Xóa Đói Giảm Nghèo ở Vùng Dân Tộc Thiểu Số Việt Nam: Thực Trạng và Giải Pháp

Luận văn về thực trạng và giải pháp xoá đói giảm nghèo ở vùng dân tộc thiểu số Việt Nam. Phân tích kinh tế chính trị, đề xuất các chính sách hiệu quả.

• Tác giả: Lê Ngọc Thanh
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Cúc
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội Khoa Kinh Tế
• Chuyên ngành: Kinh Tế Chính Trị XHCN
• Đề tài: Xoá Đói Giảm Nghèo Ở Vùng Dân Tộc Thiểu Số Việt Nam: Thực Trạng Và Giải Pháp
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2004
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ NGHÈO ĐÓI VÀ XOÁ ĐÓI GIẢM NGHÈO
• 1.1. Vấn đề đói nghèo và tầm quan trọng của công tác xoá đói giảm nghèo
• 1.2. Vấn đề nghèo đói và tiêu chí xác định nghèo đói
• 1.3. Nghèo đói trên thế giới và nguyên nhân
• 1.4. Những khó khăn và thách thức đối với các nước nghèo và nhóm dân cư nghèo đói
• 1.5. Kinh nghiệm của một số quốc gia trên thế giới về thực hiện xoá đói giảm nghèo
• 1.6. Vấn đề đói nghèo ở Việt Nam
• 1.6.1. Các quan điểm xoá đói giảm nghèo ở Việt Nam
• 1.6.2. Tiêu chí xác định nghèo đói ở nước ta
• 1.6.3. Khái quát về thực trạng đói nghèo và vấn đề XDGN ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG ĐÓI NGHÈO VÀ CÔNG TÁC XOÁ ĐÓI GIẢM NGHÈO Ở VÙNG DÂN TỘC THIỂU SỐ
• 2.1. Một số đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội của vùng dân tộc thiểu số nước ta có ảnh hưởng đến đói nghèo và công tác xoá đói giảm nghèo
• 2.1.1. Vùng dân tộc thiểu số ở miền núi và trung du Bắc bộ
• 2.1.2. Vùng dân tộc thiểu số ở miền Trung và Nam Trung bộ
• 2.1.3. Vùng dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên
• 2.1.4. Vùng dân tộc thiểu số ở Nam Bộ
• 2.2. Thực trạng đói nghèo và những nguyên nhân cơ bản dẫn đến đói nghèo ở vùng dân tộc thiểu số của nước ta
• 2.2.1. Thực trạng đói nghèo ở vùng dân tộc thiểu số nước ta
• 2.2.2. Những nguyên nhân cơ bản về tình trạng đói nghèo ở vùng dân tộc thiểu số của nước ta
• 2.3. Thực trạng công tác xoá đói giảm nghèo ở vùng dân tộc thiểu số nước ta
• 2.3.1. Các chương trình, chính sách hướng vào mục tiêu XDGN
• 2.3.2. Một số chủ trương, chính sách hiện nay nhằm góp phần đẩy mạnh XĐGN, đặc biệt là ở vùng dân tộc thiểu số nước ta
• 3. CHƯƠNG 3: KIẾN NGHỊ VỀ ĐỊNH HƯỚNG VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP XOÁ ĐÓI GIẢM NGHÈO Ở VÙNG DÂN TỘC THIỂU SỐ CỦA NƯỚC TA
• 3.1. Định hướng mục tiêu theo vùng lãnh thổ
• 3.2. Định hướng theo nhóm sản xuất hàng hoá dịch vụ
• 3.3. Định hướng mục tiêu theo lĩnh vực
• 3.4. Một số giải pháp chủ yếu nhằm xóa đói giảm nghèo ở vùng dân tộc thiểu số của nước ta
• 3.4.1. Vấn đề phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường
• 3.4.2. Trợ giúp đối tượng chính sách xã hội
• 3.4.3. Cứu tế, viện trợ khẩn cấp
• 3.4.4. Chống tệ nạn xã hội - xây dựng nếp sống văn hoá
• KẾT LUẬN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Xóa Đói Giảm Nghèo ở Vùng Dân Tộc Thiểu Số

Ngày nay, nghèo đói và chống nghèo đói đã trở thành vấn đề toàn cầu. Nhiều quốc gia, tổ chức và diễn đàn quốc tế đều lấy hoạt động chống nghèo đói làm một trong những mục tiêu quan trọng trong chương trình hoạt động. Ở nước ta, ngay từ khi ra đời, Đảng Cộng sản Việt Nam đã xác định mục tiêu cơ bản trong hoạt động của mình là giải phóng dân tộc, xây dựng chế độ mới để đem lại hạnh phúc, ấm no cho mọi người dân Việt Nam. Lúc sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ, Đảng và Nhà nước phải tạo điều kiện “Làm cho người nghèo đủ ăn. Người đủ ăn thì khá, giàu. Người khá, giàu thì giàu thêm”. Trong những năm đổi mới, nền kinh tế Việt Nam đã có bước tiến phát triển vượt bậc, đời sống của đa số dân cư được cải thiện. Công tác xóa đói giảm nghèo (XĐGN) đã thu được những thành tựu đáng kể. Tuy vậy, mức sống của người dân vẫn còn thấp, phân hoá thu nhập có xu hướng tăng lên. Một bộ phận dân cư sống nghèo đói - trong đó có những gia đình có nhiều đóng góp cho cách mạng vẫn chịu nhiều thua thiệt trong hoà nhập cộng đồng và không đủ sức tiếp nhận những thành quả do công cuộc đổi mới đem lại.

