Nghiên cứu đặc điểm sinh vật học và một số biện pháp kỹ thuật nhằm nâng cao năng suất chất lượng giống cam sành tại huyện hàm yên tuyên quang

Nghiên cứu đặc điểm sinh vật học và biện pháp kỹ thuật nâng cao năng suất chất lượng giống cam sành tại huyện Hàm Yên, Tuyên Quang.

• Tác giả: Nguyễn Duy Lam
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Đức Lương
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Trồng trọt
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Vật Học Và Một Số Biện Pháp Kỹ Thuật Nhằm Nâng Cao Năng Suất, Chất Lượng Giống Cam Sành Tại Hàm Yên, Tuyên Quang
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ nông nghiệp
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Tuyên Quang

Mục lục chi tiết

• Lời cam đoan
• Các chữ viết tắt
• Danh mục các bảng
• Danh mục các sơ đồ
• Danh mục các đồ thị
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục tiêu của đề tài
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• Ý nghĩa khoa học
• Ý nghĩa thực tiễn
• Những đóng góp mới của luận án
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 1.1.1. Nguồn gốc và lịch sử trồng cam quít trên thế giới
• 1.1.2. Một số đặc điểm thực vật học chính của cam quít
• 1.1.2.1. Đặc điểm rễ cam quít
• 1.1.2.2. Đặc điểm thân, cành
• 1.1.2.3. Đặc điểm lá cam quít
• 1.1.2.4. Đặc điểm hoa và tỷ lệ đậu quả ở cam quít
• 1.1.2.5. Ảnh hưởng của quá trình thụ phấn đến năng suất, chất lượng quả
• 1.1.2.6. Hiện tượng đa phôi ở cam quít
• 1.1.3. Một số yêu cầu sinh thái và dinh dưỡng của cam quít
• 1.1.3.1. Dinh dưỡng đối với cam quít
• 1.1.4. Sâu bệnh hại cam quít và các biện pháp phòng trừ
• 1.1.4.1. Tình hình sâu bệnh hại cam quít
• 1.1.4.2. Các biện pháp phòng, trừ sâu bệnh hại trên cam quít
• 1.2. Tuyển chọn giống cam quít
• 1.2.1. Tuyển chọn và nhân giống cam quít ở Việt Nam
• 1.3. Tóm tắt tổng quan tài liệu trong mối quan hệ với nội dung đề tài
• 2. CHƯƠNG 2: VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Vật liệu nghiên cứu
• 2.2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.3.1. Khái quát đặc điểm chính về điều kiện tự nhiên trong mối quan hệ với sản xuất cây ăn quả và sản xuất cam sành ở Hàm Yên
• 2.3.1.1. Vị trí địa lý
• 2.3.1.2. Đặc điểm khí hậu
• 2.3.1.3. Đặc điểm đất đai
• 2.3.1.4. Đặc điểm địa hình
• 2.3.1.5. Một số nhận xét chung về điều kiện tự nhiên trong mối quan hệ với sản xuất cây ăn quả và sản xuất cam sành
• 2.3.2. Điều tra tình hình sản xuất giống cam sành ở vùng Hàm Yên
• 2.3.2.1. Hiện trạng sản xuất nông nghiệp
• 2.3.2.2. Tình hình sản xuất cam sành
• 2.3.3. Nghiên cứu một số đặc điểm sinh vật học của giống cam sành
• 2.3.3.1. Đặc điểm về hình thái
• 2.3.3.2. Đặc điểm về sinh trưởng phát triển
• 2.3.4. Điều tra đánh giá tuyển chọn cây cam sành ưu tú
• 2.3.4.1. Kết quả tuyển chọn cây cam sành ưu tú
• 2.3.4.2. Theo dõi một số đặc điểm sinh vật học của cây cam sành ưu tú
• 2.3.5. Áp dụng biện pháp kỹ thuật tổng hợp trong sản xuất cam sành
• 2.3.5.1. Xác định lượng phân Đạm thích hợp kết hợp với các biện pháp kỹ thuật tổng hợp
• 2.3.5.2. Xác định lượng phân Lân thích hợp kết hợp với các biện pháp kỹ thuật tổng hợp
• 2.3.5.3. Xác định lượng phân Kali thích hợp kết hợp với các biện pháp kỹ thuật tổng hợp
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Các chỉ tiêu điều tra về điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội và tình hình sản xuất
• 2.4.2. Nghiên cứu các chỉ tiêu về đặc điểm sinh vật học
• 2.4.3. Tuyển chọn cây ưu tú
• 2.4.4. Áp dụng biện pháp kỹ thuật tổng hợp nhằm khắc phục các yếu tố hạn chế trong sản xuất cam sành
• 2.4.5. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Khái quát đặc điểm điều kiện tự nhiên huyện Hàm Yên có liên quan với sản xuất cam quít
• 3.1.1. Vị trí địa lý
• 3.1.2. Đặc điểm khí hậu huyện Hàm Yên
• 3.1.3. Đặc điểm đất đai
• 3.1.4. Một số nhận xét chung về điều kiện tự nhiên
• 3.1.4.1. Những thuận lợi
• 3.1.4.2. Những hạn chế
• 3.2. Hiện trạng sản xuất nông nghiệp và sản xuất cam sành
• 3.2.1. Hiện trạng sản xuất nông nghiệp
• 3.2.2. Kết quả nghiên cứu về hiện trạng sản xuất cam sành
• 3.2.2.1. Tình hình sản xuất
• 3.2.2.2. Một số đặc điểm về hiện trạng sản xuất cam sành
• 3.3. Kết quả nghiên cứu một số đặc điểm sinh vật học cam sành Hàm Yên
• 3.3.1. Đặc điểm hình thái
• 3.3.1.1. Đặc điểm thân cành
• 3.3.1.2. Đặc điểm của lá
• 3.3.1.3. Đặc điểm của hoa
• 3.3.1.4. Đặc điểm quả
• 3.3.1.5. Đặc điểm hạt
• 3.3.2. Một số đặc điểm về sinh trưởng
• 3.3.2.1. Đặc điểm sinh trưởng và mối liên hệ giữa các đợt lộc
• 3.3.3. Một số nhận xét từ những kết quả nghiên cứu về đặc điểm sinh vật học cam sành
• 3.4. Kết quả tuyển chọn và theo dõi một số đặc điểm năng sinh học cây cam sành ưu tú
• 3.4.1. Kết quả tuyển chọn cây cam sành ưu tú
• 3.4.2. Một số đặc điểm sinh vật học của cây cam sành ưu tú
• 3.5. Kết quả nghiên cứu các biện pháp kỹ thuật tổng hợp
• 3.5.1. Kết quả xác định mức phân Đạm kết hợp với một số biện pháp kỹ thuật tổng hợp đối với cam sành
• 3.5.2. Kết quả xác định mức bón phân Lân kết hợp với một số biện pháp kỹ thuật tổng hợp đối với cam sành
• 3.5.3. Kết quả xác định mức bón phân Kali kết hợp với một số biện pháp kỹ thuật tổng hợp đối với cam sành
• 3.5.4. Một số nhận xét chung rút ra từ 03 thí nghiệm
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• Đặc điểm sản xuất cam sành vùng Hàm Yên
• Đặc điểm nông sinh học giống cam sành trồng trọt ở vùng Hàm Yên
• Tuyển chọn cây cam sành ưu tú
• Áp dụng các biện pháp kỹ thuật tổng hợp
• CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Giới thiệu Cam Sành Hàm Yên Tuyên Quang 55 ký tự

Cam sành Hàm Yên là đặc sản nổi tiếng của Tuyên Quang. Cây cam sành Hàm Yên đóng vai trò quan trọng trong kinh tế địa phương, giúp nhiều hộ dân thoát nghèo và làm giàu. Tuy nhiên, việc canh tác còn nhiều hạn chế, ảnh hưởng đến năng suất cam sành và chất lượng cam sành. Nghiên cứu này tập trung vào việc tìm hiểu đặc điểm sinh học và đề xuất các giải pháp kỹ thuật nhằm nâng cao năng suất và chất lượng giống cam sành tại địa phương. Các kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở khoa học cho việc cải thiện quy trình canh tác và phát triển bền vững thương hiệu cam sành Hàm Yên.

