LỜI MỞ ĐẦU TÍNH CẤP THIẾT VÀ XÁC ĐỊNH VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI Theo xu thế phát triển của nền kinh tế xã hội thì các tổ chức tài chính ở Việt Nam ngày càng phát triển, đặc biệt là sự phát triển của các ngân hàng thƣơng mại trong những năm gần đây, tạo nhiều điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp tiếp cận với vốn đi vay đáp ứng với nhu cầu cần thiết của doanh nghiệp mình. Từ năm 2008 đến nay, diễn biến kinh tế vĩ mô của các quốc gia trên thế giới và Việt Nam phức tạp; thị trƣờng tài chính thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng bắt đầu gặp khó khăn do ảnh hƣởng của khủng hoảng tài chính toàn cầu. Năm 2011, 9 tháng đầu năm 2012 và những năm tiếp theo tiếp tục là những năm khó khăn. Điều đó làm ảnh hƣởng rất lớn đến việc sử dụng nợ vay và tiếp cận nợ vay ngân hàng của các doanh nghiệp Việt Nam.
Theo số liệu từ Bộ Kế hoạch và Đầu tƣ, cho biết 9 tháng đầu năm 2012, có hơn 40 nghìn doanh nghiệp đang gặp khó khăn, phải giải thể hoặc tạm ngừng hoạt động, tăng 6,5% so với cùng kỳ năm 2011. Điều đáng lƣu ý là từ đầu năm 2011 cho đến hết Quý III năm 2012 đã có khoảng xấp xỉ 100.000 doanh nghiệp ngừng hoạt động, giải thể và phá sản. Con số này rất lớn, trong khi các năm trƣớc, mỗi năm chỉ có khoảng 5 – 7.000 doanh nghiệp giải thể và phá sản. Nguyên nhân chủ yếu là do hoạt động không hiệu quả và mất khả năng thanh khoản, khoản nợ tăng lên trong cấu trúc tài chính của doanh nghiệp mà trong đó chủ yếu là nợ vay ngân hàng, một gánh nặng cho doanh nghiệp, từ thực tế này, tác giả đặt ra vấn đề cần nghiên cứu cấu trúc tài chính ảnh hƣởng đến nợ vay ngân hàng nhƣ thế nào?.
Từ trƣớc đến nay, hầu hết các nghiên cứu liên quan cấu trúc tài chính đều không đề cập đến nợ vay hoặc một số nghiên cứu số liệu khảo sát chỉ dừng lại ở 1 năm nên chƣa thấy đƣợc tác động theo thời gian,. Do vậy, tác giả tiến hành thu thập số liệu 4 năm để xây dựng mô hình tìm ra mối quan hệ để chứng minh sự ảnh hƣởng của cấu trúc tài chính đến nợ vay ngân hàng với mẫu nghiên cứu 170 doanh nghiệp niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh. Nhằm cung cấp cho các nhà nghiên cứu cơ sở thực LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 nghiệm để tiến hành các nghiên cứu tiếp theo của họ; cung cấp cho các doanh nghiệp, các nhà đầu tƣ những bằng chứng làm cơ sở trong công tác quản trị doanh nghiệp; giúp các ngân hàng trong công tác xây dựng các chỉ tiêu chấm điểm xếp hạng tín dụng khi thẩm định cho vay; và cuối cùng kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp cho các cơ quan Nhà nƣớc có thêm thông tin thực nghiệm để từ đó xây dựng hoặc sửa đổi các chính sách tài kinh tế - tài chính nhằm tạo điều kiện tốt nhất cho hoạt động của các doanh nghiệp cũng nhƣ giảm nợ xấu của hệ thống ngân hàng. Luận văn thạc sĩ kinh tế với đề tài “ Nghiên cứu cấu trúc tài chính ảnh hƣởng đến nợ vay ngân hàng của các doanh nghiệp niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh” là thực sự cần thiết trong tình hình thực tiễn hiện nay.
MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU Với những lý thuyết về cấu trúc tài chính, lý thuyết nợ vay ngân hàng của các doanh nghiệp và các kết quả nghiên cứu của nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nƣớc kết hợp với thực tiễn tại Việt Nam trong thời gian qua, tác giả xây dựng mô hình các nhân tố để làm rõ mối quan hệ giữa cấu trúc tài chính và nợ vay ngân hàng. Kết quả nghiên cứu sẽ trả lời các câu hỏi sau đây: - Các nhân tố nào ảnh hƣởng đến cấu trúc tài chính của một doanh nghiệp? - Các nhân tố nào ảnh hƣởng đến việc lựa chọn nguồn tài trợ ngắn hạn, dài hạn của các doanh nghiệp hay ngân hàng xây dựng chính sách tín dụng cần xem xét đến những nhân tố nào liên quan đến quyết định đi vay của doanh nghiệp? - Mối quan hệ giữa cấu trúc tài chính và nợ vay ngân hàng theo chiều hƣớng nhƣ thế nào? Kết quả nghiên cứu đƣợc vận dụng trong việc nghiên cứu tiếp theo của các nhà nghiên cứu; vận dụng đối với các doanh nghiệp niêm yết, các ngân hàng thƣơng mại tại Thành phố Hồ Chí Minh. ĐỐI TƢỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU - Đối tƣợng nghiên cứu: Cấu trúc tài chính và các khoản nợ vay ngân hàng của các doanh nghiệp niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Thành Phố Hồ Chí Minh. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 - Phạm vi nghiên cứu: tác giả sử dụng số liệu báo cáo tài chính từ năm 2008 đến năm 2011 của 170 doanh nghiệp thuộc 11 ngành (ngoại trừ các doanh nghiệp hoạt động tài chính, ngân hàng và bảo hiểm thuộc mã ngành K theo danh sách phân ngành của Ủy ban chứng khoán Nhà nƣớc Việt Nam năm 2011) niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh đã đƣợc kiểm toán bởi Công ty kiểm toán độc lập theo quy định của Bộ Tài chính.
Tác giả chọn mẫu hơn 50% số lƣợng doanh nghiệp tính đến cuối ngày 31/12/2011 theo từng nhóm ngành đƣợc phân loại theo Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU - Tác giả sử dụng các phƣơng pháp thu thập dữ liệu từ các phƣơng tiện thông tin đại chúng đáng tin cậy, các tài liệu chuyên ngành, các kết quả nghiên cứu trƣớc đó. - Sử dụng các phƣơng pháp tính toán, so sánh, làm sạch dữ liệu trƣớc khi đƣa vào mô hình tính toán. - Xây dựng các nhân tố đƣa vào mô hình kinh tế lƣợng, bằng phƣơng pháp hồi quy tuyến tính - Sử dụng các chƣơng trình nhƣ Microsoft Office Excel, Eviews để hỗ trợ tính toán trong nghiên cứu.
KẾT CẤU CỦA LUẬN VĂN Luận văn đƣợc chia làm 4 chƣơng. Bao gồm: Chƣơng 1: TỔNG QUAN VỀ CẤU TRÚC TÀI CHÍNH ẢNH HƢỞNG ĐẾN NỢ VAY NGÂN HÀNG CỦA DOANH NGHIỆP Chƣơng 2: MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU CẤU TRÖC TÀI CHÍNH TÁC ĐỘNG ĐẾN NỢ VAY NGÂN HÀNG CỦA CÁC DOANH NGHIỆP NIÊM YẾT TRÊN SỞ GIAO DỊCH CHỨNG KHOÁN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH Chƣơng 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CẤU TRÖC TÀI CHÍNH TÁC ĐỘNG ĐẾN NỢ VAY NGÂN HÀNG CỦA CÁC DOANH NGHIỆP NIÊM YẾT TRÊN SỞ GIAO DỊCH CHỨNG KHOÁN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH Chƣơng 4: VẬN DỤNG KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP NIÊM YẾT, NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 Chƣơng 1: TỔNG QUAN VỀ CẤU TRÚC TÀI CHÍNH ẢNH HƢỞNG ĐẾN NỢ VAY NGÂN HÀNG CỦA DOANH NGHIỆP 1.1 CẤU TRÚC TÀI CHÍNH CỦA DOANH NGHIỆP 1.1 Khái niệm cấu trúc tài chính Cấu trúc tài chính là cơ cấu các loại nguồn vốn hình thành nên các loại tài sản của doanh nghiệp. Cơ cấu các loại nguồn vốn là sự kết hợp các khoản nợ ngắn hạn, các khoản nợ trung dài hạn và vốn chủ sở hữu của doanh nghiệp. Hay nói cách khác cấu trúc tài chính là cấu trúc các nguồn tài trợ cho hoạt động của một doanh nghiệp, bao gồm tài trợ bằng vốn chủ sở hữu và tài trợ bằng vốn vay.