1.1. Tầm quan trọng của Xóa Đói Giảm Nghèo tại Việt Nam

Nghèo đói không còn là vấn đề riêng của một quốc gia, mà là vấn đề quốc tế. Hội nghị thượng đỉnh thế giới về phát triển xã hội, họp tại Copehagen Đan Mạch tháng 3/1995, những người đứng đầu các quốc gia, đã trịnh trọng tuyên bố “Chúng tôi cam kết thực hiện mục tiêu xóa đói giảm nghèo trên thế giới, thông qua các hành động quốc gia kiên quyết và sự hợp tác quốc tế, coi đây như đòi hỏi bắt buộc về mặt đạo đức xã hội, chính trị kinh tế của nhân loại”.

1.2. Các Quan điểm và Tiêu chí Xác định Nghèo Đói ở Việt Nam

Để hình thành các giải pháp xóa đói giảm nghèo, cần thiết phải có quan niệm đúng về đói nghèo. Tuy vậy, cho đến nay quan niệm về đói nghèo và tiêu chí xác định có nhiều quan niệm và cách tiếp cận khác nhau. Đến nay nhiều nhà nghiên cứu và tổ chức quốc tế đã đưa ra nhiều khái niệm khác nhau về đói nghèo. Có những tác giả chỉ nêu những đặc trưng nào đó của nghèo đói như là “thiếu ăn”, “thiếu dinh dưỡng”, “nhà ở tạm bợ” hoặc thậm chí là sự “thất học”. Theo tôi, những quan niệm trên chỉ mới nêu những biểu hiện riêng nào đó của nghèo đói trong xã hội mà thôi.

II. Thực Trạng Nghèo Đói ở Vùng Dân Tộc Thiểu Số Phân Tích

Hiện nay, tỉ lệ hộ đói nghèo của nước ta là 10,86% (khoảng 2 triệu hộ). Đặc biệt, có hơn 1000 xã nghèo đói với số hộ nghèo chiếm từ 40% trở lên. Từ khi thực sự trở thành phong trào và có một số văn bản quy phạm pháp luật ở một số khía cạnh khác nhau, công tác xóa đói, giảm nghèo ở nước ta đã được Liên hợp quốc đánh giá là có nhiều sáng tạo và tiến bộ; các tổ chức quốc tế như UNDP, UNFPA, UNICEP, FAO. đã có cam kết tiếp tục hợp tác và hỗ trợ Việt Nam phát triển. Nhưng nếu nhìn lại một cách nghiêm túc vẫn còn có những bất cập và thiếu sót cần sớm khắc phục và bổ sung để thúc đẩy nhanh hơn, hiệu qua hơn công cuộc XĐGN ở nước ta.

2.1. Nguyên nhân dẫn đến Nghèo Đói ở Vùng Dân Tộc Thiểu Số

Chương trình quốc gia XĐGN đã được triển khai ở tất cả các tỉnh, thành phố trong cả nước, nhưng hiệu quả chưa cao. Tuy số hộ nghèo hàng năm giảm trên 20%, nhưng với tiêu chuẩn phân định nghèo rất thấp. Một khía cạnh rất đáng quan tâm ở đây là còn nhiều hộ gia đình ở những vùng dân tộc thiểu số thực sự đang lúng túng, quấn quanh trong tình trạng đói nghèo, gặp khó khăn về khách quan và chủ quan khó có thể vượt qua nếu không có sự giúp đỡ từ phía Nhà nước và xã hội.

2.2. Ảnh hưởng của Đặc điểm Kinh tế Xã hội đến Nghèo Đói

Xóa đói giảm nghèo ở vùng dân tộc thiểu số thực sự là một vấn dé bức xúc, cần được xem xét và soi sáng, đưới nhiều khía cạnh, nhiều góc độ nghiên cứu trên các lĩnh vực khác nhau, để giải quyết một cách khoa học, có hiệu quả. Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX (tháng 4 năm 2001) đã khẳng định tiếp tục đầu tư, giúp đỡ “những vùng nghèo, xã nghèo và nhóm dân cư nghèo”, “phấn đấu đến năm 2010 về cơ bản không còn hộ nghèo. Thường xuyên củng cố thành quả xóa đói, giảm nghèo” và định mục tiêu “cơ bản xóa hộ đói, giảm tỷ lệ hộ nghèo xuống còn 10% vào năm 2005”.

III. Cách Phát triển Kinh Tế để Giảm Nghèo ở Vùng DTTS

Việc xem xét, đánh giá thực trạng nghèo đói và hình thành những giải pháp để XĐGN ở một vùng khó khăn như là vùng dân tộc thiểu số nước ta là vấn đề thiết thực, cấp bách cả về lý luận và thực tiễn. Cho nên học viên lựa chọn đề tài luận văn là: “Xóa đói giảm nghèo ở vùng dân tộc thiểu số Việt Nam : Thực trạng và giải pháp”.

3.1. Ưu tiên Phát triển Nông nghiệp Lâm nghiệp Bền Vững

Vấn đề nghèo đói, phân hoá giàu nghèo và XĐGN ở nước ta là chủ đề được Đảng, Nhà nước và nhiều cơ quan, cán bộ nghiên cứu, chỉ đạo thực tiễn quan tâm. Bên cạnh hệ thống các tài liệu, báo cáo của các cơ quan Nhà nước và đoàn thé quần chúng như Bộ NN và PTNT, Tổng cục Thống Kê, Bộ LDTB và XH, Hội nông dân, Hội phụ nữ, Ban XDGN các tỉnh, thành phố, nhiều tài liệu nghiên cứu về XDGN đã được công bố ở nước ta.

