CHƯƠNG I GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU 1. Hiện nay, đói nghèo vẫn là vấn đề có tính toàn cầu, đặc biệt là đối với các nước nghèo và các nước đang phát triển. Một bức tranh tổng thể là thế giới với gần một nửa số dân sống dưới mức 2USD/ngày và cứ 8 trong số 100 trẻ em không sống được đến 5 tuổi, chính vì vậy việc đẩy lùi nghèo đói là một nhiệm vụ cấp thiết và đang được tiến hành tại nhiều quốc gia. Trong những năm gần đây, Việt Nam được đánh giá là một trong những nước có công tác xóa đói giảm nghèo tốt nhất theo tiêu chuẩn và phương pháp xác định đường nghèo khổ của WB, tỷ lệ nghèo ở Việt Nam giảm từ 58,1% năm 1993 xuống còn 37,4% năm 1998 và hiện nay còn khoảng 10%.
Với những số liệu trên có thể thấy quy mô đói nghèo của toàn quốc giảm nhanh nhưng thực trạng cho thấy Việt Nam vẫn là một nước nghèo, con số các hộ tái nghèo là rất lớn do hệ quả của bão lụt, điều kiện tự nhiên, xã hội … So với các vùng trong cả nước, khu vực Trung du miền núi phía Bắc trong đó có tỉnh Thái Nguyên vẫn là một trong những vùng có tỷ lệ hộ nghèo cao nhất cả nước, nhiệm vụ mang tính quốc gia hiện nay là giảm bất bình đẳng xã hội thông qua giảm nghèo, đặc biệt là vùng nông thôn. Để làm được điều này, vấn đề quan trọng nhất là phải xác định được những nguyên nhân chính dẫn đến đói nghèo để đảm bảo được hiệu quả lâu dài của các biện pháp can thiệp, chính vì vậy đề tài: “Nghèo đói ở nông thôn tỉnh Thái Nguyên: Các yếu tố ảnh hưởng và giải pháp” được tác giả lựa chọn làm luận văn nghiên cứu thạc sỹ với hy vọng góp phần đánh giá lại tình trạng nghèo đói tại nông thôn Thái Nguyên hiện nay từ đó đưa ra được những giải pháp hiệu quả nhằm xóa đói giảm nghèo tại quê hương mình. Mục tiêu nghiên cứu. Mục tiêu tổng thể: Với một tỷ lệ không nhỏ số dân đang sống trong cảnh cùng cực, đặc biệt là người dân khu vực miền núi phía Bắc, Việt Nam sẽ khó thực hiện được tiến trình LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 Công nghiệp hóa – Hiện đại hóa đất nước, đồng thời sẽ làm gia tăng bất bình đẳng xã hội.
Mục tiêu lớn nhất đặt ra là phải làm sao để giảm tỷ lệ nghèo đói, nhưng muốn có những chính sách, biện pháp xóa đói giảm nghèo hiệu quả thì nhất thiết phải tìm ra được những nguyên nhân nào dẫn đến tình trạng nghèo đói và mức độ ảnh hưởng của chúng. Mục tiêu cụ thể: Nhận thức được yêu cầu phải tìm ra các nguyên nhân ảnh hưởng tới nghèo đói để đưa ra các chính sách xóa đói giảm nghèo hiệu quả, với từng vùng khác nhau với đặc điểm kinh tế - xã hội – điều kiện tự nhiên khác nhau sẽ có những nhân tố ảnh hưởng tới nghèo đói với mức độ khác nhau, nghiên cứu sẽ tập trung đi sâu vào thực trạng nghèo đói tại Thái Nguyên với chọn mẫu được tiến hành tại hai huyện là Định Hóa và Phú Lương – nơi điều kiện kinh tế còn khó khăn và tỷ lệ nghèo đói cao, từ đó tìm ra các nhân tố ảnh hưởng đến Nghèo đói và đề xuất các giải pháp nhằm xóa đói giảm nghèo tại khu vực. Nhiệm vụ Để đạt được mục tiêu nghiên cứu của đề tài, luận văn phải làm sáng tỏ được các câu hỏi sau: - Đói nghèo là gì? - Các chỉ tiêu và chuẩn mực để xác định và đánh giá đói nghèo? - Thực trạng đói nghèo của Việt Nam nói chung và của tỉnh Thái Nguyên nói riêng trong những năm gần đây? - Những yếu tố chính nào tác động đến tình trạng nghèo đói tại tỉnh Thái Nguyên? - Các giải pháp chủ yếu nhằm giảm nghèo đói tại Thái Nguyên? 1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.
