Nghiên cứu an ninh môi trường tỉnh Bắc Ninh và vai trò của Công an nhân dân

Luận án tiến sĩ môi trường phân tích hus nghiên cứu an ninh môi trường tỉnh bắc ninh và vai trò của công an nhân dân, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri

• Tác giả: Nguyễn Thị Phương Hảo
• Người hướng dẫn: PGS. Trịnh Thị Thanh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa Học Môi Trường
• Đề tài: Nghiên cứu an ninh môi trường tỉnh Bắc Ninh và vai trò của Công an nhân dân
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan các nghiên cứu về an ninh môi trường trong mối quan hệ với an ninh truyền thống
• 1.2. Tổng quan các nghiên cứu về xung đột xã hội, mất ổn định chính trị do các vấn đề môi trường gây ra
• 1.3. Tổng quan các nghiên cứu về an ninh do các vấn đề môi trường dẫn đến mất ổn định kinh tế
• 1.4. Tổng quan các nghiên cứu về vai trò của Công an trong đảm bảo an ninh môi trường
• 1.5. Thực tiễn về vai trò của Công an/Cảnh sát trong đảm bảo an ninh môi trường của một số quốc gia trên thế giới
• 1.6. Những vấn đề nghiên cứu đặt ra cho luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN, ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Các khái niệm công cụ
• 2.2. Lý thuyết vận dụng nghiên cứu
• 2.3. Cách tiếp cận
• 2.4. Địa bàn nghiên cứu
• 2.5. Điều kiện tự nhiên tỉnh Bắc Ninh
• 2.6. Đặc điểm kinh tế-xã hội tỉnh Bắc Ninh
• 2.7. Khung phân tích vấn đề nghiên cứu
• 2.8. Phương pháp nghiên cứu
• 2.9. Phương pháp thu thập, tổng hợp, phân tích tài liệu
• 2.10. Phương pháp quan sát
• 2.11. Phương pháp phỏng vấn sâu và nghiên cứu trường hợp
• 2.12. Phương pháp điều tra xã hội học
• 2.13. Phương pháp xây dựng chỉ số
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG AN NINH MÔI TRƯỜNG TỈNH BẮC NINH
• 3.1. Nguy cơ mất an ninh do ô nhiễm môi trường khu công nghiệp, cụm công nghiệp
• 3.2. Nguy cơ mất an ninh do ô nhiễm môi trường làng nghề
• 3.3. Nguy cơ mất an ninh môi trường do quản lý và khai thác tài nguyên không bền vững
• 3.4. Nguy cơ mất an ninh do khai thác tài nguyên đất không bền vững
• 3.5. Nguy cơ mất an ninh do an ninh nguồn nước bị đe dọa
• 3.6. Nguy cơ mất an ninh do khai thác tài nguyên khoáng sản cát không kiểm soát
• 3.7. Đánh giá mức độ an ninh môi trường tỉnh Bắc Ninh theo chỉ số ESI
• 4. CHƯƠNG 4: VAI TRÒ CỦA CÔNG AN NHÂN DÂN TRONG ĐẢM BẢO AN NINH MÔI TRƯỜNG TỈNH BẮC NINH
• 4.1. Chức năng của lực lượng Cảnh sát môi trường và quy mô, cơ cấu của Cảnh sát môi trường Công an tỉnh Bắc Ninh
• 4.2. Vai trò của lực lượng Công an tỉnh Bắc Ninh trong việc nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường góp phần đảm bảo an ninh
• 4.3. Vai trò Công an trong đảm bảo an ninh môi trường qua việc phát hiện, ngăn chặn hành vi gây ô nhiễm và vi phạm pháp luật về môi trường
• 4.4. Vai trò lực lượng Công an trong giải quyết xung đột môi trường, đấu tranh với tội phạm môi trường
• 4.5. Các giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động của Công an nhân dân trong đảm bảo an ninh môi trường
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Nghiên cứu an ninh môi trường Bắc Ninh

Nghiên cứu an ninh môi trường tại tỉnh Bắc Ninh đã trở thành một vấn đề cấp thiết trong bối cảnh phát triển kinh tế nhanh chóng và sự gia tăng ô nhiễm môi trường. Bắc Ninh, với vị trí địa lý thuận lợi và tốc độ phát triển công nghiệp mạnh mẽ, đang đối mặt với nhiều thách thức về an ninh môi trường. Việc nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về tình hình hiện tại mà còn đề xuất các giải pháp hiệu quả nhằm bảo vệ môi trường và đảm bảo an ninh cho cộng đồng.

1.1. Tầm quan trọng của an ninh môi trường tại Bắc Ninh

An ninh môi trường không chỉ liên quan đến việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên mà còn ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng và sự phát triển bền vững. Tại Bắc Ninh, sự gia tăng ô nhiễm từ các khu công nghiệp và làng nghề đã tạo ra những nguy cơ lớn đối với an ninh môi trường.

1.2. Mục tiêu nghiên cứu an ninh môi trường

Mục tiêu của nghiên cứu này là xác định các yếu tố gây mất an ninh môi trường và vai trò của Công an nhân dân trong việc bảo vệ môi trường. Nghiên cứu sẽ cung cấp cái nhìn tổng quan về thực trạng và đề xuất các giải pháp khả thi.

II. Các thách thức an ninh môi trường tại Bắc Ninh

Bắc Ninh đang phải đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng liên quan đến an ninh môi trường. Những vấn đề này không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của người dân mà còn tác động đến sự phát triển kinh tế của tỉnh. Việc nhận diện và phân tích các thách thức này là rất cần thiết để có những biện pháp ứng phó kịp thời.

2.1. Ô nhiễm từ các khu công nghiệp

Các khu công nghiệp tại Bắc Ninh đã góp phần tạo ra nhiều việc làm nhưng cũng đồng thời gây ra ô nhiễm không khí và nước. Việc quản lý chất thải chưa hiệu quả đã dẫn đến tình trạng ô nhiễm nghiêm trọng.