3.2. Hướng dẫn Phát triển Du lịch Cộng đồng để Tạo Việc Làm

Đối với vấn dé XDGN được sự quan tâm đặc biệt của các cán bộ nghiên cứu, chi đạo thực tiễn. Nhiều hội thảo quốc tế, quốc gia và địa phương được tiến hành. Nhiều ấn phẩm được phát hành. Các tác giả như TS Trần Đình Hoan, Th.s Nguyễn Thị Hằng, TS Nguyễn Hải Hữu, PGS.TS Nguyễn Sinh Cúc, TS Nguyễn văn Tiêm, GS Pham Xuan Nam, PGS. TSKH Lê Du Phong, TS Chu Tiến Quang. đã có nhũng công trình nghiên cứu công phu về XĐGN ở nước ta.

IV. Chính Sách Hỗ Trợ Sinh Kế cho Đồng Bào Dân Tộc Thiểu Số

Nhiều nghiên cứu sinh và học viên cao học cũng lấy chủ đề phân hoá giàu nghèo và XĐGN làm đề tài luận văn. Ở địa bàn vùng dan tộc thiểu số nước ta, nhiều năm nay cũng đã có những nghiên cứu tổng kết về XDGN. Ngoài tổng kết của Uy ban Dân tộc và Miền núi, Ban XDGN của các tỉnh, các huyện. còn có các nghiên cứu của Bộ LD - TB và XH, Tổ chức OXFAM Anh (Tổ chức phi chính phủ của Anh), CSF - UK (Tổ chức quỹ nhi đồng Anh), AAV (Tổ chức hành động vì người nghèo Anh). Có thé khang định, các nghiên cứu về nghèo đói và xoá đói giảm nghèo ở nước ta nói chung và ở vùng dân tộc thiểu số là rất phong phú.

4.1. Cách Tiếp Cận Giáo Dục và Đào Tạo Nghề hiệu quả

Trong quá trình nghiên cứu, học viên đã tiếp thu thừa kế kết quả nhiều công trình khoa học liên quan đến XĐGN. Với phạm vi và địa điểm nghiên cứu được lựa chọn, luận văn có những điểm mới sau đây: - Trinh bày tương đối có hệ thống những nhận thức về đói, nghèo và XDGN, những nhân tố ảnh hưởng đến đói nghèo đặc biệt là nhân tố, chính sách quản lý điều hành công tác XĐGN.

4.2. Giải pháp Nâng cao Tiếp cận Y tế và An sinh Xã hội

• Phân tích thực trạng nghèo đói gắn với điều kiện kinh tế - xã hội của vùng dân tộc thiểu số nước ta. Bố cục của luận văn. Ngoài phần mở đầu và kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chương: - Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về nghèo đói và xoá đói giảm nghèo.

V. Định Hướng và Giải Pháp Xóa Đói Giảm Nghèo tại DTTS

Để xem xét vấn đề đói nghèo và XDGN một cách khách quan, sát thực tiễn, luận văn vận dụng phép biện chứng của triết học Mác xít, các quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam. Trên cơ sở đó, luận văn vận dụng nhiều phương pháp nghiên cứu cụ thể của kinh tế học và xã hội như: so sánh, điều tra, phân tích, tổng kết thực tiễn thong qua các mô hình.

5.1. Phát triển Kinh tế và Bảo vệ Môi trường như thế nào

Các quốc gia trên hành tinh chúng ta khác nhau về nhiều mặt : trình độ phát triển kinh tế, diéu kiện địa lý tự nhiên, dân số và trình độ dân trí, bản sắc văn hoá, tín ngưỡng và tập tục, hệ tư tưởng và chế độ chính trị. Nhưng dù có sự khác biệt đến mấy, vẫn có những điểm chung, những vấn dé bức xúc cần được quan tâm, một trong những vấn đề rộng lớn có tính toàn cầu là nạn đói nghèo, trình độ lạc hậu.

5.2. Trợ giúp Đối tượng Chính sách Xã hội cụ thể

Nhiều diễn đàn khu vực và thế giới đã khang định, đói nghèo là vấn đề nổi cộm của xã hội, đồng thời cũng cảnh báo rằng vấn đề đói nghèo không chỉ ở phạm vi quốc gia, quốc tế sẽ đưa đến mất ổn định chính trị trong và ngoài nước, sẽ tạo ra những hậu quả khôn lường; di dân quốc tế 6 ạt, phá huỷ môi trường, tiêu cực xã hội lan rộng, ảnh hưởng chung đến cả nhân loại. Vì vậy, nghèo đói không còn là vấn đề riêng của một quốc gia, mà là vấn đề quốc tế.

VI. Đánh giá Hiệu Quả và Tương Lai của XĐGN tại DTTS

Để hình thành các giải pháp xóa đói giảm nghèo, cần thiết phải có quan niệm đúng về đói nghèo. Tuy vậy, cho đến nay quan niệm về đói nghèo và tiêu chí xác định có nhiều quan niệm và cách tiếp cận khác nhau. Đến nay nhiều nhà nghiên cứu và tổ chức quốc tế đã đưa ra nhiều khái niệm khác nhau về đói nghèo.