Nghiên cứu này sẽ chỉ ra tổng quan về tình trạng nghèo đói trên thế giới, các yếu tố chính ảnh hưởng tới nghèo đói tại Việt Nam và tập trung phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến nghèo đói tại Thái Nguyên. Đối tượng nghiên cứu chính là các hộ dân sống tại hai huyện là Định Hóa và Phú Lương tại tỉnh Thái Nguyên, họ là ai và LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 mức độ nghèo đói của họ đến đâu, cần phải làm gì cho cuộc sống của họ tốt đẹp hơn. Thông qua các ngưỡng nghèo, các chỉ tiêu đánh giá đói nghèo và các nhân tố ảnh hưởng đến đói nghèo chúng ta có thể đưa ra các đánh giá chung và đánh giá chi tiết về tình trạng nghèo đói tại Thái Nguyên, từ đó tìm ra các giải pháp nhằm cải thiện tình trạng nghèo đói. Các yếu tố chính bao gồm: Thu nhập của hộ; Nghề nghiệp chủ hộ; Trình độ văn hóa chủ hộ; Giới tính chủ hộ; Quy mô hộ; Số người sống phụ thuộc; Diện tích đất; Hộ có vay tiền từ định chế chính thức hay không; Hạn chế của người dân tộc thiểu số… 1.
Phương pháp nghiên cứu Nghèo đói được xác định là do nhiều nguyên nhân khác nhau, dựa vào lý thuyết, kinh nghiệm thực tiễn của các nước và các công trình nghiên cứu trong nước, ta có thể nhận dạng các tác nhân chính ảnh hưởng đến tình trạng nghèo đói tại Thái Nguyên. Sử dụng mô hình hồi quy Binary Logistic để phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến tình trạng đói nghèo tại Thái Nguyên thông qua các biến như sau: Bảng 1.1: Biến phụ thuộc và biến độc lập trong mô hình nghiên cứu Biến Định nghĩa Kỳ vọng tương quan Phụ P = 1, Hộ nghèo (tương ứng với hộ có mức thu thuộc nhập bình quân dưới 200.000đ/người/tháng) (Xác P = 0, Hộ khác (tương ứng với hộ có mức thu suất nhập bình quân là từ 200.000đ/người/tháng trở nghèo) lên) X1 Nghề nghiệp (Biến giả) (-) X1 = 0, Chỉ sản xuất nông nghiệp X1 = 1, Có làm việc khu vực phi nông nghiệp X2 Trình độ văn hóa: Từ 1 – 12 (-) (Lớp 1 đến lớp 12) X3 Giới tính của chủ hộ (Biến giả) (-) X1 = 0, Chủ hộ là nữ X1 = 1, Chủ hộ là nam LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 X4 Quy mô hộ: Số người trong hộ (+) (Người) X5 Số người phụ thuộc trong hộ (+) (Người) X6 Quy mô diện tích đất nông nghiệp (-) (m2) X7 Vay tiền từ định chế chính thức (Biến giả) (-) X1 = 0, Không vay X1 = 1, Có vay X8 Dân tộc của chủ hộ (Biến giả) (-) X1 = 0, Dân tộc khác X1 = 1, Dân tộc Kinh * Mô hình hồi quy P( nghèo ) Ln = β 0 + β1 X 1 + β 2 X 2 + β 3 X 3 + β 4 X 4 + β 5 X 5 + β 6 X 6 + β 7 X 7 + β 8 X 8 + δ P( khôngnghèo ) Trong đó P là biến phụ thuộc và X1, X2, ., X8 là các biến độc lập. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 12 CHƯƠNG II CƠ SỞ LÝ LUẬN 2. Những vấn đề chung về phát triển kinh tế 2.