1.1. Lịch sử và vị thế của Cam Sành Tuyên Quang

Cam sành có lịch sử lâu đời tại Hàm Yên, Tuyên Quang. Cam sành đã trở thành cây trồng chủ lực, mang lại nguồn thu nhập đáng kể cho người dân. Thương hiệu cam sành Hàm Yên đã được khẳng định trên thị trường. Theo số liệu thống kê của Trung tâm cây ăn quả Hàm Yên năm 2010 [75], toàn huyện hiện có hơn 2.500 hộ trồng cam.Tuy nhiên, năng suất và chất lượng còn chưa tương xứng với tiềm năng. Cần có các giải pháp để phát huy tối đa lợi thế của giống cam sành Hàm Yên.

1.2. Tầm quan trọng của việc nâng cao năng suất cam sành

Việc nâng cao năng suất cam sành có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của Hàm Yên. Nâng cao thu nhập cho người dân, góp phần xóa đói giảm nghèo. Đồng thời, tạo động lực cho sự phát triển của các ngành nghề liên quan. Cần có những nghiên cứu và giải pháp cụ thể để đạt được mục tiêu này, trong đó chú trọng đến kỹ thuật chăm sóc cam sành Hàm Yên.

II. Thách Thức Giảm Năng Suất và Chất Lượng Cam Sành 58 ký tự

Mặc dù có tiềm năng lớn, việc sản xuất cam sành Hàm Yên đang đối mặt với nhiều thách thức. Tình trạng sâu bệnh hại diễn biến phức tạp, ảnh hưởng đến chất lượng cam sành. Giống cam bị thoái hóa, năng suất giảm. Phương pháp canh tác truyền thống còn nhiều hạn chế. Theo nghiên cứu của Nguyễn Duy Lam, tuổi thọ của cây và vườn ngắn, giống bị thoái hoá và đang có nguy cơ bị mất đi nguồn gen quý. Cần có các giải pháp đồng bộ để giải quyết những vấn đề này và đảm bảo sự phát triển bền vững của giống cam sành Hàm Yên.

2.1. Vấn đề sâu bệnh hại cam sành và giải pháp

Sâu bệnh hại là một trong những nguyên nhân chính gây giảm năng suất cam sành. Các loại sâu bệnh phổ biến như sâu vẽ bùa, nhện đỏ, bệnh thán thư… gây hại nghiêm trọng đến cây trồng. Cần có các biện pháp phòng trừ sâu bệnh hiệu quả, bao gồm sử dụng thuốc bảo vệ thực vật hợp lý, áp dụng biện pháp sinh học và tăng cường sức đề kháng cho cây. Đặc biệt cần chú trọng phòng bệnh cho cam sành ngay từ giai đoạn đầu.

2.2. Tình trạng thoái hóa giống cam sành Hàm Yên

Thoái hóa giống là một vấn đề đáng lo ngại đối với sản xuất cam sành Hàm Yên. Do sử dụng giống không đảm bảo chất lượng, năng suất và chất lượng giảm sút theo thời gian. Cần có chương trình phục tráng giống, tuyển chọn và nhân giống cam sành Hàm Yên chất lượng cao để đảm bảo nguồn cung giống tốt cho người dân.

2.3. Phương pháp canh tác truyền thống ảnh hưởng đến năng suất cam sành

Phương pháp canh tác truyền thống còn nhiều hạn chế, chưa áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật. Bón phân không cân đối, tưới tiêu chưa hợp lý, chưa chú trọng đến việc cải tạo đất. Cần có sự thay đổi trong tư duy và phương pháp canh tác để biện pháp tăng năng suất cam sành hiệu quả hơn, áp dụng các kỹ thuật tiên tiến, phù hợp với điều kiện địa phương.

III. Kỹ Thuật Trồng Cách Tăng Năng Suất Cam Sành Hiệu Quả 59 ký tự

Để nâng cao năng suất và chất lượng cam sành, cần áp dụng các kỹ thuật trồng tiên tiến. Chọn giống tốt, phù hợp với điều kiện địa phương. Cải tạo đất, đảm bảo dinh dưỡng cho cây. Bón phân cân đối, hợp lý. Tưới tiêu khoa học. Phòng trừ sâu bệnh hại kịp thời, hiệu quả. Cần có sự hướng dẫn, tập huấn kỹ thuật cho người dân để họ nắm vững và áp dụng thành công các kỹ thuật này, từ đó cải thiện đáng kể năng suất cam sành.

3.1. Lựa chọn giống cam sành Hàm Yên chất lượng cao

Việc lựa chọn giống cam sành Hàm Yên chất lượng cao là yếu tố then chốt để đảm bảo năng suất và chất lượng. Nên chọn giống đã được kiểm định, có nguồn gốc rõ ràng. Ưu tiên các giống có khả năng chống chịu sâu bệnh tốt, năng suất cao và phù hợp với điều kiện khí hậu, đất trồng cam sành tại Hàm Yên.

3.2. Kỹ thuật trồng cam sành Hàm Yên theo tiêu chuẩn VietGAP

Áp dụng quy trình trồng cam sành theo tiêu chuẩn VietGAP giúp đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm và nâng cao chất lượng cam sành. Quy trình này bao gồm các yêu cầu về chọn giống, làm đất, bón phân, tưới tiêu, phòng trừ sâu bệnh và thu hoạch. Tuân thủ nghiêm ngặt các yêu cầu này sẽ giúp tạo ra sản phẩm cam sành Hàm Yên an toàn, chất lượng và có giá trị cao trên thị trường.

3.3. Phân bón cho cam sành và chế độ tưới tiêu hợp lý

Bón phân và tưới tiêu hợp lý là yếu tố quan trọng để đảm bảo sự sinh trưởng và phát triển của cây cam. Cần bón phân cân đối giữa đạm, lân, kali và các nguyên tố vi lượng. Chế độ tưới tiêu phải phù hợp với từng giai đoạn sinh trưởng của cây. Đặc biệt cần chú trọng bón phân hữu cơ cho cam sành để cải tạo đất và nâng cao chất lượng quả.

IV. Giải Pháp Chăm Sóc Cam Sành Toàn Diện Bền Vững 57 ký tự

Chăm sóc cam sành Hàm Yên toàn diện và bền vững là yếu tố quan trọng để đảm bảo năng suất và chất lượng lâu dài. Bên cạnh các kỹ thuật trồng cơ bản, cần chú trọng đến việc cải tạo đất, phòng trừ sâu bệnh hại tổng hợp, quản lý dinh dưỡng hợp lý và bảo vệ môi trường. Việc áp dụng các giải pháp này sẽ giúp tạo ra một hệ sinh thái vườn cam cân bằng, khỏe mạnh và có khả năng chống chịu tốt với các điều kiện bất lợi. Cần chú trọng đến việc phát triển bền vững cam sành để bảo vệ nguồn tài nguyên và đảm bảo thu nhập ổn định cho người dân.