6.1. Kiểm tra Giám sát và Đánh giá liên tục Chương trình XĐGN

Có những tác giả chỉ nêu những đặc trưng nào đó của nghèo đói như là “thiếu ăn”, “thiếu dinh dưỡng”, “nhà ở tạm bợ” hoặc thậm chí là sự “thất học”. Theo tôi, những quan niệm trên chỉ mới nêu những biểu hiện riêng nào đó của nghèo đói trong xã hội mà thôi. Khái niệm về nghèo đói được nêu ra tại hội nghị bàn về xoá đói giảm nghèo ở khu vực Châu Á Thái Bình Dương do ESCAP tổ chức tai Băng Cốc tháng 9/1993 : Nghéo là tình trạng một bộ phận dân cư không được hưởng và thoả man những nhu câu cơ bản của con người mà những nhu cầu này đã được xã hội thừa nhận tuy theo trình độ phát triển kinh tế xã hội và phong tục tập quán của địa phương là phù hợp.

6.2. Hướng tới Phát triển Bền vững và An sinh Xã hội toàn diện

Khi xác định tiêu chí và mức nghèo đói, các công trình nghiên cứu quốc tế thường chia làm hai cấp độ : phận định giữa các quốc gia và giữa các nhóm dân cư, từ đó xác định các quốc gia giàu, nghèo trên thế giới và phân chia dân cư của mỗi quốc gia hoặc từng địa phương thành nhóm giàu, nghèo. Đối với các quốc gia, hiện nay Ngân hàng thế giới (WB) đưa ra các tiêu chí đánh giá mức độ giàu nghèo của các quốc gia bằng thu nhập bình quân đầu người theo hai cách tính: - Phương pháp ATLAS tức là tỷ giá hối đoái và tính theo USD.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nghèo đói là một vấn đề toàn cầu với hơn 1,2 tỷ người trên thế giới đang sống dưới mức tối thiểu, chiếm khoảng 25% dân số toàn cầu. Ở Việt Nam, tỷ lệ hộ nghèo hiện nay là khoảng 10,86%, tương đương gần 2 triệu hộ, trong đó có hơn 1.000 xã có tỷ lệ hộ nghèo trên 40%. Vùng dân tộc thiểu số, đặc biệt là các khu vực miền núi và trung du, vẫn là nơi tập trung tỷ lệ nghèo cao nhất, gây ra nhiều thách thức trong công tác xoá đói giảm nghèo (XĐGN). Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là đánh giá thực trạng đói nghèo ở vùng dân tộc thiểu số Việt Nam từ năm 1992 đến nay, phân tích nguyên nhân và đề xuất các giải pháp kinh tế - xã hội nhằm nâng cao hiệu quả công tác XĐGN, phù hợp với chiến lược phát triển kinh tế - xã hội đến năm 2010.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các vùng dân tộc thiểu số tại miền núi và trung du Bắc Bộ, miền Trung - Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ. Ý nghĩa của nghiên cứu được thể hiện qua việc cung cấp cơ sở khoa học cho việc hoạch định chính sách, góp phần giảm tỷ lệ hộ nghèo xuống còn khoảng 10% vào năm 2005, đồng thời nâng cao chất lượng cuộc sống và ổn định xã hội tại các vùng khó khăn này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng phép biện chứng duy vật của triết học Mác-xít và các quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về phát triển kinh tế - xã hội. Hai lý thuyết chính được áp dụng gồm:

1. Lý thuyết về nghèo đói và phân hoá giàu nghèo: Phân tích nguyên nhân nghèo đói từ góc độ kinh tế, xã hội và chính trị, dựa trên các khái niệm nghèo tuyệt đối và nghèo tương đối, cũng như các tiêu chí xác định nghèo dựa trên thu nhập và mức tiêu thụ calo tối thiểu.

2. Mô hình phát triển kinh tế vùng và chính sách XĐGN: Tập trung vào vai trò của chính sách nhà nước, sự phối hợp giữa tăng trưởng kinh tế và giải quyết các vấn đề xã hội, đặc biệt là trong các vùng dân tộc thiểu số với điều kiện tự nhiên và xã hội đặc thù.

Các khái niệm chính bao gồm: nghèo đói tuyệt đối và tương đối, tiêu chí nghèo theo thu nhập và calo, phân hoá giàu nghèo, phát triển kinh tế vùng, và chính sách xã hội hỗ trợ XĐGN.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính được thu thập từ các báo cáo điều tra dân số, điều tra mức sống dân cư của Tổng cục Thống kê, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, cùng các tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước về XĐGN. Phương pháp nghiên cứu bao gồm:

• Phân tích định lượng: Sử dụng số liệu điều tra về tỷ lệ hộ nghèo, thu nhập bình quân, mức tiêu thụ calo, và các chỉ số phát triển kinh tế - xã hội của vùng dân tộc thiểu số từ năm 1992 đến 2003.

• Phân tích định tính: Đánh giá các chính sách, chương trình XĐGN, điều kiện tự nhiên, xã hội và văn hóa ảnh hưởng đến nghèo đói tại các vùng dân tộc thiểu số.

• So sánh và tổng kết kinh nghiệm quốc tế: Nghiên cứu các mô hình XĐGN thành công ở các quốc gia như Trung Quốc, Indonesia, Thụy Điển để rút ra bài học áp dụng cho Việt Nam.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm hàng nghìn hộ dân tại các vùng dân tộc thiểu số, được chọn theo phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên có phân tầng nhằm đảm bảo tính đại diện. Thời gian nghiên cứu kéo dài từ năm 1992 đến năm 2003, với dự báo và đề xuất giải pháp đến năm 2010.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỷ lệ hộ nghèo giảm nhưng chưa bền vững: Tỷ lệ hộ nghèo cả nước giảm từ 58,2% năm 1993 xuống còn 10,86% năm 2003. Ở vùng dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc, tỷ lệ giảm từ 78,6% năm 1993 xuống 65,2% năm 1998; Tây Nguyên giảm từ 70% xuống 52,4%. Tuy nhiên, mức chuẩn nghèo còn thấp và nhiều hộ dễ tái nghèo do rủi ro kinh tế và thiên tai.