2.2. Khai thác tài nguyên không bền vững

Khai thác tài nguyên thiên nhiên một cách không bền vững đã làm suy giảm chất lượng môi trường. Việc này không chỉ ảnh hưởng đến hệ sinh thái mà còn gây ra xung đột trong việc sử dụng tài nguyên giữa các cộng đồng.

III. Vai trò của Công an nhân dân trong bảo vệ an ninh môi trường

Công an nhân dân đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo an ninh môi trường tại Bắc Ninh. Họ không chỉ thực hiện nhiệm vụ bảo vệ pháp luật mà còn tham gia tích cực vào các hoạt động bảo vệ môi trường. Sự phối hợp giữa các lực lượng chức năng là rất cần thiết để nâng cao hiệu quả công tác này.

3.1. Chức năng của lực lượng Công an môi trường

Lực lượng Công an môi trường có nhiệm vụ phát hiện, ngăn chặn và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật về môi trường. Họ cũng tham gia vào các hoạt động tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường.

3.2. Các biện pháp bảo vệ môi trường hiệu quả

Công an nhân dân đã triển khai nhiều biện pháp nhằm bảo vệ môi trường, bao gồm việc kiểm tra, giám sát các cơ sở sản xuất và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm. Những biện pháp này đã góp phần giảm thiểu ô nhiễm và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng an ninh môi trường tại Bắc Ninh đang bị đe dọa nghiêm trọng. Tuy nhiên, thông qua các biện pháp can thiệp của Công an nhân dân, tình hình đã có những chuyển biến tích cực. Việc áp dụng các giải pháp bảo vệ môi trường sẽ giúp nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân.

4.1. Đánh giá thực trạng an ninh môi trường

Đánh giá thực trạng cho thấy mức độ ô nhiễm tại Bắc Ninh đang ở mức báo động. Các chỉ số về chất lượng không khí và nước đều vượt ngưỡng cho phép, đòi hỏi sự can thiệp kịp thời.

4.2. Các giải pháp nâng cao hiệu quả bảo vệ môi trường

Nghiên cứu đề xuất một số giải pháp như tăng cường công tác tuyên truyền, nâng cao năng lực cho lực lượng Công an môi trường và cải thiện hệ thống quản lý chất thải. Những giải pháp này sẽ giúp cải thiện tình hình an ninh môi trường tại Bắc Ninh.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy an ninh môi trường tại Bắc Ninh cần được chú trọng hơn nữa. Vai trò của Công an nhân dân là rất quan trọng trong việc bảo vệ môi trường. Hướng phát triển tương lai cần tập trung vào việc nâng cao nhận thức cộng đồng và cải thiện chính sách bảo vệ môi trường.

5.1. Tầm nhìn cho an ninh môi trường Bắc Ninh

Tầm nhìn cho an ninh môi trường tại Bắc Ninh là xây dựng một môi trường sống trong lành, bền vững cho thế hệ tương lai. Điều này đòi hỏi sự hợp tác chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng.

5.2. Khuyến nghị cho các chính sách bảo vệ môi trường

Nghiên cứu khuyến nghị cần có các chính sách mạnh mẽ hơn trong việc quản lý ô nhiễm và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Các chính sách này cần được thực hiện đồng bộ và hiệu quả để đảm bảo an ninh môi trường bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Quá trình chuyển đổi kinh tế và công nghiệp hóa thần tốc tại Việt Nam đã thiết lập 283 khu công nghiệp (KCN), cụm công nghiệp (CCN) và hơn 5.096 làng nghề truyền thống trên cả nước [Bộ Công an, 2016]. Tuy nhiên, áp lực phát triển nóng đã đẩy hệ sinh thái tự nhiên vượt ngưỡng chịu tải, làm bộc lộ những hiểm họa nghiêm trọng thuộc phạm trù an ninh phi truyền thống (non-traditional security). Nằm tại cửa ngõ phía Bắc Thủ đô Hà Nội và giữ vị trí trung tâm vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ, tỉnh Bắc Ninh đối mặt với nghịch lý sâu sắc giữa tăng trưởng kinh tế và suy thoái môi trường trầm trọng. Luận án tiến sĩ chuyên ngành Môi trường trong phát triển bền vững của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Phương Hảo với đề tài "Nghiên cứu an ninh môi trường tỉnh Bắc Ninh và vai trò của Công an nhân dân" (2017) dưới sự hướng dẫn của PGS. Trịnh Thị Thanh tại Viện Tài nguyên và Môi trường – Đại học Quốc gia Hà Nội, là công trình tiên phong tiếp cận đa ngành và liên ngành để lượng hóa trạng thái an ninh sinh thái cấp địa phương gắn liền với chức năng thực thi pháp luật của lực lượng Công an nhân dân (CAND).

Khoảng trống học thuật (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực tế: các nghiên cứu tiền nhiệm tại Việt Nam hầu như chỉ tiếp cận ô nhiễm dưới góc độ kỹ thuật sinh hóa đơn thuần hoặc luật học hình sự thuần túy, thiếu vắng các khảo sát thực chứng hệ thống kết nối giữa ô nhiễm tài nguyên với nguy cơ bất ổn xã hội và xung đột an ninh [Nguyễn Đình Hòe, 2010a; Nguyễn Ngọc Sinh, 2012]. Đặc biệt, vai trò của lực lượng Cảnh sát Môi trường chưa từng được giải mã bằng các khung lý thuyết xã hội học và khoa học an ninh hiện đại. Luận án giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu then chốt:

1. Thực trạng các áp lực môi trường (ô nhiễm KCN, làng nghề, suy thoái nguồn nước và khai thác cát trái phép) tại tỉnh Bắc Ninh diễn biến như thế nào?
2. Các hiểm họa suy thoái môi trường này tạo ra những nguy cơ làm mất ổn định chính trị - xã hội và cản trở phát triển kinh tế ra sao?
3. Lực lượng Công an nhân dân đã đảm nhiệm và thực thi vai trò bảo đảm an ninh môi trường trên địa bàn tỉnh như thế nào?
4. Những giải pháp mang tính chiến lược và nghiệp vụ nào cần được triển khai để tối ưu hóa hiệu năng của lực lượng Công an nhân dân?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu khẳng định: (H1) Ô nhiễm công nghiệp, làng nghề và khai thác tài nguyên không bền vững đang đẩy hệ sinh thái Bắc Ninh vào tình trạng mất an ninh nghiêm trọng; (H2) Sự tích tụ áp lực ô nhiễm là nguyên nhân gốc rễ kích hoạt các xung đột xã hội và tranh chấp tài nguyên liên vùng; (H3) Lực lượng Công an nhân dân đóng vai trò nòng cốt, mang tính quyết định trong việc bảo đảm an ninh môi trường địa phương. Khung lý thuyết của nghiên cứu tích hợp đa tầng: Lý thuyết lựa chọn duy lý (Rational Choice Theory), Lý thuyết xung đột môi trường (Environmental Scarcity and Conflict Theory), Lý thuyết xã hội rủi ro (Risk Society Theory), Lý thuyết vai trò (Role Theory) và Khung phân tích Động lực - Áp lực - Hiện trạng - Tác động - Phản ứng (DPSIR). Đóng góp mang tính đột phá của luận án là lượng hóa thành công Chỉ số An ninh Môi trường cấp tỉnh ($ESI_{BN} = 0,38$), xác lập bằng chứng thực nghiệm rõ ràng về tình trạng mất an ninh sinh thái trong phạm vi không gian tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 2010–2017.

Literature Review và Positioning

Khái niệm an ninh môi trường hình thành từ thập niên 1950 và phát triển vượt bậc từ khi Cục Tình báo Trung ương Mỹ (CIA) thành lập Trung tâm Môi trường năm 1977 [Shaw, 1996]. Các công trình nền tảng của Richard Ullman (1983), Arthur Westing (1986), Jessica Mathews (1989) và Norman Myers (1995) đã mở rộng định nghĩa an ninh quốc gia vượt ra ngoài ranh giới quân sự truyền thống, xem xét suy thoái tài nguyên và biến đổi sinh thái là những mối đe dọa sinh tồn trực tiếp tới chất lượng sống con người và sự ổn định chính thể.

Trong dòng chảy học thuật quốc tế, hai trường phái tranh luận lớn đã hình thành rõ nét:

• Trường phái Hiện thực Môi trường (Environmental Realism) đại diện bởi Thomas Homer-Dixon (1991, 1994) và Geoffrey Dabelko (1996), nhấn mạnh rằng sự khan hiếm tài nguyên (environmental scarcity) do suy giảm nguồn cung, tăng nhu cầu và phân bổ cấu trúc bất bình đẳng sẽ trực tiếp châm ngòi cho bạo lực, tranh chấp tài nguyên và bất ổn chính trị.
• Ngược lại, Trường phái Thể chế Phát triển (Developmental Institutionalism) đại diện bởi Wallensteen & Swain (1997) và Báo cáo OECD (1997) lập luận rằng bản thân áp lực môi trường không tự động dẫn đến xung đột; nguy cơ mất an ninh phụ thuộc vào sự thất bại của các thiết chế xã hội và quy chế phân phối kinh tế, với nhận định kinh điển: "an ninh cần thiết cho phát triển", nhưng "cội rễ gây ra bất an thường cũng là phát triển" [OECD, 1997, tr. 14].

Tại Việt Nam, các công trình của Nguyễn Đình Hòe (2010a, 2010b, 2012) và Nguyễn Ngọc Sinh (2010, 2012) đã bước đầu phân định 10 vấn đề an ninh môi trường trọng yếu cấp quốc gia và thử nghiệm đánh giá an ninh nguồn nước tại Sơn La, Thừa Thiên Huế, Long An. Tuy nhiên, các phân tích này chủ yếu dừng lại ở mức độ tổng thuật định tính hoặc nhận định vĩ mô. Nghiên cứu của Nguyễn Thị Phương Hảo đã định vị chính xác khoảng trống này bằng cách tiến hành khảo sát thực chứng vi mô tại địa bàn công nghiệp hóa điển hình (Bắc Ninh), đồng thời tích hợp trực tiếp vai trò của cơ quan hành pháp chuyên trách.

Khi so sánh với các nghiên cứu quốc tế:

• Nghiên cứu của Henry & Vladimir Douhovnikoff (2005) và Olga Bashlakova (2015) tại Liên bang Nga chỉ ra sự suy giảm nguồn vốn tự nhiên gắn với lỗ hổng cơ sở hạ tầng pháp lý hậu Xô Viết, nhưng thiếu các công cụ định lượng sức chịu tải cấp tiểu vùng.
• Nghiên cứu về mô hình Cảnh sát Liên bang Úc (AFP) [Panton & Meyer, 1972], Đơn vị Tội phạm Môi trường của FBI Mỹ [Kevin, 2005] và Cảnh sát Hàng hải Indonesia (IMP) [Nguyễn Trường Giang, 1996] đã minh chứng xu thế toàn cầu về việc trao quyền hành pháp môi trường cho lực lượng cảnh sát. Luận án đã kế thừa các tiền đề quốc tế này để xây dựng mô hình thực thi an ninh môi trường đặc thù trong hệ thống chính trị Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng thực nghiệm 4 trụ cột lý thuyết xã hội học và an ninh học kinh điển trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi:

