Luận văn thạc sĩ ueh phương hướng và giải pháp nhằm nâng cao trách nhiệm của kiểm toán viên độc lập đối với việc phát hiện gian lận và sai sót trong cuộc kiểm toán báo cáo tài chính luận văn thạc sĩ

Luận văn thạc sĩ kinh tế phân tích ueh phương hướng và giải pháp nhằm nâng cao trách nhiệm của kiểm toán viên độc lập đối với việc, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Tác giả: Ngô Thị Thu Hà
• Người hướng dẫn: TS. Trần Thị Giang Tân
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Tp. HCM
• Chuyên ngành: Kế toán - Kiểm toán
• Đề tài: Phương hướng và giải pháp nhằm nâng cao trách nhiệm của kiểm toán viên độc lập đối với việc phát hiện gian lận và sai sót trong cuộc kiểm toán Báo cáo tài chính
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. PHẦN 1: TỔNG QUAN VỀ GIAN LẬN VÀ SAI SÓT VÀ TRÁCH NHIỆM CỦA KIỂM TOÁN VIÊN ĐỐI VỚI GIAN LẬN VÀ SAI SÓT
• 1.1. Tổng quan về gian lận và sai sót trên Báo cáo tài chính
• 1.1.1. Định nghĩa về gian lận và sai sót
• 1.1.2. Lịch sử phát triển về gian lận
• 2. PHẦN 2: THỰC TRẠNG VỀ GIAN LẬN VÀ SAI SÓT TRÊN BÁO CÁO TÀI CHÍNH VÀ TRÁCH NHIỆM CỦA KIỂM TOÁN VIÊN ĐỐI VỚI GIAN LẬN VÀ SAI SÓT TẠI VIỆT NAM HIỆN NAY
• 2.1. Thực trạng về gian lận và sai sót trên Báo cáo tài chính trong các doanh nghiệp Việt Nam
• 2.2. Thực trạng về trách nhiệm của kiểm toán viên đối với việc phát hiện gian lận và sai sót trên Báo cáo tài chính
• 2.3. Thực trạng các quy định về trách nhiệm kiểm toán viên đối với việc phát hiện gian lận và sai sót trong cuộc kiểm toán Báo cáo tài chính
• 2.4. Thực trạng về quy định trách nhiệm kiểm toán viên đối với việc phát hiện gian lận và sai sót trong cuộc kiểm toán tại các công ty kiểm toán
• 3. PHẦN 3: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO TRÁCH NHIỆM CỦA KIỂM TOÁN VIÊN ĐỐI VỚI VIỆC PHÁT HIỆN GIAN LẬN VÀ SAI SÓT TRONG CUỘC KIỂM TOÁN BÁO CÁO TÀI CHÍNH
• 3.1. Những yêu cầu mang tính nguyên tắc trong việc hoàn thiện
• 3.2. Phương hướng nhằm nâng cao trách nhiệm của kiểm toán viên đối với gian lận và sai sót
• 3.3. Giải pháp nâng cao trách nhiệm kiểm toán viên đối với gian lận và sai sót trong cuộc kiểm toán Báo cáo tài chính
• 3.4. Giải pháp đối với công ty kiểm toán
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng quan về trách nhiệm kiểm toán viên độc lập trong phát hiện gian lận

Trong bối cảnh kinh tế hiện đại, trách nhiệm kiểm toán viên độc lập ngày càng trở nên quan trọng trong việc phát hiện gian lận tài chính và sai sót tài chính. Kiểm toán viên không chỉ đơn thuần là người kiểm tra số liệu mà còn là người bảo vệ tính minh bạch và trung thực của thông tin tài chính. Sự phát triển của các phương pháp gian lận ngày càng tinh vi đòi hỏi kiểm toán viên phải nâng cao năng lực và trách nhiệm của mình. Việc phát hiện gian lận không chỉ giúp bảo vệ lợi ích của các nhà đầu tư mà còn góp phần ổn định thị trường tài chính.

1.1. Định nghĩa về gian lận và sai sót trong kiểm toán

Gian lận và sai sót được định nghĩa là những hành vi cố ý hoặc không cố ý gây ảnh hưởng đến báo cáo tài chính. Theo chuẩn mực kiểm toán quốc tế, gian lận bao gồm các hành vi lừa đảo nhằm thu lợi bất chính, trong khi sai sót thường là những lỗi không cố ý. Việc hiểu rõ các khái niệm này là rất quan trọng để kiểm toán viên có thể phát hiện và xử lý kịp thời.