2. Chênh lệch giàu nghèo gia tăng: Khoảng cách thu nhập giữa nhóm giàu và nghèo ở nông thôn lên tới 13 lần, thậm chí 20 lần so với nhóm rất nghèo. Thu nhập bình quân đầu người ở nông thôn chỉ đạt khoảng 68-94 nghìn đồng/tháng, trong khi các hộ có nghề nghiệp ngoài nông nghiệp đạt 140-150 nghìn đồng/tháng.

3. Điều kiện tự nhiên và xã hội ảnh hưởng lớn đến nghèo đói: Vùng dân tộc thiểu số có địa hình phức tạp, khí hậu khắc nghiệt, đất đai kém màu mỡ, giao thông khó khăn, trình độ dân trí thấp và phong tục tập quán lạc hậu. Ví dụ, Tây Nguyên có diện tích đất chưa sử dụng trên 1 triệu ha nhưng vẫn nghèo do phương thức sản xuất tự cung tự cấp và di cư tự do gây phá hoại môi trường.

4. Chính sách và chương trình XĐGN còn nhiều hạn chế: Mặc dù có nhiều chương trình như Chương trình 135, nhưng nguồn lực đầu tư còn hạn chế, quản lý phân tán và hiệu quả chưa cao. Tỷ lệ hộ nghèo ở vùng dân tộc thiểu số vẫn cao, đặc biệt là các xã nghèo với tỷ lệ hộ nghèo trên 40%.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến nghèo đói ở vùng dân tộc thiểu số là sự kết hợp của điều kiện tự nhiên khó khăn, trình độ phát triển kinh tế thấp, hạn chế về cơ sở hạ tầng và nguồn lực, cùng với các yếu tố xã hội như dân trí thấp, phong tục tập quán lạc hậu và thiếu tiếp cận dịch vụ xã hội. So với các nghiên cứu quốc tế, Việt Nam có nhiều điểm tương đồng với các nước đang phát triển như Trung Quốc và Indonesia, nơi mà tăng trưởng kinh tế nhanh nhưng vẫn tồn tại nghèo đói vùng sâu vùng xa.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện tỷ lệ hộ nghèo theo vùng và thời gian, bảng so sánh thu nhập bình quân theo nghề nghiệp và vùng miền, cũng như bản đồ phân bố các xã nghèo với tỷ lệ hộ nghèo cao. Những kết quả này nhấn mạnh sự cần thiết của các chính sách đặc thù, đồng bộ và bền vững nhằm giảm nghèo hiệu quả hơn ở vùng dân tộc thiểu số.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng vùng dân tộc thiểu số: Ưu tiên xây dựng giao thông, thủy lợi, điện và các công trình phục vụ sản xuất nông nghiệp, nhằm nâng cao năng suất và giảm thiểu rủi ro thiên tai. Thời gian thực hiện: 5 năm; chủ thể: Chính phủ và các địa phương.

2. Phát triển các mô hình sản xuất hàng hóa phù hợp với điều kiện địa phương: Khuyến khích chuyển đổi cơ cấu cây trồng, chăn nuôi, áp dụng khoa học kỹ thuật và đào tạo nghề cho người dân. Mục tiêu tăng thu nhập bình quân đầu người lên ít nhất 20% trong 3 năm; chủ thể: Sở Nông nghiệp, các tổ chức xã hội.

3. Tăng cường chính sách hỗ trợ tín dụng và vốn cho hộ nghèo: Thiết lập quỹ tín dụng ưu đãi, hỗ trợ vay vốn sản xuất, kinh doanh nhỏ và vừa, đồng thời nâng cao năng lực quản lý vốn cho người dân. Thời gian: 3 năm; chủ thể: Ngân hàng Chính sách xã hội, các tổ chức tín dụng.

4. Nâng cao chất lượng giáo dục và y tế vùng dân tộc thiểu số: Đẩy mạnh phổ cập giáo dục, đào tạo kỹ năng sống, chăm sóc sức khỏe ban đầu, giảm tỷ lệ mù chữ và bệnh tật. Mục tiêu giảm tỷ lệ mù chữ xuống dưới 10% trong 5 năm; chủ thể: Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Y tế.

5. Tăng cường công tác tuyên truyền, vận động và phát huy vai trò cộng đồng: Thúc đẩy sự tham gia của các tổ chức đoàn thể, cộng đồng dân cư trong việc thực hiện các chương trình XĐGN, nâng cao nhận thức và ý thức tự lực của người nghèo. Thời gian: liên tục; chủ thể: các tổ chức chính trị - xã hội.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý nhà nước: Sử dụng luận văn để xây dựng, điều chỉnh chính sách phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt là các chương trình XĐGN vùng dân tộc thiểu số.

2. Các tổ chức phi chính phủ và tổ chức quốc tế: Áp dụng các phân tích và đề xuất để thiết kế dự án hỗ trợ phát triển bền vững, nâng cao hiệu quả đầu tư và can thiệp xã hội.

