đặt vấn đề an ninh môi trƣờng lên vị trí quan trọng trong chính sách và gắn an ninh môi trƣờng với an ninh quốc gia, bởi kẻ thù bây giờ hoàn toàn khác, nó nằm chính trong môi trƣờng tự nhiên-xã hội, gắn chặt chẽ với đời sống hoạt động kinh tế-xã hội của mỗi cộng đồng dân cƣ. Đối phó với những đe dọa môi trƣờng hoàn toàn khác đối phó quân sự, chính trị. Mối quan hệ chủ yếu của vấn đề môi trƣờng với an ninh, các vấn đề nghèo khổ, không công bằng, thoái hóa môi trƣờng và xung đột tác động lẫn 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhau theo phƣơng thức phức tạp và liên quan chặt chẽ với nhau. Môi trƣờng suy thoái, sức chịu đựng của hệ thống sinh thái xuống cấp có thể dẫn đến sự thiếu hụt tài nguyên mang tính khu vực.
Kết quả là sự tranh giành tài nguyên sẽ làm nảy sinh những xung đột quân sự và hình thành những thách thức đối với an ninh quốc gia. Các loại xung đột do vấn đề môi trƣờng gây nên, là những vấn đề nhƣ quản lý tầng khí quyển, không gian vũ trụ, biển quốc tế, khai thác/sử dụng tài nguyên, xung đột về ô nhiễm vƣợt qua biên giới quốc gia, chiến tranh sinh thái, v. Nói chung, những năm gần đây, vấn đề môi trƣờng trở thành điểm nóng trong quan hệ quốc tế, làm cho quan hệ quốc tế nảy sinh những biến đổi sâu sắc [Mạnh Ngọc Hùng, 2007]. Năm 2012, Nguyễn Đình Hòe và Nguyễn Ngọc Sinh là tác giả ấn phẩm “An ninh môi trƣờng”.
Cuốn sách đã cung cấp cho ngƣời đọc những khái niệm mới và kiến thức về vấn đề sống còn của môi trƣờng trong sự phát triển bền vững, đồng thời cũng là một tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhà quản lý, cán bộ khoa học và sinh viên đang quan tâm nghiên cứu về lĩnh vực an ninh môi trƣờng và phát triển bền vững [Nguyễn Đình Hòe và Nguyễn Ngọc Sinh, 2012]. Các nghiên cứu trên cho thấy, cùng với việc mở rộng khái niệm an ninh truyền thống, ngày càng có nhiều ý kiến công nhận quốc gia không còn là đối tƣợng duy nhất cần đƣợc bảo vệ an ninh. Bên cạnh các nghiên cứu đƣa ra những ý kiến ở phƣơng diện lý thuyết, trên chính trƣờng vẫn còn một số lƣợng đáng kể những tranh luận về mối quan hệ giữa an ninh và môi trƣờng. Những tranh luận dẫn đến sự chƣa thống nhất này không chỉ ở trong khuôn khổ các nguyên tắc, mà còn ngay cả giữa các cơ quan chính phủ.
Thực tế, nhiều nhà nghiên cứu khi nói đến an ninh đã tránh dùng khái niệm “an ninh” và chủ yếu tập trung vào các biến đổi của môi trƣờng, sự thích nghi của xã hội hoặc các xung đột vũ trang. Tổng quan các nghiên cứu về xung đột xã hội, mất ổn định chính trị do các vấn đề môi trƣờng gây ra Khái niệm của an ninh truyền thống cho rằng, an ninh là sự an toàn, không có xung đột vũ trang. Các bàn luận tại Hội nghị của Liên Hợp Quốc về Phát triển ở Stockholm năm 1972 và Hội nghị ở Rio 1992 đã đặc biệt nhấn mạnh những biến đổi 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của môi trƣờng và nguồn tài nguyên cạn kiệt đóng vai trò là những nguyên nhân tiềm tàng gây xung đột mạnh mẽ. Khan hiếm các tài nguyên không phục hồi đƣợc là yếu tố góp phần dẫn đến xung đột vũ trang ở rất nhiều nơi [Homer-Dixon, 1991].