1.2. Vai trò của kiểm toán viên trong việc phát hiện gian lận

Kiểm toán viên đóng vai trò quan trọng trong việc phát hiện gian lận thông qua việc áp dụng các quy trình kiểm toán chặt chẽ. Họ cần phải có khả năng đánh giá rủi ro và thực hiện các thủ tục kiểm toán phù hợp để phát hiện các dấu hiệu gian lận. Sự chú ý đến chi tiết và khả năng phân tích là những yếu tố quyết định trong việc phát hiện các hành vi gian lận.

II. Những thách thức trong việc phát hiện gian lận tài chính

Việc phát hiện gian lận tài chính không phải là điều dễ dàng. Các kiểm toán viên độc lập thường phải đối mặt với nhiều thách thức, từ việc thiếu thông tin đến áp lực từ các bên liên quan. Những thách thức này có thể làm giảm hiệu quả của quá trình kiểm toán và dẫn đến việc không phát hiện được các hành vi gian lận. Do đó, việc nhận diện và vượt qua những thách thức này là rất cần thiết.

2.1. Thiếu thông tin và dữ liệu không đầy đủ

Một trong những thách thức lớn nhất mà kiểm toán viên phải đối mặt là việc thiếu thông tin cần thiết để thực hiện kiểm toán. Dữ liệu không đầy đủ có thể dẫn đến việc không phát hiện được các dấu hiệu gian lận. Kiểm toán viên cần phải yêu cầu các thông tin bổ sung từ doanh nghiệp để đảm bảo tính chính xác của báo cáo tài chính.

2.2. Áp lực từ các bên liên quan

Kiểm toán viên thường phải đối mặt với áp lực từ các bên liên quan như ban giám đốc hoặc cổ đông. Áp lực này có thể ảnh hưởng đến quyết định của kiểm toán viên trong việc phát hiện gian lận. Việc duy trì tính độc lập và khách quan là rất quan trọng để đảm bảo rằng kiểm toán viên có thể thực hiện công việc của mình một cách hiệu quả.

III. Phương pháp nâng cao trách nhiệm kiểm toán viên trong phát hiện gian lận

Để nâng cao trách nhiệm của kiểm toán viên độc lập trong việc phát hiện gian lận, cần áp dụng một số phương pháp hiệu quả. Những phương pháp này không chỉ giúp kiểm toán viên phát hiện gian lận mà còn nâng cao chất lượng của quá trình kiểm toán. Việc cải thiện quy trình kiểm toán và đào tạo nhân viên là những yếu tố quan trọng trong việc nâng cao trách nhiệm này.

3.1. Cải thiện quy trình kiểm toán

Cải thiện quy trình kiểm toán bao gồm việc áp dụng các công nghệ mới và phương pháp phân tích dữ liệu. Sử dụng phần mềm phân tích có thể giúp kiểm toán viên phát hiện các mẫu gian lận mà mắt thường không thể nhận thấy. Điều này không chỉ tiết kiệm thời gian mà còn nâng cao độ chính xác trong việc phát hiện gian lận.

3.2. Đào tạo và phát triển nhân viên kiểm toán

Đào tạo nhân viên kiểm toán về các phương pháp phát hiện gian lận là rất cần thiết. Các chương trình đào tạo nên bao gồm các kỹ năng phân tích, nhận diện rủi ro và các quy định pháp lý liên quan. Việc nâng cao năng lực cho đội ngũ kiểm toán viên sẽ giúp họ tự tin hơn trong việc phát hiện gian lận.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về gian lận tài chính

Nghiên cứu về gian lận tài chính đã chỉ ra rằng việc áp dụng các phương pháp kiểm toán hiện đại có thể giúp phát hiện gian lận hiệu quả hơn. Các nghiên cứu thực tiễn cho thấy rằng những công ty áp dụng quy trình kiểm toán chặt chẽ thường có tỷ lệ gian lận thấp hơn. Điều này chứng tỏ rằng việc nâng cao trách nhiệm của kiểm toán viên là rất cần thiết.

4.1. Kết quả từ các nghiên cứu thực tiễn

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng các công ty có quy trình kiểm toán nghiêm ngặt thường phát hiện gian lận sớm hơn. Việc áp dụng các công nghệ mới trong kiểm toán cũng đã giúp nâng cao hiệu quả phát hiện gian lận. Các nghiên cứu này cung cấp những minh chứng rõ ràng về tầm quan trọng của trách nhiệm kiểm toán viên.

4.2. Các bài học từ các vụ gian lận lớn

Các vụ gian lận lớn như Enron và Worldcom đã chỉ ra rằng việc thiếu trách nhiệm của kiểm toán viên có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng. Những bài học từ các vụ việc này cần được áp dụng để cải thiện quy trình kiểm toán và nâng cao trách nhiệm của kiểm toán viên trong việc phát hiện gian lận.