4.1. Cải tạo đất trồng cam sành và duy trì độ phì nhiêu

Đất trồng có vai trò quan trọng đối với sự phát triển của cây cam. Cần cải tạo đất bằng cách bón phân hữu cơ, vôi và trồng cây che phủ đất. Duy trì độ phì nhiêu của đất bằng cách luân canh cây trồng và áp dụng các biện pháp canh tác bền vững. Nên phân tích đất trồng cam sành định kỳ để có kế hoạch bón phân phù hợp.

4.2. Phòng trừ sâu bệnh hại cam sành theo hướng sinh học

Sử dụng các biện pháp sinh học để phòng trừ sâu bệnh hại là một giải pháp an toàn và hiệu quả. Sử dụng các loài thiên địch, vi sinh vật có lợi và các loại thuốc bảo vệ thực vật sinh học. Hạn chế sử dụng thuốc hóa học để bảo vệ môi trường và sức khỏe con người. Chú trọng phòng trừ sâu bệnh hại cam sành từ giai đoạn đầu để giảm thiểu thiệt hại.

4.3. Quản lý dinh dưỡng và tưới tiêu cho cam sành hiệu quả

Quản lý dinh dưỡng và tưới tiêu hiệu quả là yếu tố quan trọng để đảm bảo sự phát triển cân đối của cây cam. Bón phân theo nhu cầu của cây, dựa trên kết quả phân tích đất và lá. Tưới tiêu đủ ẩm, tránh tưới quá nhiều gây úng nước. Áp dụng các kỹ thuật tưới tiết kiệm nước như tưới nhỏ giọt. Quan trọng nhất là phải thực hiện tưới tiêu cho cam sành theo đúng quy trình kỹ thuật.

V. Kết Quả Nghiên Cứu Tiềm Năng Nâng Cao Chất Lượng Cam 56 ký tự

Nghiên cứu này đã đạt được những kết quả khả quan trong việc xác định đặc điểm sinh học của giống cam sành Hàm Yên và đề xuất các giải pháp kỹ thuật nâng cao chất lượng cam sành. Kết quả tuyển chọn được những cây cam đầu dòng ưu tú, có năng suất và chất lượng vượt trội. Các biện pháp kỹ thuật tổng hợp như bón phân cân đối, tưới tiêu hợp lý, phòng trừ sâu bệnh hại hiệu quả đã giúp cải thiện đáng kể năng suất và chất lượng cam. Theo kết quả nghiên cứu, các biện pháp kỹ thuật tổng hợp (bón vôi, bón phân vi lượng, tưới nước, tỉa cành, tỉa lộc, tỉa quả.) kết hợp với mức phân bón 40kg P/C + 1,5 kg đạm Urê + (2-2,5) kg phân lân Suppe + 1,0 kg Kali cho cam sành ở thời kỳ sản xuất kinh doanh (từ 5 đến 7 tuổi) đạt hiệu quả sản xuất cao.

5.1. Tuyển chọn cây cam sành ưu tú cho sản xuất giống

Nghiên cứu đã tuyển chọn được 03 cây cam sành ưu tú (CĐDCAMSANH 17-01; CĐDCAMSANH 17-02; CĐDCAMSANH 17-03) trong quần thể cam sành bản địa. Các cây này có năng suất cao, chất lượng quả tốt và khả năng chống chịu sâu bệnh tốt hơn so với các cây thông thường. Đây là nguồn vật liệu quý giá cho việc sản xuất giống cam sành Hàm Yên chất lượng cao.

5.2. Hiệu quả của các biện pháp kỹ thuật tổng hợp trong việc tăng năng suất cam sành

Các biện pháp kỹ thuật tổng hợp như bón phân cân đối, tưới tiêu hợp lý, phòng trừ sâu bệnh hại hiệu quả đã giúp cải thiện đáng kể năng suất cam sành. Năng suất trung bình của các vườn cam áp dụng các biện pháp này cao hơn so với các vườn cam canh tác theo phương pháp truyền thống. Điều này cho thấy tiềm năng lớn của việc áp dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất cam sành Hàm Yên.

5.3. Cải thiện chất lượng cam sành nhờ áp dụng quy trình chăm sóc tiên tiến

Quy trình chăm sóc tiên tiến giúp nâng cao chất lượng cam sành, quả to hơn, mẫu mã đẹp hơn, vị ngọt đậm đà hơn và hàm lượng dinh dưỡng cao hơn. Tiêu chuẩn VietGAP cam sành là cần thiết để đáp ứng yêu cầu của thị trường và nâng cao giá trị sản phẩm. Việc áp dụng quy trình chăm sóc tiên tiến không chỉ mang lại lợi ích kinh tế cho người dân mà còn góp phần bảo vệ môi trường.

VI. Tương Lai Phát Triển Bền Vững Thương Hiệu Cam Sành 54 ký tự

Để phát triển bền vững thương hiệu cam sành Hàm Yên, cần có sự chung tay của các nhà khoa học, nhà quản lý và người dân. Cần tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện quy trình canh tác, nâng cao chất lượng giống, xây dựng hệ thống quản lý chất lượng chặt chẽ và quảng bá thương hiệu rộng rãi. Cần có chính sách hỗ trợ người dân sản xuất theo hướng bền vững, bảo vệ môi trường và nâng cao giá trị sản phẩm. Phát triển bền vững cam sành sẽ góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội của Hàm Yên và nâng cao đời sống của người dân.

6.1. Xây dựng và bảo vệ thương hiệu cam sành Hàm Yên

Việc bảo vệ thương hiệu cam sành Hàm Yên chính là bảo vệ lợi ích của cộng đồng.

6.2. Ứng dụng công nghệ trồng cam sành tiên tiến và hiện đại

Ứng dụng công nghệ trồng cam sành tiên tiến và hiện đại sẽ giúp nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả sản xuất. Sử dụng hệ thống tưới nhỏ giọt, bón phân tự động, quản lý sâu bệnh hại bằng công nghệ thông tin và áp dụng các biện pháp canh tác không hóa chất. Điều này không chỉ giúp giảm chi phí sản xuất mà còn bảo vệ môi trường và sức khỏe con người.

6.3. Liên kết sản xuất và tiêu thụ cam sành Hàm Yên bền vững

Liên kết sản xuất và tiêu thụ cam sành Hàm Yên bền vững là yếu tố quan trọng để đảm bảo đầu ra ổn định cho sản phẩm. Xây dựng chuỗi giá trị từ sản xuất đến tiêu thụ, kết nối người dân với doanh nghiệp và thị trường. Cần có sự hỗ trợ của nhà nước trong việc xây dựng hạ tầng, xúc tiến thương mại và hỗ trợ người dân tiếp cận thị trường. Như vậy sẽ đảm bảo đầu ra cam sành Hàm Yên luôn ổn định.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Cây ăn quả có múi, đặc biệt là nhóm cam quít, giữ vị trí quan trọng trong cơ cấu sản xuất cây ăn quả tại Việt Nam. Vùng Trung du và Miền núi phía Bắc sở hữu nhiều lợi thế về quỹ đất, khí hậu có mùa đông lạnh và nguồn gen bản địa phong phú. Tại huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang, cam sành (Citrus nobilis Lour.) là cây trồng chủ lực, đóng vai trò quan trọng trong việc tạo việc làm và tăng thu nhập cho người dân địa phương. Thương hiệu cam sành Hàm Yên đã được công bố chính thức vào tháng 12 năm 2007. Đến năm 2010, toàn huyện ghi nhận hơn 2.500 hộ trồng cam, trong đó có 2.255 hộ có quy mô dưới 2 ha, 240 hộ từ 2 đến 3 ha, 43 hộ từ 3 đến 5 ha và 10 hộ có diện tích trên 5 ha. Tuy nhiên, sản xuất cam sành tại Hàm Yên bộc lộ nhiều yếu tố hạn chế: diện tích mở rộng nhanh nhưng phương thức canh tác còn mang nặng tính quảng canh, tình hình sâu bệnh hại nghiêm trọng (đặc biệt là bệnh Greening và Tristeza) lây lan rộng, vườn cây nhanh bị cằn cỗi dẫn đến tuổi thọ ngắn, giống có nguy cơ thoái hóa và thất thoát nguồn gen quý. Đồng thời, khu vực này còn thiếu các nghiên cứu hệ thống về đặc điểm nông sinh học và quy trình kỹ thuật canh tác đặc thù cho giống cam sành.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định gồm bốn nội dung cụ thể:

1. Điều tra, đánh giá về điều kiện tự nhiên và tình hình sản xuất nhằm xác định khả năng thích ứng của giống, hiệu quả sản xuất cam sành trong điều kiện sinh thái vùng Hàm Yên; làm rõ những hạn chế và nguyên nhân từ tập quán canh tác của nông dân để đề xuất giải pháp phù hợp.
2. Nghiên cứu một số đặc điểm nông sinh học của giống cam sành trồng tại Hàm Yên, làm cơ sở khoa học đề xuất các biện pháp kỹ thuật phát huy tiềm năng di truyền của giống.
3. Điều tra, đánh giá và tuyển chọn các cây cam sành ưu tú trong quần thể bản địa nhằm tạo nguồn vật liệu khởi đầu phục vụ công tác duy trì và nhân giống chất lượng.
4. Áp dụng các biện pháp kỹ thuật tổng hợp nhằm khắc phục những yếu tố hạn chế trong canh tác, góp phần nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả sản xuất bền vững.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Giống cam sành (Citrus nobilis Lour.) đang được trồng tại huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang.
• Phạm vi nghiên cứu: Đề tài thực hiện trong giai đoạn từ năm 2005 đến năm 2009 tại các xã vùng trọng điểm sản xuất cam thuộc huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang. Nghiên cứu tập trung vào đặc điểm nông sinh học, tuyển chọn cây ưu tú và xác định liều lượng phân bón khoáng kết hợp biện pháp kỹ thuật tổng hợp.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu của luận án hệ thống hóa các công trình nghiên cứu về phân loại học, nguồn gốc, đặc điểm sinh vật học, chế độ dinh dưỡng và sâu bệnh hại trên cây ăn quả có múi trong và ngoài nước. Các công trình của Bùi Huy Đáp (1960), Trần Thế Tục (1967, 1990), Walter Reuther và cộng sự (1989), Swingle (1967), Tanaka, Wakana Akira (1988, 1998), Huang C. Singh (1993) đã chứng minh vùng Nam Á và Đông Nam Á là một trong những trung tâm khởi nguyên của chi Citrus. Theo phân loại của Swingle (1967), họ Rutaceae gồm 7 họ phụ, trong đó họ phụ Aurantioideae có giá trị kinh tế cao nhất với 10 loài cam quít chủ yếu:

Tên loài	Tên tiếng Anh	Tên tiếng Việt
C. sinensis	Sweet orange	Cam ngọt
C. aurantium	Sour orange	Cam chua
C. reticulata	Mandarin	Quít
C. paradisi	Pomelo (grapefruit)	Bưởi chùm
C. grandis	Shaddock (pummelo)	Bưởi
C. limon	Lemon	Chanh ta
C. medica	Citron	Chanh núm
C. aurantifolia	Lime	Chanh vỏ mỏng có núm
C. margarita	Kumquat	Quất

Các nghiên cứu về nhóm con lai ghi nhận nhiều tổ hợp như Tangor (Mandarin × Sweet orange), Tangelo (Mandarin × Grapefruit), Citrange (Poncirus × Sweet orange), Citrumelo (Poncirus × Grapefruit), Limequat (Lime × Kumquat). Cam sành (Citrus nobilis Lour.) được xác định là dạng lai tự nhiên giữa cam ngọt (C. sinensis) và quít (C. reticulata), có nguồn gốc tại Việt Nam.

Về đặc điểm sinh vật học, rễ cam quít thuộc loại rễ nấm (Mycorrhiza) cộng sinh, phân bố nông ở tầng đất 10–30 cm. Cành cam quít có hiện tượng tự rụng ngọn do suy giảm hàm lượng auxin ở đỉnh sinh trưởng khi cành thuần thục. Quá trình phát triển quả trải qua hai đợt rụng quả sinh lý: đợt 1 diễn ra sau khi hoa tàn 1 tháng (rụng cả cuống), đợt 2 diễn ra khi quả đạt đường kính 3–4 cm (rụng để lại cuống).

Về dinh dưỡng khoáng, Chapman và Brown (1950), Malavolta (1973) đã thiết lập ngưỡng dinh dưỡng thông qua phân tích hàm lượng khoáng trong lá khô (N, P, K, Ca, Mg, S, Fe, Mn, Zn, Cu, B, Mo) để điều chỉnh liều lượng phân bón. Về sâu bệnh hại, các tài liệu của Vũ Khắc Nhượng (1962–1968), Trần Thị Bình (1997, 2005), Li Li Ying (1997), Aubert (1989) nhấn mạnh tác hại nghiêm trọng của bệnh Greening (do vi khuẩn Liberobacter sp.) lây truyền qua rầy chổng cánh và bệnh Tristeza qua rệp muội.

Các giải pháp công nghệ như vi ghép đỉnh sinh trưởng mô phân sinh kích thước 0,1–0,15 mm (Hà Minh Trung, 2005), chẩn đoán PCR phát hiện sớm mầm bệnh (Đại học Cần Thơ), sử dụng chế phẩm Trichoderma (Trico-ĐHCT) phòng trị nấm Fusarium và Phytophthora, hay mô hình trồng xen ổi Xá Lỵ với mật độ 60 cây cam và 60 cây ổi trên 1.000 m² (Viện Nghiên cứu Cây ăn quả Miền Nam) đã mang lại những cơ sở thực tiễn giá trị.

STT	Tên giống	Tên khoa học	Địa điểm thu thập
1	Cam Sành	Citrus sinensis	Bắc Quang - Hà Giang
2	Cam Xã Đoài	Citrus sinensis	Nghi Diên - Nghệ An
3	Cam Vân Du	Citrus sinensis	Phủ Quỳ - Nghệ An
4	Cam Sông Con	Citrus sinensis	Phủ Quỳ - Nghệ An
5	Cam Canh	Citrus reticulata	Từ Liêm - Hà Nội
6	Quýt đỏ	Citrus reticulata	Bắc Quang - Hà Giang
7	Bưởi Phúc Trạch	Citrus grandis	Hương Khê - Hà Tĩnh
8	Bưởi Diễn	Citrus grandis	Từ Liêm - Hà Nội
9	Cam Bù	Citrus reticulata	Hương Sơn - Hà Tĩnh

