CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NĂNG LỰC THỰC THI CÔNG VỤ CỦA CÔNG CHỨC CẤP XÃ 1. Những vấn đề chung về công chức cấp xã 1. Khái niệm công chức cấp xã Công chức cấp xã bao gồm công chức phường, công chức xã, công chức thị trấn. Ở Việt Nam, khái niệm công chức cấp xã lần đầu tiên được sử dụng trong Pháp lệnh sửa đổi, bổ sung một số điều của Pháp lệnh cán bộ, công chức (năm 1998) được ban hành ngày 29/4/2003, trước đó khái niệm công chức cấp xã chưa được đề cập trong các văn bản pháp luật.
Pháp lệnh số 11/2003/PL-UBTVQH của Ủy ban Thường vụ Quốc hội ngày 29/4/2003 sửa đổi, bổ sung một số điều Pháp lệnh Cán bộ, công chức (năm 1998) quy định công chức cấp xã là “…những người được tuyển dụng, giao giữ một chức danh chuyên môn, nghiệp vụ thuộc UBND cấp xã” [23, trang 1]. Cụ thể hóa văn bản này, Nghị định số 114/2003/NĐ-CP ngày 10/10/2003 của Chính phủ về cán bộ, công chức xã, phường, thị trấn thì: “Công chức cấp xã là công dân Việt Nam được tuyển giữ một chức chuyên môn, nghiệp vụ thuộc UBND cấp xã, trong biên chế và hưởng lương từ ngân sách nhà nước”. Theo Nghị định 114, công chức cấp xã gồm bảy chức danh cụ thể: tr ưởng công an (nơi chưa bố trí lực lượng công an chính quy); chỉ huy trưởng quân s ự; văn phòng-thống kê; địa chính-xây dựng; tài chính-kế toán; tư pháp-hộ tịch; văn hóa-xã hội. Mỗi chức danh được giao có nhiệm vụ, trách nhiệm cụ thể góp phần cùng bộ máy chính quyền địa phương giải quyết những công việc liên quan trong mối quan hệ với nhân dân địa phương.
Theo Pháp lệnh Cán bộ, công chức (1998), công chức xã được hiểu là những người được tuyển dụng và giao giữ một chức danh chuyên môn, nghiệp vụ thuộc UBND cấp xã, trong biên chế và hưởng lương từ ngân sách nhà nước. 11 Để nâng cao vị thế, vai trò của công chức cấp xã, Quốc hội ban hành Luật Cán bộ, Công chức (năm 2008), đây là cơ sở pháp lý xác định rõ ràng, cụ thể hơn chức năng và nhiệm vụ công chức cấp xã. Tại Khoản 3, Điều 4 của Luật Cán bộ, Công chức (năm 2008) quy đ ịnh: “Công chức xã, phường, thị trấn (sau đây gọi chung là cấp xã) là công dân Vi ệt Nam được tuyển dụng giữ một chức danh chuyên môn, nghiệp vụ thuộc UBND cấp xã, trong biên chế và hưởng lương từ ngân sách nhà nước” [9, tr. Tại Khoản 3, Điều 61 của Luật Cán bộ, công chức (năm 2008) quy đ ịnh công chức cấp xã có các chức danh như sau: trưởng công an; chỉ huy tr ưởng quân sự; văn phòng – thống kê; địa chính – xây dựng – đô thị và môi trường (đối với phường, thị trấn) hoặc địa chính – nông nghiệp - xây dựng và môi tr ường (đối với xã); tài chính – kế toán; tư pháp – hộ tịch; văn hóa – xã h ội.
Các ch ức danh của công chức cấp xã được Luật Cán bộ, công chức (2008) quy định rõ ràng cụ thể, vị trí, chức năng, nhiệm vụ của công chức xã trong b ộ máy chính quyền địa phương, được thể hiện đầy đủ hơn so với Nghị định số 114/2003/NĐ-CP của Chính phủ. Theo Luật Cán bộ, Công chức (năm 2008), công chức cấp xã được hiểu là những người được tuyển dụng và giao giữ một chức danh chuyên môn, nghiệp vụ thuộc UBND cấp xã, trong biên chế và hưởng lương từ ngân sách nhà nước. Công chức cấp xã có trách nhiệm giúp UBND cấp xã quản lý nhà nước về lĩnh vực công tác và thực hiện những nhiệm vụ khác do Chủ tịch UBND cấp xã giao. Mỗi một chức danh công chức cấp xã có những nhiệm vụ và phải đạt một số tiêu chuẩn nhất định do pháp luật quy định về tuổi đời, về trình độ học vấn, trình độ lý luận chính trị, kỹ năng cần thiết,.Vì vậy, công chức c ấp xã đòi h ỏi phải đáp ứng yêu cầu năng lực thực thi công vụ để có thể hoàn thành chức năng, nhiệm vụ được giao.2 Vai trò của công chức cấp xã Đội ngũ công chức cấp xã đóng vai trò quan trọng trong hoạt động th ực thi công vụ.
