đặt vấn đề về giá trị gia tăng của đất từ các công trình giao thông đƣợc đầu tƣ bởi Nhà nƣớc vẫn chƣa đƣợc phân bổ hợp lý, chƣa mang lại nguồn thu bù đắp cho ngân sách Nhà nƣớc. Bài viết cho rằng giá trị đất tăng thêm trong trƣờng hợp này cần đƣợc đƣợc phân bổ một cách đúng mức giữa lợi ích của nhân dân và lợi ích của Nhà nƣớc. Từ đó tạo ra nguồn thu cho ngân sách Nhà nƣớc, đồng thời góp phần tái tạo nguồn vốn đầu tƣ cho các công trình hạ tầng và bồi thƣờng xứng đáng cho những tổ chức và cá nhân bị thiệt thòi do giải tỏa, bảo đảm thực hiện công bằng xã hội. Bài viết liệt kê hệ thống thuế và thực trạng pháp luật về thuế đánh trên giá trị tăng thêm của đất gồm thuế sử dụng đất, thuế thu nhập từ hoạt động chuyển nhƣợng đất, thuế thu vào hoạt động thừa kế, tặng cho QSDĐ.
Tác giả khẳng định Việt Nam hiện chƣa có chính sách điều tiết địa tô chênh lệch hợp lý đối với các diện tích đất có khả năng sinh lợi tăng đột biết sau khi đƣợc Nhà nƣớc đầu tƣ hạ tầng. Nhằm giải quyết bất cập trên, bài viết nghiên cứu và đề xuất giải pháp thu thuế giá trị đất tăng thêm nhằm điều tiết một phần “thu nhập” từ giá trị đất tăng thêm do Nhà nƣớc đầu tƣ cơ sở hạ tầng mang lại với mục tiêu tạo nguồn thu cho ngân sách Nhà nƣớc và thực hiện công bằng xã hội. + Nghiên cứu “Unlocking land values to finance urban infrastructure” (Giải phóng giá trị đất đai cho đầu tƣ cơ sở hạ tầng) năm 2009 của tác giả George E. Peterson (World Bank and Public-Private Infrastructure Advisory Facility) bàn về vấn đề huy động tài chính từ đất đai đầu tƣ cho cơ sở hạ tầng đô thị ở các quốc gia trên thế giới.
Theo nghiên cứu này, nhiều quốc gia kể cả phát triển nhƣ Anh, Mỹ… đến các quốc gia đang phát triển đều sử dụng công cụ tài chính để huy động nguồn lực đất đai vào phát triển hạ tầng đô thị. Cuốn sách đã trình bày chính sách tài chính đất đai của các quốc gia trên thế giới nhƣ chính sách thuế, định giá, đấu giá để khai thác tài chính đất đai với các loại thuế nhƣ thuế bù đắp tác động, thuế đánh vào phần giá trị tăng thêm từ đất, thuế khu vực lân cận. Tác giả cũng đƣa ra những đánh giá, phân tích những hạn chế của các quy định về tài chính đất đai ở các quốc gia đƣợc viện dẫn. Nghiên cứu này có giá trị rất lớn cho luận án trong tham khảo kinh nghiệm của các quốc gia, vận dụng vào Việt Nam để xây dựng đề xuất của luận án đối với nội dung điều tiết giá trị tăng thêm từ đất không do chủ đất đầu tƣ.