Khoảng trống nghiên cứu: Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu chung về cây có múi tại Việt Nam, song giống cam sành trồng tại vùng núi đá vôi và đồi dốc Hàm Yên chưa được khảo sát toàn diện về quy luật sinh trưởng các đợt lộc, đặc tính thụ phấn, mức độ rụng quả sinh lý, cũng như chưa có dòng cây ưu tú được tuyển chọn tại chỗ để phục vụ công tác nhân giống sạch bệnh tại địa phương.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án vận dụng lý thuyết phát sinh hình thái và phân loại thực vật họ Rutaceae, quy luật sinh thái học cây trồng nhiệt đới và á nhiệt đới, cùng nguyên lý dinh dưỡng khoáng cân đối của cây ăn quả lâu năm. Khung phân tích dựa trên mối tương tác giữa tiềm năng di truyền của giống cam sành (Citrus nobilis) với các yếu tố ngoại cảnh đặc thù (đất đai, nhiệt độ, lượng mưa vùng Hàm Yên) và các biện pháp tác động kỹ thuật (tưới nước, bón phân đa lượng - vi lượng, tỉa cành, xử lý sâu bệnh).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp đồng thời phương pháp điều tra nông thôn và phương pháp thực nghiệm đồng ruộng theo quy chuẩn nghiên cứu cây ăn quả:

1. Phương pháp điều tra:

   • Áp dụng phương pháp đánh giá nhanh nông thôn (RRA) và đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA) tại các vùng trồng cam trọng điểm của huyện Hàm Yên.
   • Thu thập số liệu khí tượng thủy văn 5 năm, phân tích các chỉ tiêu lý - hóa học của đất trồng cam sành (pH, độ dốc, hàm lượng mùn, thành phần cơ giới).
   • Khảo sát hiện trạng canh tác: cơ cấu giống, phương pháp nhân giống (chiết cành, ghép), độ tuổi vườn cây, mức độ xuất hiện và thời gian phát sinh của các loại sâu bệnh hại chính (rầy chổng cánh, bọ xít xanh, sâu vẽ bùa, nhện đỏ, ruồi đục quả, bệnh Greening).

2. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm nông sinh học:

   • Theo dõi hình thái cơ quan sinh dưỡng và cơ quan sinh sản: chiều cao cây, đường kính tán, đặc điểm cành, kích thước lá, mật độ khí khổng, cấu tạo hoa, tỷ lệ các loại cành mang hoa (hoa đơn, hoa chùm, cành có lá, cành không lá).
   • Đánh giá quy luật phát sinh và mối liên hệ giữa bốn đợt lộc trong năm (lộc xuân, lộc hè, lộc thu, lộc đông); xác định loại cành mẹ tạo cành quả hữu hiệu.
   • Theo dõi quá trình hình thành quả, tỷ lệ đậu quả, mức độ rụng quả sinh lý đợt 1 và đợt 2; phân tích chỉ tiêu hình thái và chất lượng quả (khối lượng, độ dày vỏ, số múi, số hạt/quả, hàm lượng đường, axit, vitamin C).

3. Phương pháp tuyển chọn cây ưu tú:

   • Thực hiện bình tuyển liên tục trong 3 năm theo tiêu chuẩn cây đầu dòng của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn: cây sinh trưởng khỏe, mang hình thái đặc trưng của giống, năng suất cao và ổn định trong 3 năm theo dõi, phẩm chất tốt, không nhiễm các bệnh nguy hiểm (Greening, Tristeza).

4. Phương pháp bố trí thí nghiệm kỹ thuật canh tác tổng hợp:

   • Bố trí 03 thí nghiệm đơn yếu tố diện rộng trên nền kỹ thuật tổng hợp (tưới nước giữ ẩm, tỉa cành thông thoáng, tỉa bớt lộc và quả kém chất lượng, bón vôi bột và phun bổ sung phân vi lượng) đối với vườn cam sành thời kỳ kinh doanh (5–7 năm tuổi):
     • Thí nghiệm 1: Xác định liều lượng phân Đạm (Urê).
     • Thí nghiệm 2: Xác định liều lượng phân Lân (Supe lân).
     • Thí nghiệm 3: Xác định liều lượng phân Kali (Clorua kali hoặc Kali sunfat).
   • Nền phân hữu cơ cố định là 40 kg phân chuồng hoai mục/cây.

5. Phương pháp xử lý số liệu:

   • Số liệu thực nghiệm được xử lý thống kê sinh học nông nghiệp để so sánh sai số, tính toán năng suất lý thuyết, năng suất thực thu và hạch toán sơ bộ hiệu quả kinh tế trên đơn vị diện tích.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương này tổng thuật toàn diện các cơ sở lý luận và thực tiễn về cây ăn quả có múi. Tác giả trình bày lịch sử trồng trọt và phân loại chi Citrus; phân tích đặc điểm cấu tạo của bộ rễ nấm, sự phụ thuộc của rễ vào tầng đất canh tác và độ ẩm; làm rõ cơ chế rụng ngọn tự nhiên ở cành và sự phân hóa mầm hoa. Tác giả điểm lại các kết quả nghiên cứu về hiện tượng bất dục, thụ phấn chéo tạo quả không hạt và hiện tượng đa phôi trong chọn tạo giống. Chương 1 cũng phân tích chi tiết nhu cầu dinh dưỡng đa lượng (N, P, K), trung lượng và vi lượng; tổng hợp thành phần loài sâu bệnh hại nguy hiểm trên cây có múi tại Việt Nam và quốc tế. Cuối cùng, chương tổng kết các bước tiến trong kỹ thuật vi ghép đỉnh sinh trưởng, chọn lọc cây phôi tâm và quy trình sản xuất giống sạch bệnh 3 cấp (S0, S1, cây thương phẩm) phục vụ sản xuất.

Chương 2: Vật liệu, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết nguồn vật liệu nghiên cứu là các vườn cam sành thực tế tại huyện Hàm Yên trong giai đoạn 2005–2009. Nội dung nghiên cứu được cấu trúc thành 5 khối công việc:

• Đánh giá điều kiện tự nhiên (khí hậu, đất đai, địa hình) liên quan đến cây có múi tại Hàm Yên.
• Điều tra hiện trạng sản xuất nông nghiệp và tình hình canh tác cam sành của địa phương.
• Khảo sát các chỉ tiêu nông sinh học của giống cam sành Hàm Yên qua các giai đoạn sinh trưởng.
• Đánh giá, tuyển chọn và theo dõi đặc tính sinh học của các cây cam sành ưu tú qua chu kỳ 3 năm.
• Thiết kế và thực hiện các công thức thí nghiệm phân bón N, P, K trên nền biện pháp kỹ thuật tổng hợp nhằm xác định công thức tối ưu cho vườn cây 5–7 năm tuổi.

Phương pháp bố trí thí nghiệm, chỉ tiêu theo dõi, kỹ thuật lấy mẫu phân tích dịch quả và phương pháp xử lý số liệu thống kê được mô tả chuẩn hóa theo quy chuẩn ngành trồng trọt.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 3 trình bày toàn bộ kết quả đạt được, bao gồm:

1. Điều kiện tự nhiên và hiện trạng sản xuất tại Hàm Yên:

   • Phân tích khí hậu 5 năm cho thấy huyện Hàm Yên có lượng mưa trung bình và nhiệt độ thích hợp cho cây có múi, có mùa đông lạnh giúp quả lên màu đẹp. Đất đai chủ yếu là đất feralit trên đồi dốc, tầng đất dày nhưng có nguy cơ xói mòn cao nếu không có biện pháp che phủ.
   • Hiện trạng sản xuất cho thấy người dân chủ yếu nhân giống bằng phương pháp chiết cành truyền thống, làm tăng nguy cơ lây nhiễm mầm bệnh qua nhiều thế hệ vườn. Sâu bệnh hại phát sinh mạnh vào các đợt ra lộc xuân và lộc hè, trong đó rầy chổng cánh và bệnh vàng lá là mối đe dọa lớn nhất.

