trạng thực hiện các chính sách XĐGN và ảnh hưởng của các chính sách này tới sinh kế hộ DTTS huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên; chỉ ra các bất cập và đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả chính sách trong thời gian tới.
- Mục tiêu cụ thể:
- Mục tiêu 1: Hệ thống hóa, làm sáng tỏ và phát triển cơ sở lý luận, cơ sở thực tiễn về ảnh hưởng của chính sách XĐGN tới sinh kế hộ DTTS.
- Mục tiêu 2: Phân tích, đánh giá quá trình triển khai và kết quả thực hiện các chính sách XĐGN tại huyện Võ Nhai giai đoạn 2011–2015.
- Mục tiêu 3: Đánh giá ảnh hưởng của các chính sách XĐGN tới 5 nguồn lực sinh kế và hoạt động sinh kế của hộ DTTS tại địa bàn nghiên cứu.
- Mục tiêu 4: Xác định các yếu tố ảnh hưởng và đề xuất hệ thống quan điểm, định hướng, giải pháp nhằm cải thiện sinh kế cho hộ nghèo DTTS.
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: Các chính sách XĐGN và ảnh hưởng của các chính sách này tới sinh kế của hộ nghèo DTTS trên địa bàn huyện Võ Nhai.
- Phạm vi không gian: Huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên.
- Phạm vi thời gian: Dữ liệu thứ cấp thu thập trong giai đoạn 2011–2015 (kết hợp số liệu giai đoạn 2012–2016 về kinh tế – xã hội); dữ liệu sơ cấp điều tra khảo sát hộ DTTS và cán bộ địa phương thực hiện trong năm 2016.
- Phạm vi nội dung: Tập trung vào 4 nhóm chính sách chủ yếu:
- Nhóm chính sách đào tạo nghề và giải quyết việc làm.
- Nhóm chính sách hỗ trợ tiếp cận dịch vụ xã hội cơ bản (đất ở, nhà ở, nước sạch, giáo dục, y tế).
- Nhóm chính sách tín dụng ưu đãi.
- Nhóm chính sách hỗ trợ đặc thù (Chương trình 134, Chương trình 135, chính sách hỗ trợ trực tiếp).
Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án
Các hướng nghiên cứu quốc tế
Tác giả đã tổng hợp các công trình quốc tế theo hai nhóm vấn đề chính:
- Nghiên cứu về nghèo đói và chính sách XĐGN:
- Ngân hàng Phát triển Châu Á – ADB (2002): Đánh giá tác động giảm nghèo từ góc nhìn người hưởng lợi tại 6 quốc gia (Bangladesh, Indonesia, Nepal, Papua New Guinea, Philippines, Samoa), chỉ ra rằng 27% hộ gia đình cải thiện kinh tế nhờ dự án; các dự án phát triển con người và nâng cao vị thế phụ nữ đem lại hiệu quả cao hơn.
- ADB (2015): Phân tích giảm nghèo đa chiều tại các nước đang phát triển ở Châu Á, nhấn mạnh vai trò của tài chính vi mô, an sinh xã hội và thích ứng biến đổi khí hậu.
- Nghiên cứu về sinh kế và ảnh hưởng của chính sách:
- Doreen S. Nakiyimba (2014): Nghiên cứu tác động của tài chính vi mô đến sinh kế phụ nữ tại huyện Kakondo, quận Rakai (Uganda), chỉ ra tính hai mặt của tín dụng khi lãi suất cao và kỳ hạn trả nợ chưa linh hoạt dẫn đến rủi ro thế chấp tài sản.
- Joseph Iloabanafor Orji (2005): Đánh giá các chương trình giảm nghèo tại Nigeria qua khảo sát 717 người bằng kiểm định Chi-square, khẳng định chính sách thiếu sự tham gia của người dân ngay từ khâu thiết kế sẽ không đem lại hiệu quả bền vững.
- Frank Ellis (1999): Phân tích đa dạng hóa sinh kế nông thôn tại các nước đang phát triển như một chiến lược sinh tồn trước sự suy giảm vai trò tự cung cấp của nông nghiệp thuần túy.
- Zerihun Gudeta Alemu (2012): Ứng dụng hồi quy logistic đa biến phân tích chiến lược sinh kế tại Nam Phi, chỉ ra rào cản về độ tuổi, học vấn, nguồn lao động và hạ tầng.