V. Kết luận và tương lai của trách nhiệm kiểm toán viên

Trách nhiệm của kiểm toán viên độc lập trong việc phát hiện gian lận và sai sót tài chính là một vấn đề quan trọng trong bối cảnh kinh tế hiện đại. Việc nâng cao trách nhiệm này không chỉ giúp bảo vệ lợi ích của các nhà đầu tư mà còn góp phần ổn định thị trường tài chính. Tương lai của nghề kiểm toán sẽ phụ thuộc vào khả năng của kiểm toán viên trong việc thích ứng với các thay đổi trong môi trường kinh doanh và pháp lý.

5.1. Tương lai của nghề kiểm toán

Nghề kiểm toán sẽ tiếp tục phát triển và thay đổi để đáp ứng nhu cầu của thị trường. Việc áp dụng công nghệ mới và cải thiện quy trình kiểm toán sẽ là những yếu tố quyết định trong việc nâng cao trách nhiệm của kiểm toán viên. Sự phát triển này sẽ giúp kiểm toán viên có thể phát hiện gian lận một cách hiệu quả hơn.

5.2. Tầm quan trọng của việc nâng cao trách nhiệm

Nâng cao trách nhiệm của kiểm toán viên là rất cần thiết để đảm bảo tính minh bạch và trung thực của thông tin tài chính. Điều này không chỉ giúp bảo vệ lợi ích của các nhà đầu tư mà còn góp phần ổn định thị trường tài chính. Việc đầu tư vào đào tạo và phát triển nhân lực sẽ là chìa khóa cho sự thành công trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo thống kê của Hiệp hội các nhà điều tra gian lận Hoa Kỳ, hành vi gian lận tài chính gây thiệt hại trung bình khoảng 6% tổng sản phẩm quốc nội mỗi năm, tương đương mức tổn thất vượt hơn 600 tỷ USD đối với nền kinh tế thế giới. Tại Việt Nam, sau hơn 15 năm hình thành và phát triển thị trường kiểm toán độc lập, tính minh bạch của thông tin kế toán đang đối mặt với nhiều thử thách nghiêm trọng. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn tập trung vào sự bất cập trong nhận thức, quy định pháp lý và kỹ thuật nghiệp vụ của kiểm toán viên độc lập khi đối diện với các thủ đoạn gian lận tinh vi trên báo cáo tài chính.

Mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm: hệ thống hóa lý luận quốc tế về gian lận và sai sót; đánh giá thực trạng năng lực và trách nhiệm pháp lý của kiểm toán viên tại Việt Nam; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện quy trình kiểm toán và khung khổ chuẩn mực nghề nghiệp. Phạm vi nghiên cứu bao quát các cuộc kiểm toán báo cáo tài chính tại doanh nghiệp nhà nước, công ty cổ phần niêm yết và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài tại Việt Nam trong giai đoạn từ năm 2000 đến năm 2007.

Ý nghĩa của đề tài thể hiện qua việc cung cấp cơ sở khoa học để chuẩn hóa quy trình soát xét rủi ro, góp phần hạ thấp tỷ lệ rủi ro kiểm toán xuống dưới 5%, đồng thời bảo vệ lợi ích hợp pháp cho hơn 90% các nhà đầu tư và chủ nợ tham gia thị trường tài chính.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết tội phạm cổ cồn trắng của Edwin Sutherland và mô hình Tam giác gian lận kinh điển của Donald R. Cressey. Mô hình của Cressey chỉ ra rằng hành vi gian lận chỉ phát sinh khi hội đủ 3 nhân tố: áp lực tài chính, cơ hội thực hiện và thái độ tự hợp lý hóa hành vi. Bên cạnh đó, nghiên cứu kết hợp mô hình Bàn cân gian lận của Steve Albrecht và công trình thực nghiệm của Richard C. Hollinger cùng John P. Clark trên quy mô hơn 10.000 nhân viên để làm rõ mối quan hệ giữa điều kiện làm việc và nguy cơ biển thủ.