2. Đặc điểm nông sinh học của giống cam sành Hàm Yên:

   • Về thân cành và lá: Cây có dạng tán hình bán cầu hoặc tán mở rộng, lá đơn có eo nhỏ, mép lá răng cưa nông, mật độ khí khổng đạt 400–500 khí khổng/mm².
   • Về quy luật ra lộc: Cây xuất hiện 4 đợt lộc trong năm (lộc xuân, lộc hè, lộc thu, lộc đông). Trong đó, lộc xuân chiếm tỷ lệ lớn nhất và là đợt cành mang hoa chủ yếu; cành hè và cành thu năm trước đóng vai trò là cành mẹ chủ yếu sinh ra cành mang hoa năm sau.
   • Về đặc điểm hoa và quả: Hoa có màu trắng, xuất hiện cả hoa đơn và hoa chùm. Cành đơn có lá mang hoa ở ngọn có tỷ lệ đậu quả cao nhất. Quá trình rụng quả sinh lý tập trung vào 2 đợt rõ rệt (tháng 3–4 và cuối tháng 4). Quả khi chín có vỏ sần màu vàng cam, tép mọng nước, vị ngọt chua hài hòa.

3. Kết quả tuyển chọn cây cam sành ưu tú:

   • Qua 3 năm sàng lọc và theo dõi tập đoàn cây mẹ tại các xã vùng cam, luận án đã bình tuyển được 03 cá thể cây ưu tú đạt đầy đủ các tiêu chuẩn khắt khe về sinh trưởng, năng suất và phẩm chất:
     • CĐDCAMSANH 17-01
     • CĐDCAMSANH 17-02
     • CĐDCAMSANH 17-03
   • Các cây ưu tú này duy trì năng suất cao, ổn định qua các năm, tỷ lệ đậu quả tốt, dịch quả có độ ngọt cao, hàm lượng vitamin C dồi dào và không biểu hiện triệu chứng nhiễm bệnh Greening.

4. Hiệu quả của các biện pháp kỹ thuật tổng hợp và mức bón phân N-P-K:

   • Việc áp dụng các biện pháp kỹ thuật tổng hợp (bón vôi khử chua đất, bổ sung vi lượng qua lá, tưới nước trong giai đoạn đậu quả và nuôi quả, cắt tỉa cành thông thoáng, tỉa bỏ bớt lộc đông và quả dị hình) đã giúp nâng cao tỷ lệ đậu quả, giảm tỷ lệ rụng quả sinh lý và hạn chế sâu bệnh hại.
   • Thí nghiệm xác định liều lượng bón phân cho thấy: Trên nền 40 kg phân chuồng hoai mục/cây, mức bón tối ưu cho cam sành thời kỳ kinh doanh (5–7 tuổi) đạt hiệu quả kinh tế cao nhất là:
     • Đạm: 1,5 kg Urê/cây/năm.
     • Lân: 2,0 – 2,5 kg Supe lân/cây/năm.
     • Kali: 1,0 kg Kali/cây/năm.
   • Công thức này giúp cây sinh trưởng cân đối, tăng tỷ lệ cành quả hữu hiệu, nâng cao năng suất thực thu và mang lại hiệu quả kinh tế vượt trội so với tập quán bón phân đối chứng của nông dân.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt khoa học

• Cung cấp hệ thống dữ liệu khoa học toàn diện về đặc điểm nông sinh học của giống cam sành (Citrus nobilis Lour.) trong điều kiện sinh thái vùng Trung du và Miền núi phía Bắc.
• Làm sáng tỏ quy luật sinh trưởng của 4 đợt lộc trong năm, xác định cành hè và cành thu là cành mẹ quan trọng nhất để hình thành cành mang quả vụ sau, làm cơ sở khoa học cho kỹ thuật đốn tỉa và điều khiển ra hoa đậu quả.
• Đóng góp nguồn vật liệu di truyền giá trị thông qua việc tuyển chọn và bảo tồn nguồn gen bản địa của giống cam sành đặc sản Hàm Yên.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Bình tuyển thành công 03 cây cam sành ưu tú mang mã số CĐDCAMSANH 17-01, CĐDCAMSANH 17-02, CĐDCAMSANH 17-03 làm cây đầu dòng phục vụ việc khai thác mắt ghép và nhân giống sạch bệnh tại chỗ.
• Xác định nguyên nhân hạn chế của phương thức canh tác truyền thống tại địa phương; hoàn thiện quy trình canh tác tổng hợp kết hợp công thức phân bón khoáng tối ưu: 40 kg phân chuồng + 1,5 kg Urê + (2,0–2,5) kg Supe lân + 1,0 kg Kali trên một cây/năm cho vườn cam thời kỳ kinh doanh từ 5 đến 7 năm tuổi.
• Đề xuất giải pháp quản lý cây giống sạch bệnh, thay thế dần phương pháp chiết cành trôi nổi bằng kỹ thuật ghép mắt sạch bệnh, góp phần nâng cao tuổi thọ vườn cây và hiệu quả kinh tế cho vùng sản xuất cam sành Hàm Yên.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Các thí nghiệm thực địa và tuyển chọn cây ưu tú được giới hạn trong phạm vi địa bàn huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang giai đoạn 2005–2009; chưa mở rộng so sánh đồng thời tại các vùng sinh thái trồng cam sành khác ở phía Bắc như Bắc Quang (Hà Giang) hay Lạng Sơn.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Khai thác nguồn vật liệu từ 03 cây ưu tú đã tuyển chọn (CĐDCAMSANH 17-01, CĐDCAMSANH 17-02, CĐDCAMSANH 17-03) để nhân nhanh giống sạch bệnh bằng phương pháp vi ghép đỉnh sinh trưởng kết hợp hệ thống nhà lưới cách ly.
  • Tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện quy trình phòng trừ tổng hợp bệnh Greening và rầy chổng cánh trên diện rộng ở các cấp độ dốc khác nhau của vùng đồi núi.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và ứng dụng cho nhiều đối tượng:

• Cơ quan quản lý và khuyến nông: Là cơ sở khoa học để Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Tuyên Quang, UBND huyện Hàm Yên quy hoạch vùng sản xuất, xây dựng chính sách quản lý chất lượng giống và chuyển giao gói kỹ thuật thâm canh cam sành cho nông dân.
• Nhà nghiên cứu và giảng viên: Cung cấp tư liệu chuyên khảo phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu chuyên ngành Trồng trọt, Nông học, Cây ăn quả tại các trường đại học nông lâm và các viện nghiên cứu cây ăn quả.
• Nghiên cứu sinh và học viên sau đại học: Cung cấp phương pháp luận chuẩn mực về điều tra sinh vật học cây ăn quả, phương pháp bình tuyển cây đầu dòng và thiết kế thí nghiệm dinh dưỡng khoáng đồng ruộng.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giống cam sành trồng tại Hàm Yên có nguồn gốc và đặc điểm phân loại học như thế nào?
Cam sành có tên khoa học là Citrus nobilis Lour., thuộc chi Citrus, họ Cam quít (Rutaceae). Về mặt di truyền, cam sành được xác định là giống lai tự nhiên giữa cam ngọt (Citrus sinensis) và quít (Citrus reticulata), có nguồn gốc từ Việt Nam.

2. Luận án đã tuyển chọn được những cây cam sành ưu tú nào?
Đề tài đã bình tuyển và theo dõi liên tục trong 3 năm, chọn ra 03 cây cam sành ưu tú mang ký hiệu: CĐDCAMSANH 17-01, CĐDCAMSANH 17-02 và CĐDCAMSANH 17-03. Đây là các cá thể đạt tiêu chuẩn cây đầu dòng về sinh trưởng khỏe, năng suất cao ổn định, chất lượng quả tốt và sạch sâu bệnh nguy hiểm.