- Shanta Paudel Khatiwada và cộng sự (2017): Khảo sát 453 hộ tại miền Trung Nepal dựa trên khung sinh kế DFID, chứng minh 61% hộ đa dạng hóa thu nhập phi nông nghiệp và tiếp cận đất đai, tín dụng là yếu tố quyết định lựa chọn sinh kế.
Các hướng nghiên cứu trong nước
- Nghiên cứu nghèo đói và chính sách vùng DTTS:
- ADB (2012): Báo cáo đánh giá nghèo Việt Nam 2012 phân tích sự giãn rộng khoảng cách giàu nghèo giữa người DTTS và dân tộc Kinh.
- ActionAid Quốc tế tại Việt Nam và Oxfam (2013): Nghiên cứu tại Hà Giang, Nghệ An, Đắk Nông theo phương pháp tiếp cận "điểm sáng" (positive deviance), chỉ ra vai trò của tính gắn kết cộng đồng và người tiên phong trong mô hình giảm nghèo.
- Ngô Trường Thi (2016): Đánh giá chính sách dân tộc giai đoạn 2011–2015, chỉ rõ bất cập trong phân bổ ngân sách và đề xuất thu gọn đầu mối quản lý về Ủy ban Dân tộc.
- Quách Mạnh Hảo (2005): Phân tích thị trường tài chính nông thôn, chỉ ra thông tin bất đối xứng và chi phí giao dịch hạn chế khả năng tiếp cận vốn của người nghèo.
- Nguyễn Đức Thắng (2006): Đánh giá việc thực hiện chính sách XĐGN ở vùng Tây Bắc, chỉ ra việc điều hành từ trên xuống làm giảm hiệu quả chính sách.
- Nguyễn Thị Hoa (2009): Đánh giá cơ chế hoạch định chính sách XĐGN tại Việt Nam đến năm 2015.
- Nghiên cứu đánh giá tác động chính sách đến đời sống và sinh kế:
- Phùng Đức Tùng và cộng sự (2012): Đánh giá Chương trình 135 giai đoạn II qua mẫu khảo sát 6.000 hộ tại 400 xã thuộc 42 tỉnh, cung cấp bộ dữ liệu thực nghiệm về cơ sở hạ tầng và năng suất cây trồng.
- Phùng Đức Tùng và cộng sự (2013): Đánh giá 5 nhóm chính sách giảm nghèo tại Thành phố Hồ Chí Minh.
- Đỗ Kim Chung và nhóm nghiên cứu (2016): Đánh giá tác động kinh tế – xã hội tổng thể của các chương trình XĐGN giai đoạn 2001–2015 ở vùng Tây Bắc theo chuỗi tác động và phương pháp nghèo đa chiều.
- Nguyễn Võ Linh và nhóm nghiên cứu (2013): Sử dụng ma trận phân tích chính sách (PAM) và hàm sản xuất Cobb-Douglas đánh giá chính sách XĐGN tại tỉnh Đắk Lắk.
- Nguyễn Việt Cường, Phùng Đức Tùng và Daniel Westbrook (2015): Cung cấp bằng chứng thực nghiệm về tác động tích cực của các chương trình giảm nghèo quy mô lớn giai đoạn 2006–2010 đối với tài sản và thu nhập hộ DTTS.
Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết
Các công trình trước đây phần lớn đánh giá chính sách theo góc độ quản lý vĩ mô, đo lường tỷ lệ giảm nghèo chung hoặc phân tích tác động đơn lẻ của từng dự án. Chưa có công trình nào vận dụng Khung sinh kế bền vững để phân tích có hệ thống tác động tổng hợp của 4 nhóm chính sách XĐGN đến sự biến đổi 5 nguồn lực sinh kế (con người, tự nhiên, vật chất, xã hội, tài chính) và chuyển dịch cơ cấu thu nhập của hộ nghèo DTTS tại một địa bàn huyện miền núi cụ thể như huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
Cơ sở lý thuyết và khung phân tích
- Khái niệm và chuẩn nghèo: Luận án tổng hợp các định nghĩa của ESCAP (1993), Hội nghị Thượng đỉnh Copenhagen (1995), WB, ADB; hệ thống hóa chuẩn nghèo của Việt Nam qua các thời kỳ từ 1993 đến chuẩn nghèo tiếp cận đa chiều giai đoạn 2016–2020 theo Quyết định số 59/2015/QĐ-TTg.