Khái niệm về phát triển kinh tế Tăng trưởng kinh tế được xem là một trong những vấn đề cốt lõi nhất của lý luận kinh tế và ngày càng được hoàn thiện hơn. Các nhà kinh tế đều thống nhất cho rằng, tăng trưởng kinh tế là sự tăng thêm hay gia tăng về thu nhập của nền kinh tế trong một khoảng thời gian nhất định (thường là 1 năm) [18]. Sự gia tăng ở đây được thể hiện ở quy mô và tốc độ. Quy mô tăng trưởng phản ánh sự gia tăng nhiều hay ít, còn tốc độ tăng trưởng được sử dụng với ý nghĩa so sánh tương đối và phản ánh sự gia tăng nhanh chậm giữa các thời kỳ.
Thu nhập của nền kinh tế có biểu hiện dưới dạng hiện vật hoặc giá trị. Thu nhập bằng giá trị phản ánh các chỉ tiêu GDP, GNP và được tính cho toàn thể nền kinh tế hoặc tính bình quân trên đầu người. Như vậy, bản chất của tăng trưởng là phản ánh sự thay đổi về lượng của nền kinh tế. Ngày nay, yêu cầu tăng trưởng kinh tế được gắn liền với tính bền vững hay việc bảo đảm chất lượng tăng trưởng ngày càng cao.
Từ khía cạnh này, điều được nhấn mạnh nhiều hơn là sự gia tăng liên tục, có hiệu quả của chỉ tiêu quy mô và tốc độ tăng thu nhập bình quân đầu người. Hơn thế nữa, quá trình ấy phải được tạo nên bởi nhân tố đóng vai trò quyết định là khoa học, công nghệ và vốn nhân lực trong điều kiện một cơ cấu kinh tế hợp lý [18]. Về khái niệm phát triển kinh tế, hiện nay có nhiều quan điểm khác nhau về sự phát triển, nhưng nhìn chung các ý kiến đều nhất trí cho rằng, phạm trù của sự phát triển là phạm trù vật chất, phạm trù tinh thần, phạm trù về hệ thống giá trị trong cuộc sống con người. Mục tiêu chung của sự phát triển là nâng cao các quyền lợi về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội và quyền tự do của mọi công dân [19].
Hiểu theo cách chung nhất, phát triển kinh tế là một quá trình lớn lên hay tăng tiến về mọi mặt của nền kinh tế trong một thời kỳ nhất định trong đó bao gồm cả sự gia LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 13 tăng về thu nhập và sự tiến bộ về cơ cấu kinh tế, xã hội. Như vậy, phát triển kinh tế được xem như là quá trình biến đổi cả về lượng và chất, nó là sự kết hợp một cách chặt chẽ quá trình hoàn thiện của hai vấn đề về kinh tế và xã hội ở mỗi quốc gia [18]. Như vậy, phát triển là một quá trình lâu dài và do các nhân tố nội tại của nền kinh tế quyết định. Nội dung của phát triển kinh tế được khái quát theo ba tiêu thức: - Một là: Sự gia tăng tổng mức thu nhập của nền kinh tế và mức gia tăng thu nhập bình quân trên một đầu người.
Đây là tiêu thức thể hiện quá trình biến đổi về lượng của nền kinh tế, là điều kiện cần để nâng cao mức sống vật chất của một quốc gia và thực hiện những mục tiêu khác của phát triển [18]. - Hai là: Sự biến đổi theo đúng xu thế của cơ cấu kinh tế. Đây là tiêu thức phản ánh sự biến đổi về chất của nền kinh tế một quốc gia.