• Lý thuyết lựa chọn duy lý (Rational Choice Theory) của James S. Coleman: Luận án chứng minh các doanh nghiệp KCN và hộ sản xuất làng nghề hoạt động như những tác nhân duy lý tối đa hóa lợi nhuận. Khi chế tài pháp lý chưa đủ nghiêm khắc hoặc chi phí tuân thủ (đầu tư hệ thống xử lý nước thải, khí thải) cao hơn xác suất bị xử phạt, chủ thể sẽ lựa chọn hành vi vi phạm pháp luật môi trường nhằm giảm thiểu chi phí sản xuất và tối đa hóa biên lợi nhuận [Ritzer & Stepnisky, 2003].
• Lý thuyết xung đột môi trường (Environmental Conflict Theory) của Thomas Homer-Dixon và Nhóm Toronto: Nghiên cứu làm rõ cơ chế chuyển hóa từ "khan hiếm cấu trúc" (phân bổ bất bình đẳng tài nguyên đất công nghiệp - nông nghiệp) và "khan hiếm nguồn cung" (suy giảm chất lượng nước mặt sông Cầu, đất canh tác bị ô nhiễm hóa chất) thành các điểm nóng tranh chấp xã hội có sự tham gia của hàng trăm hộ dân khiếu kiện kéo dài.
• Lý thuyết xã hội rủi ro (Risk Society Theory) của Ulrich Beck và Anthony Giddens: Luận án xác lập bằng chứng về các "rủi ro do con người tạo ra" (manufactured risks) mang tính phi địa phương hóa (delocalization). Ô nhiễm từ các KCN và làng nghề tái chế chì Đông Mai hay giấy Phong Khê tạo ra những hệ lụy sinh thái vượt qua ranh giới hành chính, gây tổn thương không thể đảo ngược đối với sức khỏe cộng đồng.
• Lý thuyết vai trò (Role Theory) của Ralph Linton, Talcott Parsons và Robert K. Merton: Luận án phân tích cấu trúc vị thế - vai trò thể chế của lực lượng CAND, chỉ ra sự mâu thuẫn giữa kỳ vọng xã hội về một môi trường an toàn với các giới hạn về thẩm quyền tố tụng và công cụ kỹ thuật thực tế của Cảnh sát Môi trường.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ma trận DPSIR (Drivers - Pressures - State - Impact - Response) với mô hình phát triển bền vững của Peter Jacobs & Barry Sadler (1990). Khung này vận hành qua mối quan hệ nhân quả đa tầng:

1. Động lực (Drivers): Mục tiêu tăng trưởng kinh tế nóng, tốc độ đô thị hóa nhanh và định hướng thu hút FDI công nghiệp.
2. Áp lực (Pressures): Tải lượng phát thải khí thải, nước thải công nghiệp chưa qua xử lý, hàng triệu tấn chất thải rắn làng nghề và hoạt động khai thác cát không kiểm soát.
3. Hiện trạng (State): Suy thoái chất lượng nước mặt sông Cầu, sông Đuống; tích tụ kim loại nặng trong đất nông nghiệp; suy giảm dung lượng chứa của hệ sinh thái tự nhiên.
4. Tác động (Impact): Gia tăng tỷ lệ bệnh tật học đường và dân cư, đất canh tác bị bỏ hoang hóa, nảy sinh khiếu kiện đông người và các vụ xung đột môi trường phức tạp.
5. Phản ứng (Response): Sự can thiệp điều tiết của quản lý Nhà nước và hoạt động phòng ngừa, đấu tranh trấn áp tội phạm vi phạm pháp luật môi trường của Công an tỉnh Bắc Ninh.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập tại các địa bàn có tốc độ công nghiệp hóa vượt trội, mật độ dân số cao và hệ thống làng nghề xen cài khu dân cư nông thôn đồng bằng Bắc Bộ.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng lập trường bản thể luận và nhận thức luận Hiện thực Phê phán (Critical Realism) kết hợp với Thuyết thực dụng (Pragmatism), cho phép giải mã các cơ chế cấu trúc ẩn sâu dưới các hiện tượng ô nhiễm có thể quan sát được. Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp tuần tự (sequential mixed-methods) với thiết kế đa tầng (multi-level design):

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Phân tích tổng thể thể chế pháp luật, quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Bắc Ninh và quy chuẩn môi trường quốc gia.
• Cấp độ trung mô (Meso-level): Đánh giá 16 KCN tập trung, hàng chục cụm công nghiệp, hệ thống làng nghề đặc thù (Phong Khê, Đa Hội, Đại Bái, Phù Lãng) và cấu trúc tổ chức của lực lượng Công an tỉnh.
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Khảo sát hành vi của các chủ cơ sở sản xuất, cán bộ cơ sở và các tầng lớp nhân dân trực tiếp chịu tác động môi trường.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược chọn mẫu kết hợp ngẫu nhiên phân tầng (stratified random sampling) và chọn mẫu mục đích (purposive sampling) theo các tiêu chí bao gồm/loại trừ nghiêm ngặt:

• Điều tra xã hội học bằng bảng hỏi: Tổng dung lượng mẫu đạt $N = 400$ phiếu, phân bổ đồng đều tại các phường/xã trọng điểm công nghiệp và làng nghề: xã Phong Khê (thành phố Bắc Ninh), phường Châu Khê (thị xã Từ Sơn), xã Đại Bái (huyện Gia Bình) và xã Phù Lãng (huyện Quế Võ). Tỷ lệ phản hồi hợp lệ đạt 97,5% ($n = 390$).
• Phỏng vấn sâu bán cấu trúc (Semi-structured in-depth interviews): Thực hiện trên 35 đối tượng chuyên gia và nhà quản lý, bao gồm: Lãnh đạo Cục Cảnh sát Môi trường (C49), Lãnh đạo Phòng Cảnh sát Môi trường (PC49) Công an tỉnh Bắc Ninh, Lãnh đạo Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Bắc Ninh, Chủ tịch UBND cấp xã/phường, các chủ doanh nghiệp KCN và đại diện cộng đồng dân cư bị ảnh hưởng.
• Quy trình Tam giác giác hóa (Triangulation): Kiểm chứng chéo 4 chiều giữa dữ liệu quan trắc lý - hóa - sinh môi trường, dữ liệu thống kê hình sự/vi phạm hành chính của ngành Công an, dữ liệu khảo sát xã hội học và biên bản giải quyết khiếu nại tố cáo của chính quyền.
• Kiểm định độ tin cậy và giá trị: Thang đo thái độ và nhận thức đạt hệ số tin cậy nội tại Cronbach's Alpha ($\alpha > 0,82$), độ giá trị nội dung (content validity) và độ giá trị cấu trúc (construct validity) được thẩm định qua 2 vòng tham vấn hội đồng chuyên gia.

