Chương 1: TỔNG QUAN VỀ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT TRONG NỀN KINH TẾ 1.1 KHÁI NIỆM VÀ CÁC ĐẶC ĐIỂM CỦA THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT.1 Khái niệm thanh toán không dùng tiền mặt. Thanh toán trong các mối quan hệ kinh tế được hiểu một các khái quát nhất là việc thực hiện chi trả bằng tiền giữa các bên trong những quan hệ kinh tế nhất định. Tiền ở đây được hiểu là bất cứ cái gì được chấp nhận chung trong việc thanh toán để nhận hàng hoá hoặc dịch vụ hoặc trong việc trả nợ. Thanh toán không dùng tiền mặt là cách thức thanh toán trong đó không có sự xuất hiện của tiền mặt mà việc thanh toán được thực hiện bằng cách trích chuyển trên các tài khoản của các chủ thể liên quan đến số tiền phải thanh toán.
Thanh toán không dùng tiền mặt còn được định nghĩa là phương thức thanh toán không trực tiếp dùng tiền mặt mà dựa vào các giấy tờ hợp pháp như uỷ nhiệm thu, uỷ nhiệm chi, séc….để trích chuyển vốn tiền tệ từ tài khoản của đơn vị này sang tài khoản của đơn vị khác ở ngân hàng. Thanh toán không dùng tiền mặt gắn với sự ra đời của đồng tiền ghi sổ.2 Đặc điểm của thanh toán không dùng tiền mặt. Thanh toán không dùng tiền mặt được hiểu là sự vận động của tiền tệ với chức năng là phương tiện thanh toán giữa các tổ chức, cá nhân trong xã hội nhưng sự vận động của tiền tệ độc lập với sự vận động của hàng hóa; được thực hiện bằng cách trích chuyển từ tài khoản đơn vị này sang tài khoản đơn vị khác hoặc bù trừ lẫn nhau giữa các đơn vị tham gia thanh toán, thông qua ngân hàng. Nó có một số đặc điểm sau: + Trong thanh toán không dùng tiền mặt sự vận động của tiền tệ độc lập với sự vận động của hàng hóa cả về thời gian lẫn không gian và thường không có sự ăn khớp nhau.
Đây là đặc điểm quan trọng và nổi bật nhất của hình thức thanh toán không dùng tiền mặt. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là sự tách rời giữa tiền và LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 hàng gây ra sự chậm trễ, gian lận trong thanh toán mà phải hạn chế đến mức thấp nhất mọi rắc rối có thể xảy ra trong thanh toán. + Trong thanh toán không dùng tiền mặt, tiền tệ chỉ xuất hiện dưới hình thức tiền tệ kế toán và được ghi chép trên các chứng từ sổ sách kế toán. Đây là đặc điểm riêng và nổi bật trong thanh toán không dùng tiền mặt.
Với đặc điểm này, mỗi bên tham gia thanh toán nhất định phải mở tài khoản tại ngân hàng và hơn nữa phải có tiền trong tài khoản đó. Đó là điều kiện bắt buộc, nếu không việc thanh toán sẽ không được tiến hành. Ngoài ra, do việc mở tài khoản và thanh toán như trên mà các ngân hàng có thể thực hiện tốt công tác kiểm soát tính hợp pháp, hợp lệ của các giao dịch thanh toán hàng hóa dịch vụ diễn ra trong nền kinh tế. + Trong thanh toán không dùng tiền mặt, ngân hàng vừa là người tổ chức vừa là người thực hiện các khoản thanh toán.