| Giai đoạn |
Khu vực nông thôn |
Khu vực thành thị |
Đơn vị tính |
| 1993–1994 |
15 (Đồng bằng/Miền núi) |
20 |
kg gạo/người/tháng |
| 1995–1997 |
15 (Miền núi/Hải đảo); 20 (Đồng bằng/Trung du) |
25 |
kg gạo/người/tháng |
| 1998–2000 |
45.000 |
45.000 |
đồng/người/tháng |
| 2001–2005 |
80.000 (Miền núi/Hải đảo); 100.000 (Đồng bằng) |
150.000 |
đồng/người/tháng |
| 2006–2010 |
200.000 |
260.000 |
đồng/người/tháng |
| 2011–2015 |
400.000 |
500.000 |
đồng/người/tháng |
| 2016–2020 |
700.000 |
900.000 |
đồng/người/tháng |
- Khung phân tích sinh kế bền vững: Vận dụng lý thuyết của Robert Chambers & Gordon Conway (1992), Ian Scoones (1998) thuộc Viện Nghiên cứu Phát triển (IDS) và Vụ Phát triển Quốc tế Anh (DFID). Sinh kế bao gồm năng lực, tài sản và các hoạt động kiếm sống.
- Ngũ giác nguồn lực sinh kế: Đánh giá biến động 5 nhóm vốn:
- Nguồn lực con người: Sức khỏe, trình độ học vấn, kỹ năng lao động, đào tạo nghề.
- Nguồn lực tự nhiên: Đất ở, đất sản xuất nông nghiệp, đất lâm nghiệp, nguồn nước.
- Nguồn lực vật chất: Nhà ở, công trình vệ sinh, phương tiện sản xuất, cơ sở hạ tầng công cộng (giao thông, thủy lợi, điện, trạm y tế, trường học).
- Nguồn lực xã hội: Mối quan hệ họ hàng, sự hỗ trợ cộng đồng làng bản, vai trò của các tổ chức đoàn thể chính trị – xã hội.
- Nguồn lực tài chính: Tín dụng chính sách, thu nhập từ sản xuất và việc làm phi nông nghiệp, tích lũy tiền mặt và tài sản có tính thanh khoản.
Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp tiếp cận: Tiếp cận hệ thống, tiếp cận sinh kế bền vững (SLA), tiếp cận có sự tham gia của người dân (PRA), tiếp cận so sánh và phân tích chuỗi tác động chính sách.
- Phương pháp thu thập thông tin:
- Dữ liệu thứ cấp: Thu thập báo cáo kinh tế – xã hội, báo cáo tổng kết chính sách XĐGN giai đoạn 2011–2015 từ Cục Thống kê tỉnh Thái Nguyên, Sở Lao động – Thương binh và Xã hội, Ban Dân tộc tỉnh, UBND huyện Võ Nhai.
- Dữ liệu sơ cấp: Khảo sát bằng bảng hỏi cấu trúc đối với các chủ hộ nghèo DTTS được chọn mẫu phân tầng theo các tiểu vùng sinh thái – kinh tế của huyện Võ Nhai; phỏng vấn sâu cán bộ Ban chỉ đạo giảm nghèo cấp huyện, xã và thảo luận nhóm tập trung.
- Phương pháp xử lý và phân tích dữ liệu: Thống kê mô tả, so sánh trước – sau khi thụ hưởng chính sách, phân tích điểm trung bình dựa trên thang đo Likert 5 mức độ để lượng hóa mức độ ảnh hưởng của chính sách lên các nguồn lực sinh kế.
Nội dung chính theo từng chương
Chương 1: Tổng quan tài liệu nghiên cứu
Chương 1 hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về nghèo đói, chính sách XĐGN và sinh kế của hộ nghèo. Chương này phân tích các bài học quốc tế từ ADB, các nghiên cứu ở Châu Phi, Châu Á và tổng kết các nghiên cứu tại Việt Nam (vùng Tây Bắc, Đắk Lắk, TP. Hồ Chí Minh). Tác giả xác lập rõ khoảng trống nghiên cứu: sự thiếu vắng các công trình đánh giá toàn diện ảnh hưởng của hệ thống chính sách giảm nghèo đến từng nguồn lực sinh kế của hộ DTTS tại cấp huyện miền núi phía Bắc.