Data và phân tích

Quy trình xây dựng Chỉ số An ninh Môi trường tỉnh Bắc Ninh ($ESI_{BN}$) được tiến hành qua phương pháp Delphi 2 vòng với sự tham gia của 20 chuyên gia đầu ngành thuộc Viện Tài nguyên và Môi trường, Tổng cục Môi trường và Học viện Cảnh sát Nhân dân. Bộ chỉ số bao gồm 5 nhóm chỉ thị thành phần ($I_1$ đến $I_5$) với 18 chỉ tiêu cụ thể:

• $I_1$: Chỉ thị về sự thiếu hụt tài nguyên (đất, nước ngầm, khoáng sản);
• $I_2$: Chỉ thị về suy thoái dịch vụ môi trường (chất lượng nước mặt sông Cầu, không khí KCN);
• $I_3$: Chỉ thị về nghèo đói và tổn thất kinh tế do ô nhiễm;
• $I_4$: Chỉ thị về bất ổn định trật tự xã hội và khiếu kiện môi trường;
• $I_5$: Chỉ thị về áp lực và xung đột môi trường liên tỉnh/liên vùng.

Công thức tính toán tích hợp: $$ESI = \sum_{i=1}^{n} w_i \times I_i$$ Trong đó $w_i$ là trọng số chuẩn hóa của từng chỉ thị thành phần xác lập qua phân tích trọng số đa tiêu chí, với thang điểm chuẩn hóa từ 0 (hoàn toàn mất an ninh) đến 1 (an ninh tuyệt đối). Phân tích thống kê mô tả, kiểm định tương quan và xử lý dữ liệu được thực hiện trên phần mềm SPSS phiên bản 20.0 và công cụ phân tích không gian GIS.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Xác lập thực trạng mất an ninh môi trường nghiêm trọng: Luận án tính toán định lượng Chỉ số An ninh Môi trường tỉnh Bắc Ninh đạt $ESI_{BN} = 0,38$. Đối chiếu với thang phân loại chuẩn quốc tế (trong đó mức $< 0,40$ biểu thị trạng thái Kém An ninh/Nguy cơ cao), Bắc Ninh nằm trong vùng báo động đỏ về an ninh sinh thái.
2. Sự suy thoái vượt ngưỡng chịu tải của hệ thống nước mặt: 100% các mẫu quan trắc nước mặt sông Cầu đoạn chảy qua các KCN Bắc Ninh và hạ lưu làng nghề giấy Phong Khê đều có thông số $COD$, $BOD_5$, tổng chất rắn lơ lửng ($TSS$) và Amoni ($NH_4^+$) vượt Quy chuẩn Kỹ thuật Quốc gia (QCVN 08-MT:2015/BTNMT) từ 3,5 đến 12,8 lần. Tải lượng nước thải công nghiệp chưa qua trạm xử lý tập trung đạt hàng chục nghìn $m^3$/ngày đêm.
3. Sự chuyển hóa từ ô nhiễm thành xung đột xã hội gay gắt: Giai đoạn 2011–2015, toàn tỉnh ghi nhận hàng chục vụ tranh chấp môi trường quy mô lớn và hàng trăm đơn thư khiếu kiện kéo dài liên quan đến đất đai và nguồn nước. Hiện tượng đất canh tác nông nghiệp bị hoang hóa do ô nhiễm nước thải kim loại nặng tại Châu Khê và Đại Bái lên tới hàng chục hecta, dẫn tới các phản ứng tập thể ngăn cản doanh nghiệp xả thải.
4. Nghịch lý "Lựa chọn duy lý" trong đầu tư xử lý chất thải: Khảo sát chỉ ra 78,4% doanh nghiệp vừa và nhỏ tại các làng nghề thừa nhận không vận hành thường xuyên hệ thống xử lý chất thải vì chi phí năng lượng và hóa chất quá cao so với mức xử phạt hành chính nếu bị phát hiện.
5. Bất cập trong phân định thẩm quyền của Cảnh sát Môi trường: Đánh giá thực tiễn chỉ ra lực lượng Cảnh sát Môi trường Công an tỉnh Bắc Ninh (PC49) dù lập hồ sơ xử lý hàng trăm vụ vi phạm hành chính (giai đoạn 2011–2015), nhưng tỷ lệ khởi tố hình sự đạt dưới 2% do các rào cản về cấu thành tội phạm môi trường theo Bộ luật Hình sự và thiếu trang thiết bị giám định hiện trường độc lập.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Khẳng định tính tương thích vượt trội của việc tích hợp lý thuyết Lựa chọn duy lý và Xã hội rủi ro trong nghiên cứu an ninh phi truyền thống tại các nước đang phát triển.
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp quy trình chuẩn hóa và bộ công cụ đo lường $ESI$ cấp tỉnh, có khả năng nhân rộng áp dụng trực tiếp cho 63 tỉnh/thành phố tại Việt Nam và các lưu vực sông trọng điểm.
• Về ứng dụng thực tiễn: Cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng chính xác giúp Công an tỉnh Bắc Ninh và Sở Tài nguyên và Môi trường thiết lập bản đồ các "điểm nóng" ô nhiễm cần giám sát trọng điểm nghiệp vụ.
• Về khuyến nghị chính sách: Kiến nghị lộ trình sửa đổi Pháp lệnh Cảnh sát Môi trường, mở rộng thẩm quyền điều tra tố tụng hình sự trực tiếp cho Cảnh sát Môi trường; áp dụng cơ chế kinh tế buộc các cơ sở sản xuất phải ký quỹ phục hồi môi trường và chuyển đổi mô hình làng nghề phân tán sang KCN tập trung khép kín.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật:

1. Giới hạn dữ liệu thời gian thực: Các chuỗi dữ liệu quan trắc hóa lý phụ thuộc một phần vào nguồn dữ liệu thứ cấp từ các cơ quan quản lý nhà nước giai đoạn 2010–2015, có thể chưa phản ánh hết các đợt phát thải trộm ban đêm của doanh nghiệp.
2. Điều kiện biên không gian: Mô hình chỉ số $ESI_{BN}$ được hiệu chỉnh tối ưu cho đặc thù công nghiệp - làng nghề vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng; việc áp dụng cho vùng duyên hải hoặc miền núi đòi hỏi phải tái cấu trúc hệ thống chỉ thị thành phần.
3. Đo lường tổn thất kinh tế: Luận án chưa xây dựng mô hình kinh tế lượng định lượng toàn diện mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa suy giảm $ESI$ với mức giảm phần trăm GDP địa phương.

Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo định hướng:

• Ứng dụng công nghệ cảm biến IoT viễn thám và dữ liệu lớn (Big Data) để tự động hóa việc cập nhật chỉ số $ESI$ theo thời gian thực;
• Mở rộng phân tích mô hình phương trình cấu trúc (SEM) nhằm lượng hóa ảnh hưởng trung gian của lòng tin xã hội đối với xung đột môi trường;
• Nghiên cứu cơ chế hợp tác an ninh môi trường xuyên biên giới lưu vực sông quốc tế.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án mang lại giá trị học thuật và thực tiễn sâu rộng:

• Tác động học thuật: Đặt nền móng lý luận cho chuyên ngành An ninh Môi trường thuộc Khoa học An ninh và Khoa học Môi trường tại Việt Nam, mở ra hướng nghiên cứu liên ngành xã hội học pháp luật và kỹ thuật môi trường.
• Chuyển đổi thực tiễn công tác Công an: Cung cấp cẩm nang điều tra cơ bản (ĐTCB) môi trường cho lực lượng Cảnh sát Phòng chống tội phạm về Môi trường trên toàn quốc, chuyển phương thức từ "xử lý hậu quả thụ động" sang "dự báo nguy cơ và phòng ngừa chủ động từ sớm".
• Định hình chính sách công: Cung cấp luận cứ khoa học thực chứng để Tỉnh ủy và UBND tỉnh Bắc Ninh ban hành các nghị quyết chuyên đề về kiểm soát ô nhiễm nguồn nước sông Cầu và di dời các cơ sở tái chế kim loại ô nhiễm nghiêm trọng ra khỏi khu dân cư.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học giả: Tiếp cận khung phân tích DPSIR tích hợp Lý thuyết Lựa chọn duy lý và bộ chỉ số $ESI$ để phát triển các đề tài tiến sĩ liên ngành.
• Lãnh đạo và cán bộ chỉ huy ngành Công an: Nắm vững cơ sở khoa học để tái cấu trúc lực lượng, phân bổ ngân sách nghiệp vụ và xây dựng mạng lưới trinh sát môi trường hiệu quả.
• Cơ quan hoạch định chính sách Tài nguyên & Môi trường: Có công cụ định lượng hỗ trợ thẩm định báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM) và cấp phép xả thải công nghiệp.
• Doanh nghiệp và cộng đồng dân cư: Doanh nghiệp nhận thức rõ ranh giới pháp lý để chuyển đổi công nghệ sạch; người dân được bảo vệ quyền tiếp cận nguồn nước sạch và môi trường sống an toàn.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là gì? Đó là việc mở rộng Thuyết lựa chọn duy lý của James S. Coleman trong việc giải mã hành vi phi pháp của doanh nghiệp ô nhiễm dưới áp lực chi phí cơ hội, kết hợp Thuyết xung đột môi trường của Thomas Homer-Dixon để mô hình hóa quá trình chuyển dịch từ suy thoái tài nguyên sang xung đột trật tự an ninh xã hội tại Việt Nam.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu tiền nhiệm? So với công trình định tính của Nguyễn Đình Hòe (2010) và nghiên cứu mô tả của Douhovnikoff (2005), luận án đã thiết lập quy trình định lượng đa biến Delphi 2 vòng để tính toán chỉ số phức hợp $ESI_{BN}$, tích hợp dữ liệu quan trắc hóa nghiệm với xã hội học điều tra thực địa $N = 400$.

3. Phát hiện bất ngờ và có bằng chứng thuyết phục nhất? Chỉ số $ESI_{BN} = 0,38$ khẳng định Bắc Ninh đang ở trạng thái mất an ninh môi trường nghiêm trọng, trong đó 78,4% vi phạm môi trường tại làng nghề là hành vi "duy lý có tính toán" nhằm né tránh chi phí vận hành xử lý chất thải.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập (Replication Protocol) không? Có. Luận án cung cấp chi tiết ma trận 18 chỉ thị, trọng số $w_i$, bảng hỏi khảo sát $N = 400$, tiêu chuẩn chọn mẫu và công thức tính toán $ESI$, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập quy trình tại bất kỳ địa phương nào.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo thế nào? Tập trung phát triển hệ thống cảnh báo sớm an ninh môi trường tự động hóa bằng AI và viễn thám GIS, tích hợp mô hình tội phạm học xanh (Green Criminology) và an ninh sinh thái liên vùng lưu vực sông.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và xác lập vững chắc cơ sở lý luận liên ngành về an ninh môi trường, tích hợp thành công Thuyết lựa chọn duy lý, Thuyết xung đột môi trường, Thuyết xã hội rủi ro và Thuyết vai trò.
2. Thiết kế và lượng hóa thành công Bộ chỉ số An ninh Môi trường tỉnh Bắc Ninh với giá trị thực nghiệm $ESI_{BN} = 0,38$, chứng minh khoa học tình trạng mất an ninh môi trường ở mức báo động cao trên địa bàn nghiên cứu.
3. Làm rõ các mắt xích nhân quả giữa áp lực ô nhiễm KCN, làng nghề, suy thoái sông Cầu với các vụ tranh chấp, khiếu kiện phức tạp đe dọa trực tiếp trật tự an toàn xã hội.
4. Đánh giá toàn diện, khách quan vị thế, chức năng và những rào cản thể chế của lực lượng Công an nhân dân trong đấu tranh phòng chống tội phạm môi trường.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ từ hoàn thiện thể chế pháp lý, nâng cao năng lực nghiệp vụ trinh sát, trang bị kỹ thuật hiện đại cho Cảnh sát Môi trường đến cơ chế phối hợp liên ngành.
6. Khẳng định giá trị học thuật kinh điển, mở ra 3 hướng nghiên cứu mới: An ninh môi trường lưu vực sông liên tỉnh, Tội phạm học môi trường ứng dụng và Mô hình hóa cảnh báo sớm an ninh sinh thái trong kỷ nguyên số.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề an ninh môi trƣờng lên vị trí quan trọng trong chính sách và gắn an ninh môi trƣờng với an ninh quốc gia, bởi kẻ thù bây giờ hoàn toàn khác, nó nằm chính trong môi trƣờng tự nhiên-xã hội, gắn chặt chẽ với đời sống hoạt động kinh tế-xã hội của mỗi cộng đồng dân cƣ. Đối phó với những đe dọa môi trƣờng hoàn toàn khác đối phó quân sự, chính trị. Mối quan hệ chủ yếu của vấn đề môi trƣờng với an ninh, các vấn đề nghèo khổ, không công bằng, thoái hóa môi trƣờng và xung đột tác động lẫn 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nhau theo phƣơng thức phức tạp và liên quan chặt chẽ với nhau. Môi trƣờng suy thoái, sức chịu đựng của hệ thống sinh thái xuống cấp có thể dẫn đến sự thiếu hụt tài nguyên mang tính khu vực.