Hiệu lực, hiệu quả của bộ máy chính quyền cấp xã được quyết định 12 bởi phẩm chất, năng lực và hiệu quả công tác của cán bộ, công chức chính quyền cấp xã nói chung và đội ngũ công chức cấp xã nói riêng. Vai trò c ủa công ch ức cấp xã được thể hiện qua các mối quan hệ, đó là quan hệ v ới đ ường l ối, chính sách và pháp luật; với bộ máy chính quyền; với công việc; với nhân dân, cụ thể: Một là, công chức cấp xã là cầu nối giữa Đảng – Nhà nước với nhân dân, là người trực tiếp tuyên truyền, phổ biến các chủ trương, đ ường lối c ủa Đ ảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước đến nhân dân và hiện th ực hóa trong đ ời sống xã hội; làm cho các tầng lớp nhân dân hiểu đúng, hi ểu đ ầy đ ủ các ch ủ trương, chính sách đó: - Công chức cấp xã là người thường xuyên liên hệ mật thiết với nhân dân. Công chức tốt hay không tốt đều có ảnh hưởng đến tâm tư tình cảm c ủa nhân dân đến bộ máy chính quyền địa phương. Vì vậy, trước hết công chức c ấp xã phải là người tạo cho người dân một niềm tin sâu sắc đối với hoạt động c ủa Đảng và Nhà nước trong từng lĩnh vực cụ thể bằng hành động gương mẫu c ụ thể của chính bản thân mình.
Từ đó, họ không chỉ đảm bảo cho pháp luật được thực hiện nghiêm minh tại địa phương, mà họ còn có thể làm t ốt công tác dân vận, vận động nhân dân tuân thủ, chấp hành tốt quy đ ịnh của pháp lu ật cũng như những quy định của chính quyền địa phương. Đây cũng là một vai trò h ết sức quan trọng của đội ngũ công chức cấp xã, vì họ vừa là công b ộc c ủa nhân dân, vừa là đại diện cho quyền lực nhà nước trong từng lĩnh vực nhất định. - Trong giai đoạn hiện nay, khi tiến hành xây dựng Nhà nước pháp quyền, mở rộng dân chủ xã hội chủ nghĩa, tăng cường mối quan hệ g ắn bó gi ữa Đ ảng, Nhà nước và nhân dân, vai trò của đội ngũ công chức cấp xã càng có ý nghĩa quan trọng, đảm bảo cho nhân dân biết và nắm được các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, trên cơ sở đó sẽ tham gia, đóng góp vào việc thực hiện thắng lợi các chủ trương, chính sách đó. - Để làm được điều đó, đội ngũ công chức cấp xã phải tiến hành nhi ều hình thức, biện pháp khác nhau như thông qua các buổi tuyên truy ền, nói chuyện tại cuộc họp thôn, xóm, khu dân cư, tổ đoàn kết, trung tâm học tập cộng 13 đồng hoặc thông qua các buổi đối thoại trực tiếp với nhân dân để giải quyết các vấn đề mới phát sinh như liên quan đến việc bồi thường thiệt h ại, gi ải phóng mặt bằng, quy hoạch… Do đó, công chức cấp xã phải là người nắm b ắt rõ nh ất tình hình kinh tế, văn hóa, xã hội ở địa phương và cung cấp những thông tin trên cho cán bộ lãnh đạo.
Trên cơ sở đó, những người làm công tác quản lý có thể ban hành các văn bản điều chỉnh kịp thời những vấn đề xảy ra ở địa phương. Có như thế, thì bộ máy chính quyền ở địa phương có thể hoạt động tốt, góp ph ần xây dựng bộ máy nhà nước xã hội chủ nghĩa ngày càng vững mạnh. Hai là, công chức cấp xã là người tham gia tổ chức và điều hành hoạt động của bộ máy chính quyền cấp xã, là người có vai trò rất quan trọng trong việc tổ chức và vận động nhân dân thực hiện các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân, huy động mọi khả năng phát triển kinh tế - xã hội, tổ chức cuộc sống của cộng đồng dân cư: - Trong hoạt động thực thi công vụ, công chức cấp xã chịu sự chi phối bởi các quy định của tổ chức, buộc công chức cấp xã phải tuân th ủ theo nh ững nguyên tắc, khuôn khổ nhất định, gắn bó với tổ chức chính quyền và nhân dân đảm bảo hiệu lực, hiệu quả trong quản lý nhà nước. - Các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước được nhân dân nắm bắt, nhận thức mới chỉ là khởi đầu, điểm xuất phát để kiểm nghiệm được tính đúng đắn của chủ trương, đường lối đó; điều kiện đủ là phải tổ chức thực hiện trong thực tiễn; muốn làm được điều đó không có ai khác là công chức c ấp xã, bởi công chức cấp xã là người tiếp xúc nhiều nhất, hiểu rõ nhất, giải quyết nhiều việc nhất của nhân dân.
- Để thực hiện tốt vị trí, vai trò này; đòi hỏi công chức cấp xã phải có khả năng tổ chức, bố trí, sử dụng, tập hợp và lôi cuốn mọi người vào hoạt động; phải có khả năng xử lý các tình huống phát sinh, đó là các tình huống về tài chính, về thiên tai, địch họa, do va chạm xóm giềng, dòng tộc, tình hu ống n ảy sinh khi ra những quyết định sai trái với cấp trên…; phải có khả năng kiểm tra, đánh giá 14 hoạt động của mình và khả năng tổng kết, sơ kết việc tổ chức thực hiện các chủ trương, chính sách. - Công chức cấp xã có vai trò đảm bảo cho các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước thực hiện một cách nghiêm túc, thông qua việc xử lý, đấu tranh ngăn chặn các hành vi vi phạm pháp luật kịp thời, hi ệu qu ả, góp ph ần ổn định tình hình an ninh - chính trị, trật tự an toàn xã h ội t ại t ừng đ ịa bàn thôn, xóm, thực hiện thắng lợi các nhiệm vụ chính trị đề ra. - Trong điều kiện xây dựng nhà nươc pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta, đội ngũ công chức cấp xã với tư cách là người thực thi pháp luật càng chứng tỏ vai trò, vị trí quan trọng của mình trong việc góp phần xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật, đặc biệt là trong triển khai, tổ chức thực hiện pháp luật, đưa pháp luật vào cuộc sống.