Chương 2: Cơ sở khoa học về ảnh hưởng của các chính sách xóa đói giảm nghèo tới sinh kế hộ dân tộc thiểu số
Chương này làm rõ khung lý luận về đói nghèo, phân loại chính sách XĐGN (trực tiếp, gián tiếp; theo các khía cạnh đa chiều; theo 3 trụ cột: tạo cơ hội, trao quyền, an sinh xã hội). Luận án xác định các đặc trưng của hộ DTTS (vị thế xã hội thấp, tập quán canh tác truyền thống, phụ thuộc vào tài nguyên tự nhiên) và cơ chế tác động của chính sách lên ngũ giác nguồn lực sinh kế. Chương 2 cũng tổng kết kinh nghiệm thực tiễn giảm nghèo từ một số nước và các địa phương trong nước để rút ra bài học cho huyện Võ Nhai.
Chương 3: Phương pháp nghiên cứu
Chương 3 thiết lập khung phân tích, hệ thống câu hỏi nghiên cứu và quy trình chọn mẫu. Địa bàn huyện Võ Nhai được phân chia theo các tiểu vùng nghiên cứu đại diện cho các điều kiện địa hình, tập quán và mức độ phát triển kinh tế – xã hội. Tác giả xây dựng hệ thống chỉ tiêu đánh giá từ cấp vĩ mô (điều kiện tự nhiên, hạ tầng, cơ cấu kinh tế huyện) đến cấp vi mô (thông tin chủ hộ, tài sản, thu nhập, điểm đánh giá thang đo Likert về mức độ cải thiện 5 nguồn lực sinh kế).
Chương 4: Đánh giá tác động của các chính sách xóa đói giảm nghèo tới sinh kế của hộ nghèo dân tộc thiểu số huyện Võ Nhai
Chương 4 là chương thực nghiệm trọng tâm của luận án, tập trung vào các nội dung chính:
1. Thực trạng kinh tế – xã hội và triển khai chính sách tại huyện Võ Nhai
- Võ Nhai là huyện vùng cao có tỷ lệ đồng bào DTTS chiếm đa số (khoảng 62% dân số). Cơ cấu kinh tế chuyển dịch chậm, nông – lâm nghiệp vẫn giữ vai trò chủ đạo.
- Hệ thống chính sách XĐGN giai đoạn 2011–2015 được triển khai đồng bộ qua 4 nhóm chính sách với nguồn lực đầu tư từ các Chương trình mục tiêu quốc gia (Chương trình 135, Chương trình xây dựng Nông thôn mới, chính sách hỗ trợ theo Quyết định 134/2004/QĐ-TTg, chính sách y tế, giáo dục, tín dụng ưu đãi).
2. Kết quả thực hiện các nhóm chính sách cụ thể
- Đào tạo nghề và giải quyết việc làm: Mở các lớp dạy nghề ngắn hạn (kỹ thuật trồng trọt, chăn nuôi thú y, sửa chữa máy nông cụ), tạo việc làm tại chỗ và hỗ trợ chuyển dịch lao động.
- Hỗ trợ tiếp cận dịch vụ xã hội cơ bản:
- Hỗ trợ giáo dục: Miễn giảm học phí, hỗ trợ chi phí học tập, cấp bù tiền ăn cho học sinh vùng đặc biệt khó khăn.
- Hỗ trợ y tế: Cấp thẻ bảo hiểm y tế miễn phí cho 100% người nghèo DTTS, nâng cấp trạm y tế xã.
- Hỗ trợ nhà ở và nước sạch: Triển khai các đề án xóa nhà dột nát, hỗ trợ bể chứa nước sinh hoạt phân tán và công trình cấp nước tập trung.
- Tín dụng ưu đãi: Ngân hàng Chính sách Xã hội huyện giải ngân các gói vay ưu đãi hộ nghèo, giải quyết việc làm, nước sạch và vệ sinh môi trường nông thôn.
- Chính sách đặc thù: Hỗ trợ trực tiếp giống cây trồng, vật nuôi, phân bón, máy móc sản xuất nông nghiệp thông qua các hợp phần hỗ trợ sản xuất của Chương trình 135.