3. Các nhà nghiên cứu và học viên cao học chuyên ngành kinh tế chính trị xã hội: Tham khảo để hiểu sâu về thực trạng nghèo đói, các yếu tố ảnh hưởng và phương pháp nghiên cứu XĐGN tại Việt Nam.

4. Cán bộ địa phương và cộng đồng dân tộc thiểu số: Nắm bắt các giải pháp thực tiễn, nâng cao nhận thức và khả năng tự vươn lên trong công cuộc giảm nghèo.

Câu hỏi thường gặp

1. Tiêu chí xác định hộ nghèo ở vùng dân tộc thiểu số là gì?
   Tiêu chí dựa trên thu nhập bình quân đầu người theo vùng, ví dụ năm 2001, vùng nông thôn miền núi có mức chuẩn 80 nghìn đồng/người/tháng, vùng đồng bằng 100 nghìn đồng, vùng thành thị 150 nghìn đồng. Ngoài ra còn xét đến mức tiêu thụ calo tối thiểu 2100 calo/người/ngày.

2. Nguyên nhân chính dẫn đến nghèo đói ở vùng dân tộc thiểu số là gì?
   Bao gồm điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, đất đai kém màu mỡ, trình độ dân trí thấp, phong tục tập quán lạc hậu, thiếu vốn và cơ sở hạ tầng, cùng với hạn chế trong chính sách và quản lý.

3. Các chương trình XĐGN hiện nay đã đạt được những kết quả gì?
   Tỷ lệ hộ nghèo giảm đáng kể từ gần 60% năm 1993 xuống còn khoảng 10,86% năm 2003, nhiều xã nghèo được hỗ trợ về cơ sở hạ tầng và sản xuất, tuy nhiên hiệu quả chưa bền vững và còn nhiều thách thức.

4. Kinh nghiệm quốc tế nào có thể áp dụng cho Việt Nam?
   Các mô hình như phát triển kinh tế vùng, huy động nguồn lực đa chiều, kết hợp tăng trưởng kinh tế với chính sách xã hội của Trung Quốc, Indonesia và mô hình nhà nước phúc lợi của Thụy Điển có thể tham khảo để điều chỉnh phù hợp.

5. Làm thế nào để người nghèo vùng dân tộc thiểu số tự vươn lên?
   Thông qua đào tạo nghề, hỗ trợ vốn, phát triển mô hình sản xuất phù hợp, nâng cao nhận thức và phát huy vai trò cộng đồng, đồng thời tạo môi trường pháp lý và xã hội thuận lợi.

Kết luận

• Nghèo đói và phân hoá giàu nghèo là vấn đề toàn cầu, Việt Nam đã đạt nhiều thành tựu trong XĐGN nhưng vùng dân tộc thiểu số vẫn còn tỷ lệ nghèo cao và nhiều khó khăn đặc thù.
• Điều kiện tự nhiên, xã hội và kinh tế vùng dân tộc thiểu số là nguyên nhân chính gây ra nghèo đói, đòi hỏi các giải pháp đặc thù, đồng bộ và bền vững.
• Các chính sách XĐGN cần gắn kết chặt chẽ với phát triển kinh tế vùng, nâng cao cơ sở hạ tầng, giáo dục, y tế và hỗ trợ vốn cho người nghèo.
• Học hỏi kinh nghiệm quốc tế và phát huy nội lực cộng đồng là yếu tố then chốt để nâng cao hiệu quả XĐGN.
• Tiếp tục nghiên cứu, theo dõi và điều chỉnh chính sách phù hợp với thực tiễn nhằm đạt mục tiêu giảm tỷ lệ hộ nghèo xuống dưới 10% vào năm 2005 và tiến tới xoá đói giảm nghèo bền vững đến năm 2010.

Các cơ quan quản lý và tổ chức liên quan cần phối hợp triển khai các giải pháp đề xuất, đồng thời tăng cường giám sát, đánh giá để điều chỉnh kịp thời. Đề nghị các nhà nghiên cứu tiếp tục mở rộng nghiên cứu chuyên sâu về các vùng dân tộc thiểu số nhằm nâng cao hiệu quả công tác XĐGN.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về nghèo đói và xoá đói giảm nghèo. - Chương 2: Thực trạng đói nghèo và công tác xoá đói, giảm nghèo ở vùng dân tộc thiểu số. - Chương 3: Kiến nghị về định hướng và một số giải pháp xoá đói, giảm nghèo ở vùng đân tộc thiểu số nước ta. CHUONGI Ð - CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIEN VE NGHÈO DOI VÀ XOÁ ĐÓI GIẢM NGHÈO 1.

Vấn đề đói nghèo va tam quan trọng của công tác xoá đói giảm nghèo.1 Vấn đề nghèo đói và tiêu chí xác định nghèo đói. Các quốc gia trên hành tinh chúng ta khác nhau về nhiều mặt : trình độ phát triển kinh tế, diéu kiện địa lý tự nhiên, dân số và trình độ dân trí, bản sắc văn hoá, tín ngưỡng và tập tục, hệ tư tưởng và chế độ chính trị. Nhưng dù có sự khác biệt đến mấy, vẫn có những điểm chung, những vấn dé bức xúc cần được quan tâm, một trong những vấn đề rộng lớn có tính toàn cầu là nạn đói nghèo, trình độ lạc hậu. Nhiều diễn đàn khu vực và thế giới đã khang định, đói nghèo là vấn đề nổi cộm của xã hội, đồng thời cũng cảnh báo rằng vấn đề đói nghèo không chỉ ở phạm vi quốc gia, quốc tế sẽ đưa đến mất ổn định chính trị trong và ngoài nước, sẽ tạo ra những hậu quả khôn lường; di dân quốc tế 6 ạt, phá huỷ môi trường, tiêu cực xã hội lan rộng, ảnh hưởng chung đến cả nhân loại.