Chỉ có ngân hàng, người quản lý tài khoản tiền gửi của các khách hàng mới được quyền trích chuyển những tài khoản này theo các nguyên tắc chuyên môn đặc thù như là một nghiệp vụ riêng của mình. Với nghiệp vụ này, ngân hàng trở thành trung tâm thanh toán đối với các khách hàng của mình. Với những đặc điểm nêu trên, thanh toán không dùng tiền mặt nếu được tổ chức và thực hiện tốt sẽ phát huy được tác dụng tích cực của nó. Trong tương lai, theo đà phát triển của xã hội và theo nhu cầu của thị trường, thanh toán không dùng tiền mặt sẽ giữ một vị trí cực kỳ quan trọng trong việc lưu chuyển tiền tệ và trong thanh toán giá trị của nền kinh tế.3 Nguyên tắc thanh toán không dùng tiền mặt Muốn thanh toán qua Ngân hàng, khách hàng phải chấp hành đúng quy định của Ngân hàng Nhà nước về thanh toán qua Ngân hàng cũng như những hướng dẫn cụ thể của từng Ngân hàng.
Dù là khách hàng của Ngân hàng nào khi muốn thanh toán qua Ngân hàng cũng phải tuân theo những nguyên tắc sau: + Phải mở tài khoản tiền gửi tại Ngân hàng và trên tài khoản phải đảm bảo có số dư để đáp ứng nhu cầu thanh toán. Chủ tài khoản phải chịu trách nhiệm về việc chi trả vượt quá số dư trên tài khoản và chịu phạt theo thể lệ thanh toán không dùng LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 tiền mặt, (trừ trường hợp đã có thỏa thuận thấu chi với Ngân hàng), chịu trách nhiệm về những sai sót, lợi dụng trên những giấy tờ thanh toán của những người được chủ tài khoản ủy quyền ký thay. + Số tiền thanh toán phải dựa trên cơ sở lượng hàng hoá, dịch vụ đã chuyển giao giữa người mua và người bán. Người mua phải chuẩn bị đầy đủ phương tiện thanh toán để đáp ứng yêu cầu thanh toán đầy đủ, kịp thời khi xuất hiện yêu cầu thanh toán.
Nếu người mua chậm trễ thanh toán hoặc vi phạm chế độ thanh toán thì phải chịu phạt theo chế tài hiện hành. + Người bán hay người cung cấp dịch vụ là người được hưởng số tiền do người chi trả chuyển vào tài khoản của mình nên phải có trách nhiệm giao hàng hay cung cấp dịch vụ kịp thời và đúng với lượng giá trị mà người mua đã thanh toán, đồng thời phải kiểm soát kỹ càng các chứng từ phát sinh trong quá trình thanh toán như kiểm soát các tờ séc của người mua giao hàng khi nhận hàng + Khi thực hiện thanh toán qua Ngân hàng, chủ tài khoản phải chấp hành những quy định và hướng dẫn của Ngân hàng về việc lập những giấy tờ thanh toán, phương thức nộp, lĩnh tiền ở Ngân hàng; dấu và chữ ký trên các giấy tờ thanh toán phải đúng mẫu đã đăng ký tại Ngân hàng. + Ngân hàng có trách nhiệm kiểm soát các giấy tờ thanh toán của khách hàng, số dư trên tài khoản và chi trả kịp thời theo yêu cầu của khách hàng, mọi sai sót do chủ quan của Ngân hàng làm thiệt hại đến khách hàng đều phải bồi thường theo quy định.4 Xu hướng phát triển của thanh toán không dùng tiền mặt Trong tương lai cả thanh toán dùng tiền mặt và thanh toán không dùng tiền mặt đểu tăng cả về số lượng tuyệt đối và tương đối, tuy nhiên, xét về xu hướng thì thanh toán không dùng tiền mặt ngày càng chiếm tỷ trọng chủ yếu do các lợi ích của nó như: + Giá trị hàng hóa trao đổi lớn. + Công nghệ hiện đại, an toàn, nhanh chóng.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 + Giảm các chi phí liên quan đến hoạt động giao dịch, thanh toán, chi phí kiểm đếm, thời gian, chi phí đi lại… thông qua việc khai thác và phát huy tối đa những tiện ích từ công nghệ ứng dụng, từ nhà cung cấp dịch vụ mạng, dịch vụ internet. + Việc trả lương qua tài khoản đã đem lại lợi ích to lớn đối với Nhà nước cũng như lợi ích thiết thân cho ngân hàng và người sử dụng dịch vụ. + Tính năng bảo mật cao bằng chữ ký điện tử sẽ góp phần giảm thiểu việc giả mạo chữ ký, con dấu trên chứng từ trong các giao dịch thanh toán truyền thống như hiện nay Trong tương lai, thẻ thanh toán sẽ được sử dụng rộng rãi, và sẽ trở thành một phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt hữu dụng và đa năng nhất. Thẻ thanh toán là một phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt ngày càng thông dụng trong thế giới văn minh hiện đại.