Thực chất của an ninh và vai trò của hiện tƣợng môi trƣờng xuống cấp góp phần vào tình trạng kém an ninh và xung đột đƣợc coi là quan điểm đầu tiên về an ninh môi trƣờng và xung đột [IUCN, 1999]. Myers (1995) cho rằng, an ninh đồng nghĩa với an toàn cho con ngƣời không chỉ là tránh khỏi bị sát hại hoặc bị thƣơng, mà còn phải có nƣớc uống, thức ăn, nơi ở, sức khỏe, việc làm và các yêu cầu thiết yếu khác mà mọi con ngƣời trên Trái đất này đều phải đƣợc hƣởng. Tổng hợp nhu cầu của tất cả các công dân này thì an toàn và chất lƣợng cuộc sống sẽ là yếu tố nổi bật trong quan niệm về an ninh của mỗi quốc gia. Tƣơng tự với các luận điểm của Ủy ban Quốc tế về Môi trƣờng và Phát triển, Myers ủng hộ việc chuyển từ khái niệm an ninh là tránh khỏi các mối đe dọa khác sang khái niệm an ninh là tự do tiếp cận tới các dịch vụ về môi trƣờng.
Các nghiên cứu tiêu biểu này đang cố gắng làm rõ mối quan hệ giữa xung đột và an ninh, xung đột thƣờng đƣợc xem nhƣ một mối đe dọa cho an ninh [Myers and Kent, 1995]. Các nghiên cứu tiêu biểu tiếp theo là Levy (1995), đã tạo ra các tranh luận tiếp theo về việc thiết lập các chính sách để làm rõ mối liên hệ giữa môi trƣờng và xung đột. Các nghiên cứu này không chỉ làm tăng tính khoa học cho những tranh luận xung quanh mối liên hệ giữa các biến đổi của môi trƣờng và xung đột vũ trang, mà còn làm cho dân chúng ý thức đƣợc hiện tƣợng môi trƣờng xuống cấp có thể góp phần làm nảy sinh xung đột vũ trang. Ông cũng cho rằng, xung đột này lại là mối đe dọa nghiêm trọng cho an toàn của các cá nhân, các khu vực hay các quốc gia [Levy, 1995].
Dabelko và Simmons (1997) đã đƣa ra định nghĩa về xung đột vũ trang liên quan đến môi trƣờng là một loại xung đột có liên quan đến sức ép môi trƣờng hoặc sự xuống cấp môi trƣờng, có thể đóng vai trò là nguyên nhân, là hậu quả hay yếu tố liên quan, cùng với nhiều yếu tố xã hội, chính trị hay sắc tộc khác [Dabelko, 1996]. Wallensteen (1997) đã đƣa ra một cách phân loại mối liên kết giữa sự phá hủy môi trƣờng với xung đột và an ninh, bao gồm: phá hủy môi trƣờng sẽ làm giảm các nguồn tài nguyên sẵn có cho xã hội, vì vậy sẽ dẫn tới cạnh tranh mở rộng hơn và 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com gay gắt hơn; phá hủy môi trƣờng dẫn tới chuyển đổi quyền lực hiện có; phá hủy môi trƣờng dẫn tới tạo ra thêm nhiều nhóm quyền lực mới, nhƣ là một phản ứng đáp lại sự thay đổi này; phá hủy môi trƣờng làm cho các vấn đề về môi trƣờng trở nên quan trọng đối với các nhóm quyền lực hiện có; phá hủy môi trƣờng làm cho các vấn đề về môi trƣờng đƣợc tập trung chú ý nhiều hơn các vấn đề khác trong xã hội; phá hủy môi trƣờng làm nảy sinh những xung đột về môi trƣờng trong những nhóm nƣớc quan tâm nhiều đến môi trƣờng [Wallensteen và Swain, 1997]. Bachler cùng Anantha đã cho thấy, môi trƣờng trở thành nguyên nhân cốt lõi dẫn tới các tình trạng căng thẳng, trở thành chất xúc tác hay thậm chí là cái đích cho tình trạng căng thẳng. Nhiều mối đe dọa về môi trƣờng có khả năng góp phần làm mất an ninh và gây xung đột.
