CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG ĐỂ NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 1. Khái niệm “Nghệ thuật điêu khắc gỗ” 1. Khái niệm “Nghệ thuật điêu khắc” Điêu khắc là một trong những loại hình cơ bản của nghệ thuật tạo hình. Theo các di chỉ khảo cổ khai quật được, có thể thấy rằng: nghệ thuật điêu khắc đã ra đời từ thời tiền sử, khi tư duy thẩm mỹ của con người dần hình thành và xã hội loài người đã có những bước tiến bộ nhất định.
Mỗi một thời kỳ và một nền văn hóa, nền nghệ thuật thậm chí mỗi một cá nhân sẽ có định nghĩa về ngành nghệ thuật này không hoàn toàn giống nhau. - Khái niệm “Nghệ thuật” Cuốn Từ điển Tiếng Việt của Viện ngôn ngữ học như sau đưa ra hai định nghĩa cho danh từ nghệ thuật: “Nghệ thuật (dt) .1 Hình thái ý thức xã hội đặc biệt, dùng hình tượng sinh động, cụ thể và gợi cảm để phản ánh hiện thực và truyền đạt tư tưởng, tình cảm. Nghệ thuật tạo hình. Xây dựng hình tượng nghệ thuật trong tác phẩm văn học.
2 Phương pháp, phương thức giàu tính sáng tạo” [23, tr. Bên cạnh đó cuốn Từ điển Tiếng Việt của hội Khoa học – Xã hội – Nhân văn thì nghệ thuật được định nghĩa là: “Nghệ thuật (dt) là công việc là có đường lối, phương pháp, để tỏ ý thức, tình cảm hay lý tưởng của mình trên ba điểm: Chân, thiện và mĩ. Người ta đã thống nhất ý chí về nghệ thuật và sắp xếp chúng theo thứ tự: 1. Điện Ảnh” [4, tr.844] Cuốn Từ điển Mỹ thuật phổ thông của tác giả Đặng Thị Bích Ngân (chủ biên) đưa ra định nghĩa: 7 “Nghệ thuật là các phương pháp tiến hành để làm ra các sản phẩm chứng tỏ tài khéo léo, sự suy nghĩ, trí tưởng tượng, cảm xúc và sự sáng tạo của con người.
Với quan niệm hiện đại, định nghĩa nghệ thuật thường phản ánh những tiêu chuẩn thẩm mĩ trong văn học – xã hội… Nghệ thuật phản ánh các tiêu chuẩn đẹp, khéo và sáng tạo. Đặc biệt, nghệ thuật thường khai thác sự đối lập giữa các yếu tố để sáng tạo. Người nghệ sĩ tinh tế phát hiện được các yếu tố khác nhau trong nội dung, trong kỹ thuật, trong quan điểm để sáng tạo nên tác phẩm nghệ thuật” [11, tr. Từ các định nghĩa ở trên, chúng ta có thể hiểu như sau: Nghệ thuật là sự sáng tạo ra những sản phẩm, tác phẩm mang giá trị tư tưởng, thẩm mĩ tạo ra cảm xúc, tình cảm và tinh thần cho người xem.
- Khái niệm “Điêu khắc” Trong cuốn Từ điển Tiếng Việt của Viện ngôn ngữ học, thuật ngữ “điêu khắc” được định nghĩa như sau: “Điêu khắc là loại hình nghệ thuật thể hiện hoặc gợi tả sự vật trong không gian bằng cách sử dụng những chất liệu như đất, đá, gỗ, kim loại,…tạo thành những hình nhất định. Nghệ thuật điêu khắc. Những người làm điêu khắc được gọi là các nhà điêu khắc” [23, tr. Còn cuốn Từ điển Tiếng Việt của tác giả Văn Tân thì đưa ra định nghĩa: “Điêu khắc là sự biểu thị tình cảm, tư tưởng bằng những hình trong không gian tạo bằng những chất liệu như đất, đá, gỗ, thạch cao, kim loại… nhằm một mục đích thẩm mỹ.