Các khái niệm chính được chuẩn hóa theo Chuẩn mực kiểm toán quốc tế ISA 240 và Chuẩn mực kiểm toán Hoa Kỳ SAS 99 bao gồm:

• Gian lận: Hành vi cố ý lừa dối của ban quản trị, nhân viên hoặc bên thứ ba nhằm thu lợi bất chính.
• Sai sót: Lỗi không cố ý trong thu thập, xử lý dữ liệu và áp dụng nguyên tắc kế toán.
• Biển thủ tài sản: Hành vi chiếm đoạt tiền mặt, đánh cắp hiện vật hoặc lạm dụng tài sản công.
• Gian lận báo cáo tài chính: Việc cố tình ghi chép sai lệch, làm giả chứng từ hoặc cố ý che giấu thông tin trọng yếu.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp duy vật biện chứng kết hợp phương pháp quy nạp thực chứng. Tác giả tiến hành khảo sát thực địa thông qua phiếu điều tra gồm 21 câu hỏi chuyên sâu (18 câu hỏi đóng và 3 câu hỏi mở). Mẫu khảo sát được chọn theo phương pháp chuyên gia có chủ đích với quy mô hơn 30 kiểm toán viên dày dạn kinh nghiệm đang làm việc tại các công ty kiểm toán hàng đầu thuộc VACPA, kiểm toán viên độc lập quốc tế và kiểm toán viên nội bộ tập đoàn kinh tế.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích định tính kết hợp thống kê mô tả là nhằm đối chiếu trực tiếp giữa các quy định pháp lý hiện hành như Nghị định 105/2004/NĐ-CP, VSA 240 với thực tế xử lý hồ sơ kiểm toán. Nguồn dữ liệu thứ cấp được trích xuất từ báo cáo thanh tra 19 đơn vị của Kiểm toán Nhà nước công bố năm 2006 và bộ dữ liệu lưu trữ 10 năm của ACFE giai đoạn 1993 - 2004, hoàn thành tổng hợp vào năm 2007.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, 100% kiểm toán viên tham gia khảo sát khẳng định gian lận phát sinh chủ yếu do áp lực hoàn thành kế hoạch lợi nhuận và sự lỏng lẻo của hệ thống kiểm soát nội bộ. Gian lận báo cáo tài chính chiếm tỷ lệ 7,1% tổng số vụ nhưng gây ra mức thiệt hại tài chính nặng nề nhất, trung bình hơn 500.000 USD mỗi vụ, vượt xa mức thiệt hại 80.000 USD của các vụ biển thủ tài sản thông thường chiếm 92,7% tần suất.

Thứ hai, tại khối doanh nghiệp nhà nước, sai phạm tập trung lớn ở khâu chi phí và xây dựng cơ bản. Điển hình như dự án xưởng sửa chữa máy bay A76 của Vietnam Airlines phát sinh chi phí thực tế lên tới 109 tỷ đồng so với dự toán ban đầu 20 tỷ đồng (tăng hơn 400%). Tương tự, dự án cầu Hoàng Long do PMU 18 làm chủ đầu tư đã bị đội vốn gấp 2,7 lần từ 83,5 tỷ đồng lên 224 tỷ đồng, gây thất thoát trực tiếp 4,5 tỷ đồng do thanh toán sai khối lượng và quy cách vật liệu.

Thứ ba, tại các công ty niêm yết, kỹ thuật che giấu nợ và khai khống lợi nhuận diễn ra rất phức tạp. Điển hình tại Bibica năm 2002, số liệu kinh doanh bị điều chỉnh 3 lần liên tiếp từ báo cáo sơ bộ lãi 4 tỷ đồng sang công bố lỗ 5,4 tỷ đồng, sau đó thanh tra phát hiện mức lỗ thực tế lên tới 12,3 tỷ đồng và chốt lại ở mức lỗ 9,1 tỷ đồng do ẩn 5,565 tỷ đồng chi phí hoạt động vào tài khoản xây dựng cơ bản dở dang.

Thảo luận kết quả

Thực trạng trên cho thấy khoảng cách kỳ vọng rất lớn giữa xã hội và kiểm toán viên. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ việc Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam VSA 240 ban hành năm 2001 vẫn dựa trên nền tảng ISA 240 cũ năm 1994, chưa bắt buộc kiểm toán viên duy trì thái độ hoài nghi nghề nghiệp ở mức cao nhất như ISA 240 phiên bản năm 2004 hay SAS 99 của Hoa Kỳ.

Dữ liệu khảo sát có thể được mô hình hóa qua Bảng phân tích tổn thất gian lận và Sơ đồ Tam giác rủi ro kinh doanh. Khi đặt các chỉ số tài chính lên trục đối chiếu, sự phân kỳ bất thường giữa dòng tiền thuần từ hoạt động kinh doanh và lợi nhuận thuần được ghi nhận là dấu hiệu cảnh báo đỏ rõ nét nhất. Thay vì chỉ kiểm tra tính hợp lệ của chứng từ bề nổi, kiểm toán viên bắt buộc phải thâm nhập sâu vào bối cảnh kinh doanh, đánh giá năng lực quản trị và các thỏa thuận thương mại ngầm ngoài bảng cân đối kế toán.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, Bộ Tài chính cần khẩn trương hiệu đính và ban hành lại Chuẩn mực VSA 240 phù hợp với ISA 240 năm 2004, đồng thời ban hành mới Chuẩn mực 315 về hiểu biết khách hàng và Chuẩn mực 520 về thủ tục phân tích trước quý 4 năm 2008 nhằm tăng 40% khả năng phát hiện rủi ro trọng yếu trong giai đoạn lập kế hoạch.