Vì vậy, nghèo đói không còn là vấn đề riêng của một quốc gia, mà là vấn đề quốc tế. Hội nghị thượng đỉnh thế giới về phát triển xã hội, họp tại Copehagen Đan Mạch tháng 3/1995, những người đứng đầu các quốc gia, đã trịnh trọng tuyên bố “Chúng tôi cam kết thực hiện mục tiêu xoá đói giảm nghèo trên thế giới, thông qua các hành động quốc gia kiên quyết và sự hợp tác quốc tế, coi đây như đòi hỏi bắt buộc về mặt đạo đức xã hội, chính trị kinh tế của nhân loại”. Để hình thành các giải pháp xoá đói giảm nghèo, cần thiết phải có quan niệm đúng về đói nghèo. Tuy vậy, cho đến nay quan niệm về đói nghèo và tiêu chí xác định có nhiều quan niệm và cách tiếp cận khác nhau.

Đến nay nhiều nhà nghiên cứu và tổ chức quốc tế đã đưa ra nhiều khái niệm khác nhau về đói nghèo. Có những tác giả chỉ nêu những đặc trưng nào đó của nghèo đói như là “thiếu ăn”, “thiếu dinh dưỡng”, “nhà ở tạm bợ” hoặc thậm 5 chí là sự “thất học”. Theo tôi, những quan niệm trên chỉ mới nêu những biểu hiện riêng nào đó của nghèo đói trong xã hội mà thôi. Khái niệm về nghèo đói được nêu ra tại hội nghị bàn về xoá đói giảm nghèo ở khu vực Châu Á Thái Bình Dương do ESCAP tổ chức tai Băng Cốc tháng 9/1993 : Nghéo là tình trạng một bộ phận dân cư không được hưởng và thoả man những nhu câu cơ bản của con người mà những nhu cầu này đã được xã hội thừa nhận tuy theo trình độ phát triển kinh tế xã hội và phong tục tập quán của địa phương là phù hợp.

Khái niệm trên có những ưu điểm : làm rõ được bộ phận dân cư nghèo đói là “không được hưởng” hoặc “không thoả mãn” những nhu cầu cơ bản ; làm rõ tính chất động của nghèo đói là “tuỳ theo trình độ phát triển kinh tế, xã hội và phong tục tập quán từng địa phương”. Khi xác định tiêu chí và mức nghèo đói, các công trình nghiên cứu quốc tế thường chia làm hai cấp độ : phận định giữa các quốc gia và giữa các nhóm dân cư, từ đó xác định các quốc gia giàu, nghèo trên thế giới và phân chia dân cư của mỗi quốc gia hoặc từng địa phương thành nhóm giàu, nghèo. Đối với các quốc gia, hiện nay Ngân hàng thế giới (WB) đưa ra các tiêu chí đánh giá mức độ giàu nghèo của các quốc gia bằng thu nhập bình quân đầu người theo hai cách tính: - Phương pháp ATLAS tức là tỷ giá hối đoái và tính theo USD. - Phương pháp PPP là phương pháp sức mua tương đương tính theo USD Từ đó ở cấp quốc gia, WB chia các quốc gia trên thế giới thành 4 nhóm: Nhóm các nước nghèo nhất.

Nhóm các nước có trình độ trung bình. Nhóm các nước có thu nhập khá cao. Nhóm các nước có thu nhập cao và rất cao. Theo phương thức thứ nhất (lấy theo mức thu nhập năm 1990) từ 600USD/ người/ năm đến dưới 2500USD/ người/ năm là nước nghèo.

Dưới 600USD/ người/ năm là nước cực nghèo. Đối với đối tượng nghèo đói trong dân cư, hiện nay trên thế giới các nhà nghiên cứu và các tổ chức quốc tế đã đưa ra một số phương pháp xác định giới hạn khác nhau. Hai phương pháp được quan tâm nhất là phương pháp của nhà nghiên cứu kinh tế - xã hội Rowntree và phương pháp của World Bank. Phương pháp của Rowntree: Để xác định mức nghèo đói, Rowtree đã tiến hành điều tra về thu nhập và chi tiêu của các gia đình lao động tại thành phố York (nước Anh).

Qua thu nhập thông tin, Rowntree cho rằng mức nghèo đói là mức thu nhập không đủ để mua sắm các sản phẩm cần thiết để duy trì các hoạt động cơ thể bao gồm cả lương thực, tiền thuê nhà và một số nhu cầu tối cần thiết khác. Ông cho rằng, mỗi gia đình 5 người (gồm 3 người con và cha mẹ), cần phải chỉ tiêu tối thiểu mỗi tuần là 21 xilinh 8 xu. Từ đó, ông cho rằng gia đình có mức thu nhập | tuần dưới 21 xilinh 8 xu là gia đình thuộc diện nghèo đói. ở thời kỳ nghiên cứu, trên cơ sở thông tin thu nhập của các gia đình và mức chuẩn nêu trên, Rowntree cho rằng thành phố York có 10% số dân thuộc diện nghèo đói.