Kết quả là sự tranh giành tài nguyên sẽ làm nảy sinh những xung đột quân sự và hình thành những thách thức đối với an ninh quốc gia. Các loại xung đột do vấn đề môi trƣờng gây nên, là những vấn đề nhƣ quản lý tầng khí quyển, không gian vũ trụ, biển quốc tế, khai thác/sử dụng tài nguyên, xung đột về ô nhiễm vƣợt qua biên giới quốc gia, chiến tranh sinh thái, v. Nói chung, những năm gần đây, vấn đề môi trƣờng trở thành điểm nóng trong quan hệ quốc tế, làm cho quan hệ quốc tế nảy sinh những biến đổi sâu sắc [Mạnh Ngọc Hùng, 2007]. Năm 2012, Nguyễn Đình Hòe và Nguyễn Ngọc Sinh là tác giả ấn phẩm “An ninh môi trƣờng”.

Cuốn sách đã cung cấp cho ngƣời đọc những khái niệm mới và kiến thức về vấn đề sống còn của môi trƣờng trong sự phát triển bền vững, đồng thời cũng là một tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhà quản lý, cán bộ khoa học và sinh viên đang quan tâm nghiên cứu về lĩnh vực an ninh môi trƣờng và phát triển bền vững [Nguyễn Đình Hòe và Nguyễn Ngọc Sinh, 2012]. Các nghiên cứu trên cho thấy, cùng với việc mở rộng khái niệm an ninh truyền thống, ngày càng có nhiều ý kiến công nhận quốc gia không còn là đối tƣợng duy nhất cần đƣợc bảo vệ an ninh. Bên cạnh các nghiên cứu đƣa ra những ý kiến ở phƣơng diện lý thuyết, trên chính trƣờng vẫn còn một số lƣợng đáng kể những tranh luận về mối quan hệ giữa an ninh và môi trƣờng. Những tranh luận dẫn đến sự chƣa thống nhất này không chỉ ở trong khuôn khổ các nguyên tắc, mà còn ngay cả giữa các cơ quan chính phủ.

Thực tế, nhiều nhà nghiên cứu khi nói đến an ninh đã tránh dùng khái niệm “an ninh” và chủ yếu tập trung vào các biến đổi của môi trƣờng, sự thích nghi của xã hội hoặc các xung đột vũ trang. Tổng quan các nghiên cứu về xung đột xã hội, mất ổn định chính trị do các vấn đề môi trƣờng gây ra Khái niệm của an ninh truyền thống cho rằng, an ninh là sự an toàn, không có xung đột vũ trang. Các bàn luận tại Hội nghị của Liên Hợp Quốc về Phát triển ở Stockholm năm 1972 và Hội nghị ở Rio 1992 đã đặc biệt nhấn mạnh những biến đổi 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] của môi trƣờng và nguồn tài nguyên cạn kiệt đóng vai trò là những nguyên nhân tiềm tàng gây xung đột mạnh mẽ. Khan hiếm các tài nguyên không phục hồi đƣợc là yếu tố góp phần dẫn đến xung đột vũ trang ở rất nhiều nơi [Homer-Dixon, 1991].

Thực chất của an ninh và vai trò của hiện tƣợng môi trƣờng xuống cấp góp phần vào tình trạng kém an ninh và xung đột đƣợc coi là quan điểm đầu tiên về an ninh môi trƣờng và xung đột [IUCN, 1999]. Myers (1995) cho rằng, an ninh đồng nghĩa với an toàn cho con ngƣời không chỉ là tránh khỏi bị sát hại hoặc bị thƣơng, mà còn phải có nƣớc uống, thức ăn, nơi ở, sức khỏe, việc làm và các yêu cầu thiết yếu khác mà mọi con ngƣời trên Trái đất này đều phải đƣợc hƣởng. Tổng hợp nhu cầu của tất cả các công dân này thì an toàn và chất lƣợng cuộc sống sẽ là yếu tố nổi bật trong quan niệm về an ninh của mỗi quốc gia. Tƣơng tự với các luận điểm của Ủy ban Quốc tế về Môi trƣờng và Phát triển, Myers ủng hộ việc chuyển từ khái niệm an ninh là tránh khỏi các mối đe dọa khác sang khái niệm an ninh là tự do tiếp cận tới các dịch vụ về môi trƣờng.

Các nghiên cứu tiêu biểu này đang cố gắng làm rõ mối quan hệ giữa xung đột và an ninh, xung đột thƣờng đƣợc xem nhƣ một mối đe dọa cho an ninh [Myers and Kent, 1995]. Các nghiên cứu tiêu biểu tiếp theo là Levy (1995), đã tạo ra các tranh luận tiếp theo về việc thiết lập các chính sách để làm rõ mối liên hệ giữa môi trƣờng và xung đột. Các nghiên cứu này không chỉ làm tăng tính khoa học cho những tranh luận xung quanh mối liên hệ giữa các biến đổi của môi trƣờng và xung đột vũ trang, mà còn làm cho dân chúng ý thức đƣợc hiện tƣợng môi trƣờng xuống cấp có thể góp phần làm nảy sinh xung đột vũ trang. Ông cũng cho rằng, xung đột này lại là mối đe dọa nghiêm trọng cho an toàn của các cá nhân, các khu vực hay các quốc gia [Levy, 1995].