Thứ hai, Hội Kiểm toán viên hành nghề Việt Nam (VACPA) chủ trì xây dựng sổ tay hướng dẫn nghiệp vụ phỏng vấn phát hiện gian lận với 5 kỹ thuật đặt câu hỏi chuyên sâu: câu hỏi giới thiệu, câu hỏi thu thập thông tin, câu hỏi đóng, câu hỏi đánh giá và câu hỏi xác lập sự đồng thuận. Chương trình tập huấn chuẩn hóa cần áp dụng cho 100% hội viên trong vòng 12 tháng.

Thứ ba, các công ty kiểm toán độc lập phải thiết lập quy trình kiểm soát chất lượng nội bộ nghiêm ngặt, đưa mô hình rủi ro kinh doanh vào chương trình kiểm toán mẫu. Ban giám đốc công ty kiểm toán cần cam kết dành tối thiểu 40 giờ đào tạo chuyên môn bắt buộc hàng năm cho mỗi nhân viên về kỹ năng phân tích gian lận và thái độ hoài nghi nghề nghiệp.

Thứ tư, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước phối hợp cơ quan thanh tra nâng mức xử phạt vi phạm hành chính từ 2 đến 5 lần đối với các hành vi cố ý che giấu thông tin tài chính, đồng thời quy định thời hạn luân chuyển kiểm toán viên định kỳ tối đa 3 năm đối với các công ty đại chúng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, kiểm toán viên độc lập và trợ lý kiểm toán tại các hãng kiểm toán có thể sử dụng công trình này như tài liệu hướng dẫn thực hành để thiết kế thủ tục kiểm tra chi tiết cho các khoản mục nhạy cảm như doanh thu, hàng tồn kho và chi phí dở dang.

Thứ hai, Ban giám đốc, Ban kiểm soát và chuyên viên kiểm toán nội bộ của các doanh nghiệp, tổng công ty nhà nước ứng dụng các phát hiện của luận văn để nhận diện lỗ hổng quản trị, tái cấu trúc hệ thống kiểm soát nội bộ nhằm ngăn ngừa triệt để các hành vi biển thủ tài sản.

Thứ ba, các nhà hoạch định chính sách tại Bộ Tài chính và cơ quan quản lý ngành kiểm toán khai thác luận cứ khoa học để hoàn thiện khung khổ pháp lý, xây dựng hệ thống chuẩn mực kế toán - kiểm toán đồng bộ với chuẩn mực quốc tế.

Thứ tư, giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên chuyên ngành Kế toán - Kiểm toán tại các trường đại học khối kinh tế sử dụng hệ thống dữ liệu, mô hình lý thuyết và case study thực tế của đề tài làm học liệu phục vụ nghiên cứu và giảng dạy chuyên sâu.

Câu hỏi thường gặp

1. Trách nhiệm chính trong việc ngăn chặn và phát hiện gian lận thuộc về ai? Theo Chuẩn mực kiểm toán ISA 240 và VSA 240, trách nhiệm trực tiếp và cao nhất thuộc về Ban quản trị và Ban giám đốc thông qua việc duy trì hệ thống kiểm soát nội bộ. Kiểm toán viên độc lập chịu trách nhiệm đạt được sự đảm bảo hợp lý rằng báo cáo tài chính không còn sai sót trọng yếu do gian lận.

2. Thủ tục kiểm toán nào hiệu quả nhất để phát hiện hành vi khai khống doanh thu? Thủ tục phân tích kết hợp đối chiếu giữa số lượng bán với năng lực sản xuất thực tế và phỏng vấn nhân viên ngoài bộ phận kế toán là công cụ hữu hiệu nhất. Kỹ thuật này giúp phát hiện nhanh các giao dịch bán hàng ảo không tạo ra dòng tiền thực tế.

3. Tại sao gian lận chi phí xây dựng cơ bản lại diễn ra phổ biến tại Việt Nam? Do quy trình quản lý dự án qua nhiều tầng nấc trung gian, tình trạng thiếu minh bạch trong đấu thầu và sự thông đồng giữa chủ đầu tư, đơn vị thi công cùng tư vấn giám sát trong khâu nghiệm thu khối lượng công trình như các vụ việc tại PMU 18.