Trong Từ điển Tiếng Việt (1997) của nhà xuất bản Đà Nẵng định nghĩa Điêu khắc là: “loại hình nghệ thuật thể hiện hoặc gợi tả sự vật trong không gian bằng cách sử dụng các chất liệu như đất, đá, gỗ, kim loại… tạo thành những hình nhất định” [17, tr. Theo Từ điển Thuật ngữ mĩ thuật phổ thông (2002), điêu khắc là: Nghệ thuật thực hiện những tác phẩm có không gian ba chiều (tượng tròn) hoặc hai chiều (chạm khắc, chạm nổi) bằng cách gọt, đẽo, gò, đắp, 8 gắn… những khối vật liệu rắn chắc như gỗ, đá, kim loại… Điêu khắc còn là nghệ thuật nặn tượng hoặc tạc tượng bằng đôi bàn tay khéo léo của người nghệ sĩ, đồng thời là nghệ thuật đúc tượng thông qua việc đổ khuôn” [11, tr.65] Điêu khắc trang trí Trong cuốn Từ điển Tiếng việt của Viện ngôn ngữ học xuất bản năm 2016, trang trí được định nghĩa là bố trí các vật thể có hình khối và đường nét, màu sắc khác nhau sao cho tạo ra một sự hài hòa, làm đẹp mắt một khoảng không gian nào đó”[23, tr. Cuốn Từ điển Mĩ thuật Phổ thông của tác giả Đặng Thị Bích Ngân (2012) thì trang trí (A. Décoration) được định nghĩa “là nghệ thuật làm đẹp, phục vụ cho đời sống vật chất và tinh thần của con người.
Nhờ những yếu tố trang trí các vật dụng vừa có giá trị thẩm mĩ vừa nâng cao được giá trị sử dụng.Vì vậy, trang trí nằm trong nghệ thuật ứng dụng (art appliqués)…” [12, tr. Qua những định nghĩa, nội dung và ý nghĩa nêu trên kết hợp với ý nghĩa của hai thuật ngữ “điêu khắc” và “trang trí”, chúng ta nhận thấy điêu khắc trang trí được hiểu là những tác phẩm được gọt, đục, chạm, khắc dùng để làm đẹp và là một thành tố không độc lập, cần cho không gian và kiến trúc liên quan. Từ các định nghĩa nêu trên với các cách biểu đạt khác nhau nhưng đã phần nào giúp chúng ta hiểu và nhận diện được những nét cơ bản về khái niệm “ Nghệ thuật điêu khắc” như sau: Nghệ thuật điêu khắc là một loại hình nghệ thuật thị giác, sản phẩm của hoạt động sáng tạo và là một trong những phương tiện biểu đạt thông tin của con người. Nghệ thuật điêu khắc tạo nên các tác phẩm tồn tại trong không gian ba chiều thông qua quá trình: khai thác chất liệu (gỗ, đá, kim loại… ), tạo hình đường nét và hình khối trên chất liệu bằng đa dạng phương pháp (đẽo, 9 gọt, đục, tạc…).
Về mặt hình thức thể hiện, điêu khắc được chia làm hai loại: Tượng tròn và phù điêu. Tượng tròn là dạng thức điêu khắc cơ bản thứ nhất. Tượng tròn là tác phẩm nghệ thuật tồn tại trong không gian ba chiều vậy nên người xem có thể thưởng thức tác phẩm theo điểm nhìn khác nhau như trước, sau, phải, trái, trên, dưới… Khi điểm nhìn thay đổi thì các khối hình và không gian tác phẩm cũng thay đổi theo. Từ đó cảm xúc mà người xem nhận được từ các điểm nhìn, góc nhìn khác nhau thì nó cũng khác nhau.
Người xem có thể di chuyển xung quanh tác phẩm, thậm chí có thể thâm nhập vào bên trong tác phẩm để quan sát và cảm nhận, cảm thụ cái đẹp của tác phẩm. Đối với tượng tròn, người xem không chỉ cảm nhận tác phẩm bằng thị giác mà còn có thể cảm nhận bằng xúc giác. Tượng tròn có thể đặt trong không gian nội thất hay ngoại thất, thậm chí có thể là một phức hợp quần thể kiến trúc – điêu khắc. Tùy theo nội dung và mối quan hệ với không gian mà tượng tròn được chia làm các thể loại khác nhau như tượng có kích thước nhỏ, tượng trang trí, tượng triển lãm, tượng đài…với các hình thức thể hiện là tượng chân dung, bán thân, cụm tượng được bố cục theo phong cách hiện thực, trừu tượng hay lập thể… Phù điêu là dạng thức điêu khắc cơ bản thứ hai.