Dabelko và Simmons (1997) đã đƣa ra định nghĩa về xung đột vũ trang liên quan đến môi trƣờng là một loại xung đột có liên quan đến sức ép môi trƣờng hoặc sự xuống cấp môi trƣờng, có thể đóng vai trò là nguyên nhân, là hậu quả hay yếu tố liên quan, cùng với nhiều yếu tố xã hội, chính trị hay sắc tộc khác [Dabelko, 1996]. Wallensteen (1997) đã đƣa ra một cách phân loại mối liên kết giữa sự phá hủy môi trƣờng với xung đột và an ninh, bao gồm: phá hủy môi trƣờng sẽ làm giảm các nguồn tài nguyên sẵn có cho xã hội, vì vậy sẽ dẫn tới cạnh tranh mở rộng hơn và 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] gay gắt hơn; phá hủy môi trƣờng dẫn tới chuyển đổi quyền lực hiện có; phá hủy môi trƣờng dẫn tới tạo ra thêm nhiều nhóm quyền lực mới, nhƣ là một phản ứng đáp lại sự thay đổi này; phá hủy môi trƣờng làm cho các vấn đề về môi trƣờng trở nên quan trọng đối với các nhóm quyền lực hiện có; phá hủy môi trƣờng làm cho các vấn đề về môi trƣờng đƣợc tập trung chú ý nhiều hơn các vấn đề khác trong xã hội; phá hủy môi trƣờng làm nảy sinh những xung đột về môi trƣờng trong những nhóm nƣớc quan tâm nhiều đến môi trƣờng [Wallensteen và Swain, 1997]. Bachler cùng Anantha đã cho thấy, môi trƣờng trở thành nguyên nhân cốt lõi dẫn tới các tình trạng căng thẳng, trở thành chất xúc tác hay thậm chí là cái đích cho tình trạng căng thẳng. Nhiều mối đe dọa về môi trƣờng có khả năng góp phần làm mất an ninh và gây xung đột.

Tranh chấp tài nguyên, tăng dân số và công nghiệp hóa nhanh chóng ở nhiều nơi là nguyên nhân chủ yếu gây xung đột. Ananthan còn nhấn mạnh thêm rằng, các xung đột từ môi trƣờng là cội nguồn gây mất an ninh sinh thái, một vấn đề của an ninh và phát triển bền vững cần đƣợc xem xét nghiêm túc trong các quá trình phát triển [Brauch và Liotta, 2003; Duraiappah, 2003]. Năm 2010, một số nghiên cứu của Nguyễn Đình Hòe đã đề cập đến các nguyên nhân gây mất an ninh môi trƣờng và một số vấn đề an ninh môi trƣờng ở Việt Nam liên quan đến sử dụng và tranh chấp đất đai; tài nguyên nƣớc sông Mê Kông; các vấn đề nƣớc; an ninh môi trƣờng thế kỷ XXI; an ninh môi trƣờng và an toàn sinh thái. Tác giả cũng chỉ ra mối quan hệ giữa an ninh môi trƣờng với các lĩnh vực gần gũi nhƣ xung đột môi trƣờng và khẳng định nhiều mối đe dọa về môi trƣờng có khả năng góp phần làm mất an ninh và gây ra xung đột.

Tác giả nhấn mạnh các tiêu chí môi trƣờng là tất yếu để đảm bảo tính bền vững của cộng đồng và phát triển cộng đồng, vì một môi trƣờng an ninh có khả năng cung ứng bền vững 5 chức năng cơ bản cho phát triển cộng đồng. Khi môi trƣờng mất an ninh (suy thoái, sự cố) cộng đồng sẽ: không có nơi ở an toàn (do thiên tai, sự cố, thảm họa môi trƣờng); không đƣợc cung cấp đủ tài nguyên (thiếu đất đai, thiếu nƣớc, thiếu năng lƣợng, ngƣ trƣờng xuống cấp, tài nguyên rừng kiệt quệ, v.); môi trƣờng bị ô nhiễm và trở nên độc hại đối với sức khỏe con ngƣời; các thông tin bị phá hủy (ví dụ các loài sinh vật bị biến mất, các điểm khảo cổ bị hủy hoại, thiếu thông tin khoa học công nghệ, tổ chức sản xuất, v.); các 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tiện nghi bị phá hủy (không còn cảnh quan đẹp, không có khí hậu trong lành để nuôi dƣỡng tinh thần, v. Phản ứng trƣớc môi trƣờng sống mất an ninh, cộng đồng có thể bị buộc phải lựa chọn các phƣơng cách sống: (i) trở thành ngƣời tị nạn môi trƣờng, khiến cho cộng đồng bị phá vỡ, phân tán; (ii) trở thành nhóm ngƣời ngày càng nghèo đói, lạc hậu (cộng đồng suy thoái); và (iii) bùng phát các xung đột trong tranh giành tài nguyên, không gian sống, phá vỡ các mối liên kết xã hội, vi phạm pháp luật, v. Rõ ràng quốc gia muốn ổn định và phát triển, các cộng đồng cũng phải ổn định và phát triển.

Đảm bảo cho sự ổn định và phát triển đó không thể thiếu việc duy trì các dịch vụ môi trƣờng một cách bền vững. Tác giả đã chỉ ra các nguyên nhân gây mất (suy giảm) an ninh môi trƣờng trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng, đó là: bản thân hệ môi trƣờng có thể mất an ninh một cách tự nhiên do các thiên tai, thảm họa (động đất, núi lửa…), hoặc do hoạt động của con ngƣời (bùng nổ dân số, gây ô nhiễm, khai thác quá mức tài nguyên… trong quá trình phát triển kinh tế-xã hội). Cả hai loại mất an ninh môi trƣờng có nguồn gốc tự nhiên hay nhân tạo có thể tác động tƣơng hỗ và tăng cƣờng lẫn nhau. Ví dụ, lũ lụt tự nhiên trong những vùng đất thấp có thể đƣợc khuếch đại do phá rừng quy mô lớn ở đầu nguồn.