Tranh chấp tài nguyên, tăng dân số và công nghiệp hóa nhanh chóng ở nhiều nơi là nguyên nhân chủ yếu gây xung đột. Ananthan còn nhấn mạnh thêm rằng, các xung đột từ môi trƣờng là cội nguồn gây mất an ninh sinh thái, một vấn đề của an ninh và phát triển bền vững cần đƣợc xem xét nghiêm túc trong các quá trình phát triển [Brauch và Liotta, 2003; Duraiappah, 2003]. Năm 2010, một số nghiên cứu của Nguyễn Đình Hòe đã đề cập đến các nguyên nhân gây mất an ninh môi trƣờng và một số vấn đề an ninh môi trƣờng ở Việt Nam liên quan đến sử dụng và tranh chấp đất đai; tài nguyên nƣớc sông Mê Kông; các vấn đề nƣớc; an ninh môi trƣờng thế kỷ XXI; an ninh môi trƣờng và an toàn sinh thái. Tác giả cũng chỉ ra mối quan hệ giữa an ninh môi trƣờng với các lĩnh vực gần gũi nhƣ xung đột môi trƣờng và khẳng định nhiều mối đe dọa về môi trƣờng có khả năng góp phần làm mất an ninh và gây ra xung đột.
Tác giả nhấn mạnh các tiêu chí môi trƣờng là tất yếu để đảm bảo tính bền vững của cộng đồng và phát triển cộng đồng, vì một môi trƣờng an ninh có khả năng cung ứng bền vững 5 chức năng cơ bản cho phát triển cộng đồng. Khi môi trƣờng mất an ninh (suy thoái, sự cố) cộng đồng sẽ: không có nơi ở an toàn (do thiên tai, sự cố, thảm họa môi trƣờng); không đƣợc cung cấp đủ tài nguyên (thiếu đất đai, thiếu nƣớc, thiếu năng lƣợng, ngƣ trƣờng xuống cấp, tài nguyên rừng kiệt quệ, v.); môi trƣờng bị ô nhiễm và trở nên độc hại đối với sức khỏe con ngƣời; các thông tin bị phá hủy (ví dụ các loài sinh vật bị biến mất, các điểm khảo cổ bị hủy hoại, thiếu thông tin khoa học công nghệ, tổ chức sản xuất, v.); các 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tiện nghi bị phá hủy (không còn cảnh quan đẹp, không có khí hậu trong lành để nuôi dƣỡng tinh thần, v. Phản ứng trƣớc môi trƣờng sống mất an ninh, cộng đồng có thể bị buộc phải lựa chọn các phƣơng cách sống: (i) trở thành ngƣời tị nạn môi trƣờng, khiến cho cộng đồng bị phá vỡ, phân tán; (ii) trở thành nhóm ngƣời ngày càng nghèo đói, lạc hậu (cộng đồng suy thoái); và (iii) bùng phát các xung đột trong tranh giành tài nguyên, không gian sống, phá vỡ các mối liên kết xã hội, vi phạm pháp luật, v. Rõ ràng quốc gia muốn ổn định và phát triển, các cộng đồng cũng phải ổn định và phát triển.
Đảm bảo cho sự ổn định và phát triển đó không thể thiếu việc duy trì các dịch vụ môi trƣờng một cách bền vững. Tác giả đã chỉ ra các nguyên nhân gây mất (suy giảm) an ninh môi trƣờng trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng, đó là: bản thân hệ môi trƣờng có thể mất an ninh một cách tự nhiên do các thiên tai, thảm họa (động đất, núi lửa…), hoặc do hoạt động của con ngƣời (bùng nổ dân số, gây ô nhiễm, khai thác quá mức tài nguyên… trong quá trình phát triển kinh tế-xã hội). Cả hai loại mất an ninh môi trƣờng có nguồn gốc tự nhiên hay nhân tạo có thể tác động tƣơng hỗ và tăng cƣờng lẫn nhau. Ví dụ, lũ lụt tự nhiên trong những vùng đất thấp có thể đƣợc khuếch đại do phá rừng quy mô lớn ở đầu nguồn.