Phù điêu gắn bó hoàn toàn trên không gian hai chiều của mặt phẳng chất liệu. Hay nói cách khác, mặt phẳng là nền tảng để xây dựng một tác phẩm phù điêu. Không gian trong phù điêu được thể hiện thông qua mật độ dày mỏng, sự lồi lõm của hình khối mà người nghệ sỹ tạo lên trên mặt phẳng chất liệu. Tuy chỉ nhìn thấy mặt chính diện nhưng một tác phẩm phù điêu vẫn như nhìn thấy cả phía đang bị che khuất.
Đó chính là nhờ ánh sáng tác động đến độ lồi, lõm, cao, thấp của khối tạo ra hiệu quả đậm nhạt… Ngoài ra, nghệ thuật điêu khắc còn được phân chia theo sắc màu biểu đạt: màu nguyên của chất liệu, vật liệu hay màu được sơn vẽ lên bề mặt các 10 đường nét, hình khối của tác phẩm. Màu sắc có sự gắn kết chặt chẽ với hình khối. Màu sắc và hình khối là hai yếu tố bổ trợ tạo nên sự tồn tại của nhau trong các tác phẩm. Màu trong điêu khắc “Khi việc sử dụng màu trong điêu khắc không còn là điều gây hoài nghi, thì việc sử dụng màu như thế nào mới là điều đáng nói.
Những thể loại tác phẩm nào thường làm cho nhà điêu khắc nảy sinh ra ngẫu hứng sử dụng màu sắc? Các tác phẩm theo phong cách hiện thực thường ít được thể nghiệm màu trên đó bởi sự lệ thuộc vào cách nhìn đã quen với cái có thực”[ 21, tr. Màu trong điêu khắc không những có tác dụng thể hiện được những ý tưởng táo bạo của tác giả mà còn sửa chữa những khiếm khuyết của chất liệu, tạo màu và nối các khối với nhau. Điêu khắc không chỉ có vẻ đẹp của hình khối, chất liệu. Màu và ánh sáng màu đã làm cho điêu khắc trở nên hấp dẫn hơn, tươi mới hơn.
Việc sử dụng màu trong điêu khắc như một điều tất yếu trong lịch sử nghệ thuật, ngoài việc muốn thể hiện sự biểu cảm mới mẻ, việc sử dụng màu sắc trên tượng khi đặt trong không gian môi trường thì màu sắc cũng đóng góp một phần không nhỏ vào việc tăng mỹ cảm của toàn bộ tổng thể bố cục chung. Việc vẽ màu lên một tác phẩm điêu khắc là một sự giải tỏa những cảm xúc nghệ thuật một cách nhanh chóng và mạnh mẽ mà không thông qua việc xử lý hình khối của tác phẩm. Đối với tác phẩm điêu khắc ngoài trời, việc đặt một tác phẩm điêu khắc ở một nơi công cộng nào đó là phải nắm rõ luật phối cảnh của những cảnh quan thiên nhiên với tác phẩm của mình, đưa tác phẩm của mình hòa nhập vào thiên nhiên, tạo ra ấn tượng đồng điệu với cảnh quan, tạo ra một sự thú vị đối với con mắt của người thưởng lãm, nhưng không có nghĩa là dùng màu có thể tạo ra những thay đổi của không gian điêu khắc. Nói một cách tổng quát, màu sắc có thể tôn lên giá trị của tác phẩm, nâng tác phẩm lên một tầm cao mới, ấn tượng hơn, hấp dẫn hơn nhưng có thể màu sắc 11 làm cho tác phẩm trở lên thô kệch, đối chọi với khung cảnh xung quanh.
Bên cạnh những tác phẩm điêu khắc khai thác toàn bộ giá trị biểu đạt của màu sắc tự nhiên của chất liệu trong các tác phẩm thì còn có các tác phẩm điêu khắc thay đổi màu sắc chất liệu vốn có để thể hiện ý đồ sáng tác của mình. Màu tự thân Màu tự thân là những sắc màu vốn có một cách tự nhiên của chất liệu, không chịu bất cứ sự tác động thay đổi sắc tố nào từ phía con người.