3. Biến đổi ngũ giác nguồn lực sinh kế của hộ nghèo DTTS
Dữ liệu khảo sát thực tế chứng minh chính sách XĐGN tạo ra sự chuyển biến rõ rệt nhưng không đồng đều giữa các nguồn lực:
| Nguồn lực sinh kế |
Các khía cạnh biến đổi do chính sách hỗ trợ |
Mức độ chuyển biến ghi nhận từ khảo sát |
| Nguồn lực con người |
Tăng cường kỹ thuật canh tác qua tập huấn; nâng cao thể lực nhờ BHYT; tăng tỷ lệ trẻ em DTTS đi học đúng độ tuổi. |
Đạt mức trung bình khá; chuyển biến về kỹ năng nghề phi nông nghiệp còn hạn chế. |
| Nguồn lực tự nhiên |
Khai hoang, giao đất giao rừng, cải tạo đất dốc; hỗ trợ nước tưới phục vụ sản xuất. |
Diện tích đất sản xuất tăng nhẹ; chất lượng đất và nguồn nước sinh hoạt cải thiện. |
| Nguồn lực vật chất |
Tỷ lệ nhà kiên cố, bán kiên cố tăng; đường giao thông liên thôn được bê tông hóa; tăng quyền sở hữu máy móc nông cụ. |
Chuyển biến rõ nét nhất nhờ các dự án đầu tư cơ sở hạ tầng và hỗ trợ trực tiếp. |
| Nguồn lực xã hội |
Nâng cao vai trò của Hội Nông dân, Hội Phụ nữ; tăng tính liên kết xóm bản và sự tương trợ cộng đồng. |
Mạng lưới hỗ trợ chính thức và phi chính thức được củng cố vững chắc. |
| Nguồn lực tài chính |
Nguồn vốn vay tín dụng ưu đãi giúp mở rộng quy mô sản xuất; tăng tỷ trọng thu nhập từ chăn nuôi và lâm nghiệp. |
Thu nhập tiền mặt tăng nhưng tích lũy tài chính còn thấp, dễ bị tổn thương khi gặp rủi ro. |
4. Chuyển dịch cơ cấu thu nhập và các yếu tố ảnh hưởng
- Thay đổi cơ cấu thu nhập: Thu nhập từ nông – lâm nghiệp vẫn chiếm tỷ trọng lớn nhưng có sự chuyển dịch từ trồng trọt tự cung tự cấp sang phát triển cây ăn quả, cây chè, chăn nuôi đại gia súc và nhận khoán bảo vệ rừng; nguồn thu từ tiền công, tiền lương phi nông nghiệp bắt đầu tăng.
- Yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả chính sách:
- Năng lực của đội ngũ cán bộ cấp xã, thôn/bản trong việc bình xét đối tượng và hướng dẫn kỹ thuật.
- Sự phối hợp giữa các phòng ban chuyên môn và tổ chức đoàn thể.
- Tập quán sinh hoạt, tâm lý ỷ lại vào chính sách hỗ trợ trực tiếp của một bộ phận hộ nghèo DTTS.
Chương 5: Giải pháp thực hiện hiệu quả các chính sách xóa đói giảm nghèo nhằm cải thiện sinh kế cho các hộ nghèo DTTS ở huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên
Chương 5 xây dựng các nhóm giải pháp xuất phát từ kết quả phân tích thực trạng:
- Quan điểm và định hướng: Chuyển dịch từ hỗ trợ mang tính "cho không" sang hỗ trợ có điều kiện, gắn hỗ trợ tài sản với nâng cao năng lực tự vươn lên của hộ gia đình; phát triển sinh kế thích ứng với điều kiện sinh thái vùng núi cao Võ Nhai.
- Giải pháp chung: Hoàn thiện công tác lập kế hoạch giảm nghèo có sự tham gia; nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ làm công tác giảm nghèo cơ sở; tăng cường giám sát, đánh giá.
- Giải pháp cho từng nhóm chính sách:
- Đào tạo nghề: Gắn đào tạo nghề với nhu cầu thực tế của địa phương và thị trường lao động (chế biến nông lâm sản, dịch vụ nông nghiệp).
- Dịch vụ cơ bản: Tiếp tục hoàn thiện hạ tầng cấp nước sinh hoạt, nâng cao chất lượng khám chữa bệnh ban đầu tại tuyến xã.
- Tín dụng ưu đãi: Mở rộng hạn mức vay vốn, kéo dài chu kỳ vay phù hợp với chu kỳ sinh trưởng của cây lâu năm và gia súc lớn; lồng ghép vay vốn với khuyến nông.