14 + Nghiên cứu “Tax reform in Vietnam: toward a more efficient and equitable system” (Cải cách thuế ở Việt Nam: hƣớng tới một hệ thống hiệu quả và công bằng) của Ngân hàng thế giới (World Bank) do nhóm tác giả Gangadha Prasad Shukla, Phạm Minh Đức, Michael Engelschalk, Lê Minh Tuấn đồng chủ biên thực hiện năm 2011 đã nghiên cứu về thuế đất đai và tài sản ở Việt Nam. Nghiên cứu có ý nghĩa rất lớn đối với luận án trong nhận thức lý luận về thuế trên phần giá trị gia tăng từ đất. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng gợi mở cho luận án một quan điểm khác về đánh thuế thu nhập từ cho thuê bất động sản, hƣớng tới việc hoàn thiện quy định pháp luật về thuế liên quan đến đất đai theo hƣớng kích thích sử dụng đất hiệu quả và đánh thuế công bằng. + Nghiên cứu “Vietnam development 2011: natural resourses management” (Báo cáo phát triển Việt Nam 2011: Quản lý tài nguyên thiên nhiên) của Ngân hàng thế giới (World Bank) đã nêu ra một trong bốn nội dung cần đổi mới để nâng cao hiệu quả sử dụng đất và thị trƣờng đất đai là phải tăng cƣờng quản lý thuế đối với đất đai và bất động sản.
Theo nghiên cứu này, Việt Nam chƣa có thuế bất động sản đánh trên giá trị. Hoạt động định giá đất của Nhà nƣớc sẽ khó bảo đảm bằng giá thị trƣờng do thiếu bằng chứng về thanh toán thực tế trong các giao dịch mua bán. Phần lớn ngân sách địa phƣơng phụ thuộc vào tiền sử dụng đất, tiền thuê đất chứ không phải từ tiền thu thuế đất và bất động sản. Bên cạnh đó, nghiên cứu còn cho rằng Việt Nam theo đuổi mục tiêu đơn giản hóa trong xác định thuế nên đã sử dụng giá đất do Ủy ban nhân dân ban hành, nguy cơ gây ra những méo mó cho phát triển kinh tế.
+Nghiên cứu “Recognizing and reducing corruption risks in land management in Vietnam” (Nhận diện và giảm thiểu các rủi ro dẫn đến tham nhũng trong quản lý đất đai ở Việt Nam) của Ngân hàng thế giới (World Bank) năm 2010 tập trung nghiên cứu những nguy cơ tiềm ẩn dẫn đến tham nhũng trong quản lý đất đai ở Việt Nam. Có một luận điểm đƣợc nêu liên quan đến đề tài luận án, đó là việc xác định giá đất để giao và cho thuê đất không bảo đảm sự độc lập nên sẽ khó khách quan. Ủy ban nhân dân cấp tỉnh là cơ quan quyết định giao đất, đồng thời là chủ thể chủ trì thẩm định và quyết định giá đất. Họ không chịu sự giám sát bên ngoài cho việc thẩm định và quyết định giá và tiềm ẩn nguy cơ tham nhũng.3 Các công trình khoa học liên quan đến hoàn thiện pháp luật nghĩa vụ tài chính của người sử dụng đất đối với Nhà nước + Đề tài cấp Nhà nƣớc “Sở hữu, quản lý và sử dụng đất đai trong phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam” năm 2015 do PGS.TS 15 Vũ Văn Phúc - Chủ nhiệm đề tài đã nghiên cứu thực trạng pháp luật, thực hiện pháp luật đất đai ở ba nội dung: sở hữu, quản lý và sử dụng đất.
Nghiên cứu đã đề xuất không sử dụng thuật ngữ “ngƣời sử dụng đất” trong Luật đất đai, mà thay bằng thuật ngữ “chủ đất” cho các chủ thể sử dụng hiện nay. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng đề xuất mở rộng quyền của NSDĐ trong Luật đất đai để đồng bộ với các quyền về tài sản trong Bộ Luật dân sự. + Đề tài cấp Bộ “Nghiên cứu đề xuất cơ chế, chính sách phân phối giá trị tăng thêm từ đất do quy hoạch, chuyển mục đích sử dụng đất, đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng nhằm sửa đổi Luật đất đai 2003” năm 2012 của Tổng cục quản lý đất đai, do Phan Văn Thọ làm chủ nhiệm đề tài phân tích các khoản thu từ đất theo Luật đất đai 2003, chỉ ra những cơ sở thu là giá trị tăng thêm. Nghiên cứu này hƣớng tới giải quyết vấn đề vốn hóa đất đai và thực hiện quyền của chủ sở hữu đất đai đối với phần giá trị tăng thêm từ đất không phải do chủ sử dụng đất đầu tƣ mang lại.