3. Mức phân bón và kỹ thuật tổng hợp nào mang lại hiệu quả cao nhất cho cam sành kinh doanh (5–7 tuổi)?
Mức bón tối ưu được xác định trên nền 40 kg phân chuồng hoai mục/cây kết hợp: 1,5 kg phân Đạm Urê + (2,0 – 2,5) kg phân Lân Supe + 1,0 kg phân Kali/cây/năm, kết hợp đồng bộ các biện pháp kỹ thuật: bón vôi khử chua, bổ sung vi lượng qua lá, tưới nước giữ ẩm và cắt tỉa cành, tỉa lộc, tỉa quả hợp lý.

4. Quy luật rụng quả sinh lý của cam sành diễn ra như thế nào trong năm?
Quá trình rụng quả sinh lý diễn ra theo 2 đợt: đợt 1 diễn ra sau khi hoa nở 1 tháng (vào tháng 3 và đầu tháng 4), rụng cả cuống quả; đợt 2 diễn ra từ cuối tháng 4 trở đi khi quả đạt đường kính 3–4 cm, quả rụng để lại cuống trên cành.

5. Hạn chế lớn nhất trong phương thức sản xuất cam sành truyền thống tại Hàm Yên là gì?
Hạn chế lớn nhất là người dân chủ yếu sử dụng phương pháp chiết cành từ các cây không được kiểm định, làm lây lan mầm bệnh nguy hiểm (như Greening, Tristeza), canh tác còn nặng tính quảng canh, thiếu đầu tư thâm canh cân đối và chưa chú trọng quản lý nguồn bệnh cách ly.

---

Kết luận

Luận án Tiến sĩ Nông nghiệp của nghiên cứu sinh Nguyễn Duy Lam đã giải quyết trọn vẹn các mục tiêu nghiên cứu về nông sinh học và kỹ thuật canh tác cam sành tại huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang. Công trình đã phân tích rõ điều kiện tự nhiên, hiện trạng sản xuất, quy luật ra lộc và đậu quả của giống cam sành bản địa. Luận án đã tuyển chọn thành công 03 cây cam sành ưu tú làm nguồn vật liệu nhân giống chất lượng cao, đồng thời xác định được liều lượng phân bón khoáng N-P-K kết hợp các biện pháp kỹ thuật tổng hợp mang lại hiệu quả kinh tế cao. Các kết quả nghiên cứu là luận cứ khoa học thực tiễn vững chắc phục vụ công tác quy hoạch, chỉ đạo sản xuất và phát triển bền vững vùng cam sành đặc sản Hàm Yên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI Tổng hợp các kết quả nghiên cứu tiềm năng cây ăn quả Việt Nam (Bùi Huy Đáp (1960)[23], Nguyễn Minh Châu (1997)[14], Trần Thế Tục (1967)[67], và nhiều tác giả khác [8], [30], [32], [81],.) cùng có chung nhận định, khu vực miền núi phía Bắc bao gồm các tỉnh: Tuyên Quang, Hà Giang, Cao Bằng, Bắc Kạn, Lai Châu, Sơn La, Yên Bái, Lạng Sơn. là vùng có tiềm năng phát triển cam quít lớn, đặc biệt có ưu thế về điều kiện khí hậu, khả năng mở rộng diện tích và có tập đoàn giống phong phú, đa dạng. Khí hậu ở vùng này ngoài thích hợp với sinh trưởng phát triển bình thường của cam quít, còn có ưu thế nổi bật so với một số vùng khác trong nước là có mùa đông lạnh, biên độ nhiệt độ ngày đêm và giữa các tháng chênh lệch lớn làm cho quả cam quít đẹp, chất lượng tốt, thể hiện đặc trưng của giống, vì vậy quả cam quít ở phía Bắc bao giờ cũng đẹp hơn ở phía Nam, quả ít hạt hơn, thịt mềm, mọng nước và ít xơ bã.

Ngoài những ưu thế nổi bật trên, sản xuất cam quít vùng này còn gặp một số hạn chế rất cơ bản là: - Địa bàn phân tán, ít vùng có điều kiện sản xuất tập trung lớn. - Địa hình dốc, hiện tượng xói mòn, rửa trôi diễn ra mạnh làm cho đất chóng nghèo kiệt dẫn tới tuổi thọ của cam quít ngắn, nếu như không có biện pháp bảo vệ đất và chăm sóc tốt. - Cơ sở hạ tầng kém phát triển, khó khăn trong việc đầu tư lớn. Giao thông đi lại khó khăn, hạn chế về tiếp thị thị trường, mở rộng vùng sản xuất.

- Trình độ dân trí thấp, trình độ quản lý và chuyên môn của đội ngũ cán bộ còn hạn chế. Việc áp dụng khoa học công nghệ và tiến bộ kỹ thuật mới vào sản xuất chưa nhiều, tiến độ chậm. Đây là một trong những hạn chế mang tính xã hội cao và cực kỳ quan trọng vì phong tục tập quán của người dân vùng này còn nặng nề, tính thích ứng với cơ chế thị trường sản xuất hàng hoá chậm. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn 7 - Tình trạng sâu bệnh hại phát triển trên diện rộng, đặc biệt là những bệnh nghiêm trọng như Greening, Tresteza,.

- Sản phẩm nông nghiệp nói chung, cam quít nói riêng chưa theo kịp sự cạnh tranh với cơ chế thị trường, nhất là thị trường xuất khẩu. Cam quít được xếp vào loại cây ăn quả lâu năm, quá trình sinh trưởng, ra hoa kết quả chịu ảnh hưởng nhiều của các yếu tố: các yếu tố về nội tại (di truyền), các yếu tố sinh thái (nhiệt độ, ánh sáng, đất đai.) và các yếu tố về kỹ thuật canh tác. Trong đó, các yếu tố về sinh thái ít có sự thay đổi, có thay đổi cũng mang tính quy luật và thường diễn ra trong khoảng thời gian dài, chính vì vậy những đặc tính ưu việt của giống (các yếu tố nội tại) biểu hiện ở quá trình sinh trưởng và phát triển, cho năng suất cao, phẩm chất tốt chịu sự ảnh hưởng rất lớn bởi các yếu tố về biện pháp kỹ thuật canh tác. Tổng hợp những kết quả đã nghiên cứu cam, quít của các tác giả trong và ngoài nước, tác giả Đỗ Đình Ca (1995) [11] nhận định: “Không thể có một kỹ thuật nào, một giống nào chung cho tất cả các vùng trên thế giới cũng như ở trong nước trong việc sản xuất Cam, Quít”.

Vì vậy, mỗi vùng sinh thái đặc trưng cần phải xây dựng các biện pháp kỹ thuật canh tác phù hợp với yêu cầu (nội tại) của từng giống. NGUỒN GỐC VÀ LỊCH SỬ TRỒNG CAM QUÍT TRÊN THẾ GIỚI Trong các loại cây ăn quả, cùng với cây nho, cây cam quít có lịch sử trồng trọt lâu đời nhất. Có nhiều kết quả nghiên cứu nói về nguồn gốc của cam quít (Bùi Huy Đáp (1960) [23]; Trần Thế Tục (1967) [67]; Haa A., (1988) [114]; Walter Reuther et al [115], [116]; …) phần lớn đều thống nhất cam quít có nguồn gốc ở miền Nam châu Á, trải dài từ Ấn Độ qua Himalaya Trung Quốc xuống vùng quần đảo Philippin, Malaysia, miền Nam Indonecia hoặc kéo đến lục địa Úc. Những báo cáo gần đây (Huang C.Singh (1993) [107]; Wakana A Kira (1998) [114]) nhận định, tỉnh Vân Nam Trung Quốc có thể là nơi khởi nguyên của nhiều loài cam quít quan trọng, tại đây còn tìm thấy rất Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn 8 nhiều loài cam quít hoang dại.