4. Thái độ hoài nghi nghề nghiệp đòi hỏi kiểm toán viên phải làm gì trên thực tế? Kiểm toán viên luôn phải duy trì tư duy chất vấn, đánh giá phê phán tính xác thực của bằng chứng thu thập được và không mặc định rằng ban điều hành luôn trung thực, đặc biệt khi xuất hiện các mâu thuẫn giữa chứng từ kế toán và thực tế vận hành.

5. Một doanh nghiệp có kết quả kiểm toán chấp nhận toàn phần thì có hoàn toàn sạch bóng gian lận không? Không hoàn toàn. Do những hạn chế cố hữu của kiểm toán như phương pháp chọn mẫu thử nghiệm và thủ đoạn tinh vi của việc làm giả chứng từ có tổ chức, ý kiến kiểm toán chỉ mang tính đảm bảo hợp lý chứ không phải sự bảo đảm tuyệt đối.

Kết luận

• Luận văn làm sáng tỏ bản chất kinh tế - pháp lý của gian lận báo cáo tài chính, chứng minh sự cần thiết phải nâng cao trách nhiệm của kiểm toán viên độc lập.
• Hệ thống hóa toàn diện các lý thuyết tội phạm kinh tế, chuẩn mực quốc tế ISA 240 và SAS 99 để làm nền tảng ứng dụng tại Việt Nam.
• Đúc kết các bài học kinh nghiệm sâu sắc từ các vụ đại án gian lận quốc tế và thực trạng sai phạm tại doanh nghiệp Việt Nam giai đoạn 2000 - 2007.
• Xây dựng hệ thống giải pháp đồng bộ từ hoàn thiện văn bản pháp lý của Bộ Tài chính đến cải tiến kỹ thuật phỏng vấn và kiểm soát chất lượng tại công ty kiểm toán.
• Đề xuất lộ trình cập nhật chuẩn mực nghề nghiệp chi tiết nhằm hướng tới giảm thiểu 30% nguy cơ bỏ sót gian lận trọng yếu trong các cuộc kiểm toán tương lai.

Việc chuẩn hóa trách nhiệm và nghiệp vụ kiểm toán viên là chìa khóa then chốt để củng cố niềm tin thị trường. Các nhà quản lý, kiểm toán viên và doanh nghiệp hãy chủ động áp dụng các giải pháp kiểm soát rủi ro gian lận ngay hôm nay nhằm kiến tạo một môi trường kinh doanh minh bạch và bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn được kết cấu theo ba phần chính sau: Phần 1: Tổng quan về gian lận và sai sót và trách nhiệm của kiểm toán viên đối với gian lận và sai sót; Phần 2: Thực trạng về gian lận và sai sót trên Báo cáo tài chính và trách nhiệm của kiểm toán viên đối với gian lận và sai sót tại Việt Nam hiện nay; Phần 3: Phương hướng và giải pháp nhằm nâng cao trách nhiệm của kiểm toán viên đối với việc phát hiện gian lận và sai sót trong cuộc kiểm toán Báo cáo tài chính. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 12 PHẦN 1 TỔNG QUAN VỀ GIAN LẬN VÀ SAI SÓT VÀ TRÁCH NHIỆM CỦA KIỂM TOÁN VIÊN ĐỐI VỚI GIAN LẬN VÀ SAI SÓT 1.1 Tổng quan về gian lận và sai sót trên Báo cáo tài chính: 1.1 Định nghĩa về gian lận và sai sót: Khái niệm về gian lận, sai sót và phương pháp phát hiện gian lận và sai sót đã hình thành, phát triển dần thành một hệ thống lý luận liên quan mật thiết đến nhiều nghề nghiệp trong đó có nghề nghiệp kế toán và kiểm toán. Quá trình nhận thức về bản chất gian lận và sai sót để đưa đến các định nghĩa khác nhau thay đổi từ đơn giản đến phức tạp. Các định nghĩa về gian lận và sai sót thay đổi cùng với sự phát triển của xã hội và nhận thức con người.

Hiểu theo nghĩa rộng, gian lận là việc thực hiện các hành vi không hợp pháp nhằm lường gạt, dối trá để thu được một lợi ích nào đó. Có ba cách thông thường nhất để thực hiện gian lận, đó là: chiếm đoạt, lừa đảo và biển thủ. Về phương diện kế toán, theo chuẩn mực kế toán quốc tế số 10, gian lận và sai sót được định nghĩa là: những sai sót trong tính toán, trong việc áp dụng chính sách kế toán, giải thích sai thực tế, gian lận hoặc cố ý bỏ sót. Về phương diện kiểm toán, theo chuẩn mực kiểm toán quốc tế số 240 năm 2004, gian lận và sai sót được định nghĩa như sau: Sai sót là những lỗi không cố ý xảy ra ảnh hưởng đến Báo cáo tài chính như bỏ sót một khoản tiền hay quên không khai báo thông tin trên Báo cáo tài chính.