Các giá trị tăng thêm là đối tƣợng nghiên cứu đƣợc xác định là các giá trị tăng thêm từ đất do quy hoạch, chuyển mục đích sử dụng đất và đầu tƣ phát triểm kết cấu hạ tầng. Nghiên cứu này có đối tƣợng nghiên cứu là quy định của Luật đất đai năm 2003 và hƣớng tới hoàn thiện luật này. Trong các giải pháp đề xuất của đề tài, luận án đã tiếp thu và kế thừa quan điểm xây dựng chính sách thuế chuyển mục đích sử dụng đất. Pháp luật hiện hành quy định chuyển mục đích sử dụng đất thì NSDĐ phải nộp tiền sử dụng đất mà không phải là thuế.
Giải pháp hoàn thiện pháp luật của nghiên cứu này đã gợi mở để luận án tiếp tục xây dựng giải pháp cụ thể, nhƣ một phần giải pháp chung hoàn thiện pháp luật về NVTC của NSDĐ đối với Nhà nƣớc. + Bài viết “Đưa tài nguyên đất đai thành nguồn lực phát triển của đất nước” của PGS.TS Nguyễn Cúc đăng trên Tạp chí Tài nguyên và môi trƣờng, Kỳ 2 – Tháng 10/2015 tập trung nghiên cứu hoàn thiện về thể chế sở hữu, quản lý, sử dụng đất từ nguồn tài nguyên trở thành nguồn lực, nguồn vốn để phát triển đất nƣớc. Tác giả đề xuất tiếp tục duy trì chế độ sở hữu toàn dân đối với đất đai nhƣng cần chế định ba hình thức sở hữu gồm: (i) sở hữu Nhà nƣớc đối với đất đai phục vụ mục tiêu công cộng, quốc phòng an ninh…(ii) sở hữu tập thể và sở hữu cộng đồng; (iii) sở hữu ruộng đất của hộ nông dân và đất ở của cƣ dân nông thôn, cƣ dân thành thị. Bài viết cũng có các giải pháp cụ thể để chuyển hóa nguồn tài nguyên đất đai thành nguồn vốn.
Luận án đã tiếp thu và kế thừa quan điểm của tác giả trong xây dựng giải pháp liên quan đến điều tiết thu nhập từ sử dụng đất đai vào ngân sách Nhà nƣớc. Cụ thể, tác giả đã đề xuất xây dựng thuế chuyển mục đích sử dụng đất thay 16 cho tiền sử dụng đất khi NSDĐ chuyển mục đích sử dụng đất của mình. Đánh giá kết quả các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án và các vấn đề luận án cần nghiên cứu Ở nƣớc ta, các công trình nghiên cứu bàn về nghĩa vụ tài chính của NSDĐ đối với Nhà nƣớc ở mức độ khái quát chung và ở mức cụ thể về một loại nghĩa vụ hoàn toàn không phải là mới. Tuy nhiên pháp luật về NVTC trong các nghiên cứu trên thƣờng đƣợc xem xét, nghiên cứu nhƣ là phần ngọn của các nghiên cứu về sở hữu đất đai, về vốn hóa đất đai, về thể chế kinh tế thị trƣờng hay nghiên cứu giá trị tăng thêm từ đất.
Cho nên, trong các công trình nghiên cứu tổng quát về sở hữu đất đai, về vốn hóa, về giao đất, cho thuê đất, về thuế sử dụng đất.hay các nghiên cứu theo khía cạnh hẹp, chúng ta đều thấy ít nhiều bàn về một hoặc một nhóm các NVTC của NSDĐ. Hầu hết các nghiên cứu liên quan đến tài chính đất đai đều không tiếp cận trực diện NVTC của NSDĐ mà chỉ xem xét đánh giá quy định này nhƣ một thƣớc đo các vấn đề về sở hữu, vốn hóa đất đai hay thể chế kinh tế với vấn đề tuân thủ quy luật thị trƣờng.