Loài chanh yên, phật thủ (Citrus medica) có nguồn gốc tại miền nam Trung Quốc, là loài cây ăn quả được mang đến trồng tại Địa Trung Hải và Bắc Phi rất sớm, trước thế kỷ 1 sau công nguyên, những tài liệu cổ xưa có ghi chép loài cây ăn quả này ở Bắc Phi đến mức làm nhiều người hiểu lầm chúng có nguồn gốc tại đây. Các loài chanh vỏ mỏng (Lime, C. Auranlifolia Swingle) được xác định) có nguồn gốc ở miền nam Trung Quốc và miền tây Ấn Độ, sau đó được các thuỷ thủ đi biển mang về trồng ở châu Phi, Địa Trung Hải và châu Âu, v. Các loài chanh núm (Lemon, Citrus lemon) chưa xác định được nguồn gốc, nhưng những kỹ thuật di truyền hiện đại gần đây cho thấy có thể chanh núm là con lai tự nhiên giữa Citrus medica và Citrus Aurantifolia, chính vì vậy mà chanh núm có dạng hình thái trung gian giữa hai loại vừa kể trên.

Chanh núm được xác định sử dụng như một loại quả sớm nhất vào năm 1150 ở bắc Phi, vùng biển Địa Trung Hải và châu Âu. Cam ngọt (Citrus Sinensis L.) được xác định có nguồn gốc ở miền nam Trung Quốc, Ấn Độ và miền Nam Indonecia, sau đó cũng giống như loài Citrus medica được các thuỷ thủ và những người lính viễn chinh mang về trồng ở châu Âu, Địa Trung Hải, châu Phi từ thế kỷ 13 đến thế kỷ 17 (Walter Reuther et al (1989) [117]. Giống cam nổi tiếng thế giới "Washington Navel", ở Việt Nam vẫn thường gọi là cam Navel được báo cáo là dạng đột biến tự nhiên từ một giống cam ngọt, giống này được phát hiện ở Bahia Brazil, lần đầu tiên trồng ở Úc năm 1824, ở Florida (Mỹ) năm 1835, ở Califolia năm 1870 và sau đó ở Washinhton nó trở nên rất nổi tiếng với tên gọi cam Washinhton Navel (Raymond, P. Giống Washinhton Navel được du nhập và trồng ở khắp các vùng cam quít trên thế giới.

Các giống bưởi (Citrus grandis) được báo cáo (theo tác giả Bùi Huy Đáp (1960) [22]; Walter Reuther el al [114]) có nguồn gốc ở Malaysia, Ấn Độ, một thuyền trưởng người Ấn Độ có tên là Shaddock đã mang giống bưởi này tới trồng ở vùng biển Caribe, sau đó bưởi được giới thiệu ở Palestin vào năm 900 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn 9 sau công nguyên và tiếp theo mới đến các nước ở châu Âu. Bưởi chùm (Citrus paradisis) được xác định là dạng đột biến hay dạng con lai tự nhiên của bưởi (Citrus grandis), xuất hiện sớm nhất ở vùng Barbadas miền tây Ấn Độ, tiếp theo là trồng ở Bang Florida (Mỹ) vào năm 1809, sau đó lan rộng và trở thành một trong những sản phẩm quả chất lượng cao ở châu Mỹ. Các giống quít cũng được xác định có nguồn gốc ở miền nam châu Á, gồm miền nam Trung Quốc, bán đảo Đông Dương, sau đó được những người đi biển mang đến trồng ở Ấn Độ. Quít (Citrus reticulata) được trồng ở vùng Địa Trung Hải, châu Âu và châu Mỹ muộn hơn so với các loài quả có múi khác, vào khoảng năm 1805.

Tóm lại, cam quít có nguồn gốc ở miền Nam châu Á, sự lan trải của cam quít trên thế giới gắn liền với lịch sử buôn bán đường biển và các cuộc chiến tranh trước đây. * Các loài trong họ cam quít Theo tác giả Swingle, W. (1967) [111], cam quít thuộc họ Rutaceae có chung những đặc điểm phân loại như: cây có mang tuyến dầu (chủ yếu phân bố ở lá), bầu mọc nối trên đài hoa, lá phần lớn có đỉnh viền răng cưa, quả gồm 2 hay nhiều noãn bên trong. Họ Rutaceae, được phân chia thành 130 giống (genus) nằm trong 7 họ phụ khác nhau, trong đó họ phụ Aurantirideae có ý nghĩa nhất.

Sự phân loại chi tiết hơn dưới họ phụ Aurantirideae có tộc Citreae (28 genus) và tộc phụ Citrinae (13 genus), 3 nhóm: “tiền cam quít”, “gần cam quít” và nhóm “cam quít thực sự” (true citrus group) được phân nhóm từ Citreace và tộc phụ Citrnae. Sự phân loại cam quít khá phức tạp vì có các yếu tố như: có rất nhiều giống (cultivars) trong sản xuất và các dạng con lai của các giống này (hybrids), đột biến và hiện tượng đa bội thể cũng là những nhân tố gây khó khăn cho phân loại cam quít. Tác giả Wakana A Kira (1988) [113] tổng hợp, hiện nay tồn tại 2 hệ thống phân loại cam quít được áp dụng nhiều là Swingle phân chia cam quít ra thành 16 loài (species) và Tanaka (Nhật Bản) phân chia cam quít gồm 160 - Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www. Tanaka quan sát thực tiễn sản xuất và cho rằng các giống (cultivars) cam quít qua trồng trọt đã có nhiều biến dị trở thành giống mới, căn cứ đặc điểm hình thái của các giống đã biến dị và ông phân chúng thành một loài mới hoặc giống mới với tên khoa học được bắt đầu bằng tên của giống hoặc loài đã sinh ra chúng và kết thúc bằng chữ Horticulture Tanaka.

Bảng phân loại của Swingle đơn giản hơn nên được sử dụng nhiều, tuy nhiên các nhà khoa học vẫn phải dùng bảng phân loại của Tanaka để gọi tên các giống cam quít vì bảng phân loại này chi tiết đến tên từng giống. Có 10 loài quan trọng nhất trong nhóm “True citrus group” (bảng 1.1) và và tên của một số nhóm con lai phổ biến (bảng 1.2), đây là những loài được trồng phổ biến và có ý nghĩa với con người, cụ thể được mô tả như sau: * Các loài cam quít có ý nghĩa trong sản xuất Bảng 1.1: Các loài cam quít thực sự có ý nghĩa trong thực tiễn sản xuất Tên loài Tên tiếng Anh Tên tiếng Việt C. sinensis Sweets orange Cam ngọt C. aurantium Sour orange Cam chua C.

reticulata Mandarin Quít C. paradisis Pomelo (grapefruit) Bưởi chùm C. grandis Shadock (pummelo) Bưởi C. limon Lemon Chanh ta C.

medica Citron Chanh núm C. aurantifolia Lime Chanh vỏ mỏng có núm C. margarita Kumquat Quất Bảng 1.2: Tên gọi của các nhóm con lai (hybrids) Tangar = Mandarin × sweet orange Tangelo = Mandarin × graefruit Lemonlime = Lemon × lime Citrange = Poncirus × sweet orange Citrumelo = Poncirus × grapefruit Limequat = Lime × kumquat Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.