Thẻ không những chỉ dùng trong thanh toán nội địa mà còn trở thành phương tiện chi trả trong giao lưu quốc tế. Xã hội ngày càng phát triển, kinh tế càng phồn thịnh thì xu hướng thanh toán không dùng tiền mặt trong dân chúng sẽ gia tăng. Lúc đó, người ta sẽ thấy rõ những tiêu cực, hạn chế của việc thanh toán bằng tiền mặt. Hơn nữa, những điều kiện cơ sở vật chất kỹ thuật, kinh tế sẽ góp phần tích cực để dân chúng sử dụng được các phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt hữu dụng hơn, thuận tiện hơn.2 CÁC HÌNH THỨC THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT THÔNG DỤNG HIỆN NAY.1 Thanh toán bằng Séc.
Séc là lệnh trả tiền vô điều kiện do chủ tài khoản ký phát được lập dưới dạng văn bản, yêu cầu ngân hàng trích chuyển một số tiền nhất định từ tài khoản của mình để trả cho người thụ hưởng (người cầm séc, người có tên trên séc hoặc trả theo lệnh của người xuất trình). * Các bên tham gia trong thanh toán séc: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 - Người ký phát séc (người phát hành séc): là người lập và ký tên trên séc, yêu cầu ngân hàng thay mặt mình thanh toán một số tiền cụ thể được ghi trên séc. Người phát hành có thể là chủ tài khoản hoặc được chủ tài khoản uỷ quyền. - Người thụ hưởng séc: Là người sở hữu số tiền ghi trên séc.
Người thụ hưởng séc được ghi rõ họ tên trên tờ séc (Nếu là séc ký danh) hoặc là người cầm séc (Nếu là séc vô danh) - Người chuyển nhượng séc: Là người chuyển nhượng quyền thụ hưởng séc của mình cho người khác theo luật định. - Ngân hàng thu hộ: Là ngân hàng được phép làm dịch vụ thanh toán tiến hành nhận các tờ séc do người thụ hưởng nộp vào để thu hộ tiền cho người thụ hưởng. - Ngân hàng thanh toán: Là ngân hàng giữ tài khoản tiền gửi của chủ tài khoản, được phép làm dịch vụ thanh toán. Thực hiện việc trích tiền trên tài khoản tiền gửi của chủ tài khoản để thanh toán cho người thụ hưởng séc khi tờ séc được chuyển nhượng đến.
* Thanh toán bằng séc có những ưu nhược điểm như: Ưu điểm: - Thanh toán bằng séc rất thuận lợi và nhanh chóng trong giao dịch mua bán. Người mua hàng ký séc đưa cho người bán và người bán chỉ cần cầm séc và CMND ra ngân hàng là có thể nhận được tiền. - Séc có quyền phản kháng với yêu cầu thực hiện Séc như khi Séc bị mất hoặc người phát lệnh bị toà án tuyên bố phá sản, và ngân hàng có thể từ chối thanh toán Séc vì một số lý do đặc biệt. Vì vậy, Séc giúp giảm lưu thông tiền mặt trong thị trường nhưng vẫn đảm bảo được khả năng thanh khoản của tiền tệ.
Đồng thời, Séc có thể chặn được một số nghiệp vụ phát sinh do chủ Séc bị mất sổ chứ không như tiền mặt.