Các ví dụ thông thường về sai sót có thể kể ra bao gồm sai sót trong quá trình thu thập và xử lý số liệu và trình bày trên báo cáo tài chính, sai sót trong các ước tính kế toán hay trong việc áp dụng sai các nguyên tắc kế toán. Gian lận là hành vi cố ý của một người hay một nhóm người như nhân viên, ban giám đốc hay bên thứ ba nhằm lừa gạt để thu được những lợi ích bất chính. Có hai loại gian lận: Gian lận trên báo cáo tài chính và hành vi biển thủ tài sản. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 13 Gian lận trên báo cáo tài chính là: Làm thay đổi, làm giả mạo các chứng từ kế toán hoặc ghi chép sai; không trình bày hoặc cố ý bỏ sót các thông tin quan trọng trên báo cáo tài chính; cố ý không áp dụng, không tuân thủ các nguyên tắc kế toán, chuẩn mực kế toán; giấu diếm hay bỏ sót không ghi chép các nghiệp vụ phát sinh, ghi các nghiệp vụ không xảy ra.

Biển thủ tài sản là: Biển thủ một khoản tiền thu được; đánh cắp một tài sản vật chất hay một tài sản trí tuệ; sử dụng tài sản của công ty vào việc riêng. Bên cạnh các định nghĩa tìm thấy trong chuẩn mực kế toán và kiểm toán, định nghĩa về gian lận còn được tìm thấy trong các công trình nghiên cứu về gian lận. Theo báo cáo của Ủy ban thuộc Hội đồng Quốc gia về chống gian lận trên Báo cáo tài chính của Hoa kỳ hay còn được gọi là Treadway Commision năm1987, gian lận được định nghĩa: Gian lận trên báo cáo tài chính là hành vi cố ý bỏ sót không ghi chép các nghiệp vụ phát sinh hay công bố thiếu thông tin tài chính nhằm đánh lừa người sử dụng thông tin, đặc biệt là nhà đầu tư và chủ nợ. Gian lận trên báo cáo tài chính có thể bao gồm các loại sau đây: - Làm giả mạo, thay đổi, hoặc dùng những thủ thuật ghi chép sai nhằm để thay đổi các nghiệp vụ, các khoản mục, tài sản; - Cố ý bỏ sót hoặc không trình bày những thông tin quan trọng trên báo cáo tài chính; - Cố ý không áp dụng những nguyên tắc kế toán, các chính sách, các thủ tục được sử dụng để đo lường, ghi nhận, báo cáo và công bố những sự kiện và các giao dịch kinh tế; - Cố ý bỏ sót hoặc không công bố những nguyên tắc kế toán và chính sách liên quan tới các số liệu tài chính.2 Lịch sử phát triển về gian lận: Gian lận xuất hiện cùng với sự xuất hiện của xã hội loài người.

Cùng với quá trình phát triển của xã hội, hành vi gian lận ngày càng tinh vi hơn và biểu hiện dưới nhiều hình thức khác nhau. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 14 Khởi điểm của gian lận là do chuyển từ cuộc sống riêng biệt của từng cá thể sang chung sống thành cộng đồng. Hình thức phôi thai của gian lận là hành vi biển thủ tài sản nhằm thoả mãn các nhu cầu cá nhân. Gian lận phát triển cùng với sự ra đời và phát triển của nền kinh tế.

Vào cuộc cách mạng công nghiệp, đã xuất hiện hàng loạt các doanh nghiệp với sự tách rời giữa quyền sở hữu và chức năng quản lý. Sự tách rời này đã làm phát triển hình thức gian lận mới đó là gian lận của người quản lý, nhân viên đối với người chủ sở hữu. Biểu hiện của các hành vi này là tham ô, biển thủ tài sản. Đến thế kỷ 20, với sự phát triển nhanh chóng của nền kinh tế thế giới, đặc biệt là vai trò quan trọng của thị trường chứng khoán - một trong các kênh huy động vốn hiệu quả nhất của thị trường tài chính thế giới, làm phát sinh nhiều loại gian lận mới được thực hiện bởi một số người trong ban giám đốc, nhân viên.