Khi tài sản đƣợc hình thành từ vốn vay có nghĩa là doanh nghiệp đã sử dụng đòn bẩy tài chính, đồng nghĩa với việc tạo ra một cấu trúc tài chính mới. Chính vì vậy, mà thuật ngữ đòn bẩy tài chính cũng hàm ý cấu trúc tài chính của doanh nghiệp. Sử dụng đòn bẩy tài chính để đánh giá mức độ mà một doanh nghiệp tài trợ cho hoạt động kinh doanh của mình bằng vốn vay. Khi một doanh nghiệp vay tiền, doanh nghiệp luôn phải thực hiện nghĩa vụ trả nợ gốc và lãi, các cổ đông chỉ nhận đƣợc những gì còn lại sau khi chi trả cho chủ nợ.
Do đó, vay nợ đƣợc xem nhƣ là tạo ra đòn bẩy. Đối với ngân hàng, căn cứ vào đòn bẩy tài chính để ấn định mức lãi suất cho vay. Đối với doanh nghiệp, đòn bẩy tài chính sẽ giúp cho nhà quản lý lựa chọn cấu trúc tài chính hợp lý nhất cho doanh nghiệp. Thông qua đòn bẩy tài chính nhà đầu tƣ thấy đƣợc rủi ro về tài chính của doanh nghiệp và từ đó dẫn đến các quyết định đầu tƣ của mình.
Cấu trúc tài chính là một khái niệm trừu tƣợng, nên khi nghiên cứu về lĩnh vực này, các nhà nghiên cứu đã cụ thể hóa bằng nhiều cách đo khác trong các công trình của mình. Đây là một vấn đề cần quan tâm vì mỗi cách đo lƣờng khác nhau đều ảnh hƣởng đến kết quả nghiên cứu, không giống nhƣ các định nghĩa phổ biến trong các giáo trình tài chính. Rajan và Zingales (1995) cho rằng định nghĩa về cấu trúc tài chính tùy thuộc vào mục tiêu phân tích. Theo đó, cấu trúc tài chính cũng hàm ý đòn bẩy tài chính hay đòn bẩy nợ.
Do vậy, tác giả sử dụng chỉ tiêu tổng nợ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 trên tổng tài sản để đại diện cho cấu trúc tài chính nhằm phản ánh mức độ sử dụng nợ trong cấu trúc tài chính của từng doanh nghiệp và đƣợc tính toán nhƣ : Tổng nợ Cấu trúc tài chính = (1.1) Tổng tài sản 1.2 Các thành phần của cấu trúc tài chính Vốn chủ sở hữu: là các nguồn vốn thuộc sở hữu của doanh nghiệp. Nguồn vốn chủ sở hữu của doanh nghiệp bao gồm: vốn đầu tƣ của chủ sở hữu, thặng dƣ vốn cổ phần, các khoản chênh lệch do đánh giá lại tài sản, chênh lệch tỷ giá, các quỹ và lợi nhuận sau thuế chƣa phân phối. Đặc trƣng của nguồn vốn chủ sở hữu là thời gian sử dụng nguồn vốn dài, không chịu áp lực trả nợ và tạo điều kiện để huy động các nguồn vốn khác. Nợ phải trả: bao gồm nợ ngắn hạn và dài hạn nhƣ: phải trả ngƣời bán, ngƣời mua trả tiền trƣớc, các khoản nợ thuế, nợ ngƣời lao động, nợ vay ngân hàng hay nợ vay các tổ chức tài chính khác, phát hành các công cụ nợ, thuê tài sản, các nguồn vốn chiếm dụng khác,…Nợ phải trả của doanh nghiệp có đặc trƣng là thời hạn sử dụng có giới hạn và phải chịu áp lực trả nợ.
Sự kết hợp của nguồn vốn chủ sở hữu và nợ phải trả dùng để tài trợ cho quyết định đầu tƣ để hình thành nên tài sản của một doanh nghiệp.