- Chính sách đặc thù: Tích hợp các nguồn vốn đầu tư cơ sở hạ tầng, tránh dàn trải; đẩy mạnh giao đất giao rừng gắn với khoán bảo vệ rừng.
- Phát triển và nhân rộng mô hình sinh kế: Xây dựng các mô hình nông – lâm kết hợp, chăn nuôi bò thịt, trồng chè thâm canh chất lượng cao, trồng cây ăn quả đặc sản tại các tiểu vùng phù hợp.
Kết quả và những đóng góp mới
Đóng góp về mặt lý luận
- Hệ thống hóa và bổ sung khung lý luận về ảnh hưởng của chính sách XĐGN tới sinh kế của đồng bào DTTS ở vùng miền núi, cụ thể hóa mối quan hệ tác động qua lại giữa các can thiệp chính sách và 5 nguồn lực sinh kế hộ gia đình theo Khung sinh kế bền vững (SLA).
- Làm rõ cơ chế chuyển hóa từ việc hỗ trợ các nguồn lực bên ngoài (vật chất, tài chính, dịch vụ) thành năng lực sinh kế nội sinh của người nghèo DTTS trong bối cảnh chuyển dịch kinh tế nông thôn.
Đóng góp về mặt thực tiễn
- Phân tích bức tranh toàn diện về quá trình thực thi và hiệu quả của các chính sách XĐGN trên địa bàn huyện Võ Nhai giai đoạn 2011–2015.
- Cung cấp luận cứ thực nghiệm định lượng và định tính về sự thay đổi của từng loại nguồn lực sinh kế (con người, tự nhiên, vật chất, xã hội, tài chính) và chuyển dịch cơ cấu thu nhập của hộ DTTS dưới tác động của chính sách.
- Chỉ rõ những tồn tại thực tế: chính sách còn phân tán, nguồn lực đầu tư dàn trải, tỷ lệ vốn tín dụng sử dụng sai mục đích còn tồn tại, tâm lý ỷ lại của một bộ phận người dân chưa được giải quyết triệt để.
- Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ và khả thi cho các cấp quản lý:
- Đối với Trung ương và Tỉnh: Đổi mới cơ chế phân bổ ngân sách, lồng ghép các chương trình mục tiêu quốc gia, phân cấp mạnh mẽ hơn cho cấp huyện.
- Đối với huyện Võ Nhai: Tăng cường vai trò cán bộ cơ sở, tổ chức liên kết chuỗi giá trị nông sản và phát triển các mô hình sinh kế phù hợp từng tiểu vùng sinh thái.
- Đối với hộ nghèo: Nâng cao ý thức tự lực, tích cực tham gia các lớp tập huấn kỹ thuật và quản lý vốn vay hiệu quả.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
- Hạn chế:
- Địa bàn nghiên cứu giới hạn trong phạm vi một huyện miền núi (Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên), do đó một số phát hiện đặc thù về tập quán canh tác của các nhóm dân tộc thiểu số tại chỗ chưa thể khái quát hóa hoàn toàn cho tất cả các vùng miền núi khác trong cả nước.
- Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua điều tra cắt ngang tại thời điểm năm 2016, việc đánh giá sự thay đổi sinh kế trước và sau chính sách dựa trên hồi tưởng của chủ hộ và số liệu lưu trữ hành chính nên khó tránh khỏi sai lệch nhớ lại (recall bias).
- Việc bóc tách tác động độc lập của từng chính sách đơn lẻ gặp khó khăn do tính chất lồng ghép đa chương trình tại các xã nghèo.
- Hướng nghiên cứu tiếp:
- Mở rộng phạm vi nghiên cứu so sánh liên huyện hoặc liên tỉnh thuộc vùng Trung du và Miền núi phía Bắc.
- Ứng dụng phương pháp theo dõi mẫu theo thời gian (dữ liệu bảng - panel data) để đo lường định lượng chính xác hơn tính bền vững của sinh kế và nguy cơ tái nghèo đa chiều trong dài hạn.
Giá trị tham khảo
Luận án là tài liệu tham khảo khoa học có giá trị ứng dụng cho:
- Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Ban Dân tộc, Sở Lao động – Thương binh và Xã hội tỉnh Thái Nguyên, UBND huyện Võ Nhai và các địa phương miền núi tương đồng trong việc rà soát, tích hợp và triển khai các chính sách giảm nghèo giai đoạn tiếp theo.