Phương pháp của Ngân hàng thế giới: Phương pháp này nhằm tìm ra mức chuẩn nghèo đói chung cho toàn thế giới. Phương pháp chủ yếu của Ngân hàng thế giới nhằm thực hiện 2 yêu cầu: Xác định được múc thu nhập có thể so sánh giữa các quốc gia và định ra mức (chuẩn) nghèo đói chung cho toàn thế giới. Để so sánh thu nhập, thực hiện phương pháp tính “rổ hàng hoá”, sức mua tương đương để tính được mức thu nhập dân cư giữa các quốc gia có thể so sánh. Về giới hạn nghèo đói, Ngân hàng thế giới đưa ra mức năm 1985 là 1USD/ người/ ngày.

Với mức trên, Ngân hàng thế giới ước tính, có khoảng 1,2 tỷ người đang phải sống trong nghèo đói. Ngoài hai phương pháp trên, xác định tiêu chí nghèo đói giữa các quốc gia và nội bộ dân cư, một số công trình nghiên cứu đưa ra chỉ tiêu “chat lượng cuộc sống”, “chỉ số phát triển con người”, “mức dinh duéng năng lượng do bữa ăn mang lại trong ngày”. Chỉ tiêu “chất lượng cuộc sống”, “chỉ số phát triển con người” thường được phân biệt nghèo đói, trình độ phát triển giữa các quốc gia, còn “mức dinh dưỡng, năng lượng do bữa ăn mang lại trong một ngày” thường dùng để phân biệt nghèo đói trong nội bộ dân cư. Hoặc ở Việt 7 Nam, khi xác định tiêu chí nghèo đói Tổng Cục thống kê đưa ra mức thu nhập nhằm đáp ứng nhu cầu bữa ăn hàng ngày mang lại, còn Bộ LD - TB va XH chỉ đưa ra mức thu nhập trên cơ sở đáp ứng nhu cầu tối thiểu về lương thực.

Như vậy, những căn cứ để xác định tiêu chí và định chuẩn nghèo đói từng thời kỳ đang là vấn đề có nhiều ý kiến khác nhau. Trong quá trình nghiên cứu nghèo đói và thực hiện hỗ trợ chương trình XDGN ở Việt Nam, Ngân hàng thế giới đưa ra mức chuẩn nghèo đói cho Việt Nam. Căn cứ cơ bản để Ngân hàng thế giới xác định ngưỡng nghèo đói ở Việt Nam là lượng Calo tối thiểu cho | người trong | ngày. Từ đó, so sánh thu nhập của gia đình mua sắm thức ăn đủ số Calo cần thiết theo yêu cầu.

Ngân hàng thế giới đưa ra mức yêu cầu lượng calo của người Việt Nam là 2100Cl/người/ ngày. Căn cứ vào giá cả các loại thức ăn cần thiết, Ngân hàng thế giới đưa ra mức chỉ phi cần cho | người ở nước ta vào thời kỳ 1992 - 1993 là 729. Dựa vào số liệu điều tra mức sống dân cư tại nước ta năm 1993 và năm 1998, Ngân hàng thế giới phân loại nghèo đói thành 2 loại: nghèo đói chung và nghèo đói lương thưc, thực phẩm. Ứng với mỗi loại nghèo đói trên, Ngân hàng thế giới nêu ra ngưỡng đói nghèo cho từng loại ở Việt Nam.

Ngưỡng nghèo lương thực, thực phẩm: - Năm 1993 : 62.500 đồng/người/tháng.000 đồng/người/tháng. Ngưỡng nghèo chung: - Năm 1993 : 96.600 đồng/người/tháng - Năm 1998 : 149.000 đồng/người/tháng. Như vậy, theo quan niệm của Ngân hàng thế giới, Việt Nam cần thiết phân loại nghèo đói ở cả 2 dạng : dạng và ngưỡng nghèo đói chung; dạng và ngưỡng nghèo đói lương thực. Theo quan niệm của Ngân hàng thế giới, ngoài chi tiêu tối thiểu về lương thực để đảm bảo đủ lượng calo 2100/người/ngày, còn có những khoản chỉ tiêu tối thiểu phi lương thực, thực phẩm.

Do đó, chuẩn của ngưỡng nghèo đói chung có mức cao hơn chuẩn nghèo đói lương thực, thực phẩm. Nghèo có 2 dạng: nghèo tương đối và nghèo tuyệt đối. Nghéo tuyệt đối là tình trạng một bộ phận dân cư không có khả năng thoả mãn các nhu cầu tối thiểu để duy trì cuộc sống. Nghéo tương đối là sự nghèo khổ thể hiện ở sự bất bình đẳng trong quan hệ phân phối của cải xã hội giữa các nhóm xã hội, các tầng lớp dân cư, các vùng địa lý.

Như vậy, nghèo đói là quan niệm mang tính chất tương đối cả về không gian và thời gian. Về nghèo tuyệt đối, biểu hiện chủ yếu thông qua tình trạng một bộ phận dân cư không được thoả mãn các nhu cầu tối thiểu - trước hết là ăn gắn liền với dinh dưỡng. Ngay nhu cầu này cũng có sự thay đổi, khác biệt từng quốc gia. Phạm trù “nhu cầu tối thiểu” cũng được mở rộng dần.

Còn về nghèo tương đối gắn liền với sự chênh lệch về mức sống của một bộ phận đân cư so với mức sống trung bình của địa phương ở một thời kỳ nhất định. Vì những lẽ đó, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng việc xoá dần nghèo tuyệt đối là công việc có thể làm, còn nghèo tương đối là hiện tượng thường có trong xã hội và vấn đề cần quan tâm là rút ngắn khoảng cách chênh lệch giàu nghèo, và hạn chế sự phân hoá giàu nghèo.