Vào cuối thế kỷ 20, sự phá sản của hàng loạt các tập đoàn kinh tế hàng đầu thế giới mà sự sụp đổ của nó có thể kéo theo sự trượt dốc nghiêm trọng của cả một ngành. Xã hội đã phải giật mình trước một thực tế là ngày càng nhiều các vụ gian lận xảy ra, trong đó vụ gian lận điển hình được nhắc tới nhiều nhất những năm cuối thế kỷ 20 phải kể đến là Enron, Worlcom, Xerox, Nicor Energy LLC. Enron: Vào những năm 90 của thế kỷ 20, Enron là một trong những công ty hàng đầu thế giới kinh doanh trong lĩnh vực năng lượng, họat động kinh doanh đạt hiệu quả rất cao. Tuy nhiên đến những năm cuối của thế kỷ 20, kết quả hoạt động kinh doanh thực của công ty ngày càng sụt giảm.

Sáu tháng cuối năm 1999, lợi nhuận công ty là 325 triệu đô la trong khi đó 6 tháng cuối năm 2000 lợi nhuận chỉ còn lại là 55 triệu đô la. Để duy trì lòng tin của công chúng, Enron đã thổi phồng lợi nhuận trên Báo cáo tài chính. Việc gian lận không thực hiện bởi một người hay một số ít người mà có sự cấu kết của nhiều người trong đó có cả Hội đồng quản trị. Nhóm người thực hiện gian lận là Ban lãnh đạo của công ty (Governance) và kể cả công ty kiểm toán.

Để che dấu tình hình kinh doanh sụt giảm, công ty đã thực hiện các phương pháp như là : LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 15 - Sử dụng phương pháp đánh giá tài sản, công nợ theo giá thị trường. Nếu áp dụng phương pháp này, Báo cáo kết quả kinh doanh xuất hiện khoản thu nhập “ảo” và những khoản thu nhập này không thể chuyển hoá thành tiền; - Che dấu công nợ và dấu chi phí: Để thực hiện, Enron tạo ra hàng loạt các công ty con đa chức năng vừa làm người mua - người bán để che dấu các khoản nợ và các khoản lỗ. Dù Báo cáo tài chính công bố các khoản vay nợ đang có xu hướng giảm sút nhưng thực tế là trong suốt chín tháng đầu năm 2000, khoản nợ phải trả tăng lên với tốc độ chóng mặt. Trong thời gian này, Enron đã tiến hành vay nợ thêm 3,9 tỷ đô la nâng tổng số nợ đến cuối tháng 9 là 13 tỷ đô la; tỷ suất nợ phải trả trên tổng vốn kinh doanh đã chiếm tới 50% thay vì 39% tại năm 1999.

Ngoài khai khống thu nhập và giấu chi phí, Enron còn tự ý thay đổi dữ liệu về thị trường năng lượng Texas, thị trường năng lượng California và hối lộ Chính phủ nước ngoài để thắng được các hợp đồng về năng lượng ở nước ngoài. Worldcom: Tháng 3 năm 2002 công ty này bị Uỷ ban chứng khoán Hoa kỳ, công tố viên bang New York buộc tội có những hành vi gian lận thông qua việc vốn hoá một khoản chi phí hoạt động trị giá 3.8 tỷ đô la và do đó khai khống lợi nhuận một khoản tương ứng. Thêm vào đó là hành vi không liêm chính của người sáng lập ra công ty - ông Bernard Ebber đã vay một khoản tiền trị giá 400 triệu đô la mà không hề được theo dõi và ghi chép và khai báo trên Báo cáo tài chính. Xerox: Tháng 6 năm 2000 Uỷ ban chứng khoán Hoa kỳ cáo buộc Xerox về tội công bố các thông tin sai lệch trên Báo cáo tài chính trong suốt năm năm, khai khống thu nhập 1.

Để sửa chữa hành vi gian lận, Xerox đã đồng ý nộp phạt 10 triệu đô la cho Uỷ ban chứng khoán Hoa kỳ và lập lại Báo cáo tài chính từ năm 1997 một cách trung thực và minh bạch. Ban giám đốc công ty cũng đã có những cam kết tuân thủ theo các yêu cầu của Luật chứng khoán và đảm bảo Báo cáo tài chính là không còn có các gian lận và sai sót nữa. Nicor Energy LLC: Tháng 7 năm 2002 công ty đã gian lận trên Báo cáo tài chính nhưng kiểm toán viên độc lập đã không thể phát hiện được. Gian lận tại công LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 16 ty chủ yếu là hành vi khai khống doanh thu và khai thiếu chi phí.

Sau đó, Nicor Energy LLC đã điều chỉnh Báo cáo tài chính và hiện nay đã thiết lập được một hệ thống kế toán đáng tin cậy.