- Cán bộ cơ sở và tổ chức đoàn thể: Tham khảo phương pháp đánh giá sinh kế có sự tham gia của người dân và kinh nghiệm quản lý nguồn vốn tín dụng ưu đãi, mô hình sinh kế nông lâm nghiệp.
- Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học: Cung cấp tài liệu tham khảo chuyên sâu về phương pháp luận nghiên cứu sinh kế nông thôn, kinh tế nông nghiệp và phương pháp kết hợp định tính – định lượng trong đánh giá chính sách công.
Câu hỏi thường gặp
1. Luận án phân loại hệ thống chính sách XĐGN tại huyện Võ Nhai thành những nhóm nào?
Luận án phân chia hệ thống chính sách thành 4 nhóm cụ thể:
- Nhóm chính sách đào tạo nghề và giải quyết việc làm.
- Nhóm chính sách hỗ trợ tiếp cận các dịch vụ cơ bản (đất ở, nhà ở, nước sinh hoạt; hỗ trợ giáo dục; hỗ trợ chăm sóc sức khỏe).
- Nhóm chính sách tín dụng ưu đãi.
- Nhóm chính sách hỗ trợ đặc thù (Chương trình 134, Chương trình 135, hỗ trợ trực tiếp giống/vật tư).
2. Sự biến đổi của 5 nguồn lực sinh kế hộ nghèo DTTS tại Võ Nhai diễn ra như thế nào?
Kết quả nghiên cứu cho thấy sự cải thiện rõ nét nhất diễn ra ở nguồn lực vật chất (nhà ở kiên cố hơn, hạ tầng điện, đường, trạm y tế được nâng cấp) và nguồn lực xã hội (vai trò tổ chức đoàn thể và tương trợ cộng đồng được phát huy). Nguồn lực con người và nguồn lực tự nhiên có chuyển biến nhưng chậm hơn (trình độ chuyên môn kỹ thuật còn thấp, diện tích đất canh tác khó mở rộng). Nguồn lực tài chính tăng về khả năng tiếp cận tín dụng nhưng tích lũy nội tại và thu nhập bền vững của hộ còn ở mức khiêm tốn.
3. Những hạn chế chính trong tổ chức thực hiện chính sách XĐGN tại huyện Võ Nhai giai đoạn 2011–2015 là gì?
Luận án chỉ ra các hạn chế chủ yếu: nguồn lực chính sách còn bị phân tán, chồng chéo giữa các chương trình; cơ chế hỗ trợ trực tiếp "cho không" làm nảy sinh tâm lý ỷ lại, trông chờ vào Nhà nước; công tác đào tạo nghề ngắn hạn chưa gắn kết chặt chẽ với nhu cầu chuyển dịch việc làm thực tế; năng lực quản lý và theo dõi giám sát của đội ngũ cán bộ cấp xã, thôn bản còn nhiều bất cập.
4. Tác giả đề xuất định hướng trọng tâm nào để cải thiện sinh kế cho hộ nghèo DTTS huyện Võ Nhai?
Định hướng trọng tâm là chuyển mạnh từ phương thức hỗ trợ trực tiếp, thụ động sang hỗ trợ có điều kiện gắn với nâng cao năng lực tự chủ sinh kế; tập trung phát triển các mô hình kinh tế nông – lâm kết hợp theo thế mạnh từng tiểu vùng; mở rộng thời hạn và hạn mức tín dụng ưu đãi phù hợp với chu kỳ kinh doanh nông nghiệp; đồng thời nâng cao chất lượng nguồn nhân lực thông qua đào tạo nghề gắn với địa chỉ sử dụng lao động.
Kết luận
Luận án tiến sĩ của tác giả Trần Lệ Thị Bích Hồng đã giải quyết một cách có hệ thống vấn đề lý luận và thực tiễn về tác động của chính sách XĐGN đối với sinh kế của hộ nghèo DTTS tại huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên. Bằng việc kết hợp dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2011–2015 và số liệu khảo sát thực tế năm 2016 trên nền tảng Khung sinh kế bền vững, công trình đã làm sáng tỏ thực trạng biến đổi của 5 nguồn lực sinh kế và cơ cấu thu nhập của người dân. Các kết quả nghiên cứu và hệ thống giải pháp được đề xuất là luận cứ khoa học tin cậy phục vụ công tác quản lý, điều chỉnh chính sách an sinh xã hội và phát triển kinh tế – xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.
