CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CỦA HỌC SINH TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG ĐÁP ỨNG CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG 2018 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Hoạt động dạy học theo hướng phát triển năng lực tự học của học sinh Ngày nay cuộc cách mạng công nghệ 4.0 đang tác động mạnh mẽ trên nhiều lĩnh vực, điều này đã dẫn tới sự thay đổi các quan điểm trong giáo dục. Với đặc điểm xã hội thời đại 4.0 luôn xuất hiện tri thức mới, cho nên người lao động không chỉ học tập trong một giai đoạn nhất định mà phải tiến tới học tập suốt đời, tiếp tục duy trì và phát triển khả năng hiểu biết của mình sau các bậc học bắt buộc.
Do vậy, nền giáo dục cần phải dạy cho học sinh năng lực tự học, đây là một yêu cầu quan trọng đối với sự phát triển của mỗi cá nhân; đồng thời chuẩn bị tốt cho lực lượng lao động của đất nước. Trên thế giới, đầu thế kỷ XIX, Lãnh tụ vĩ đại của cuộc cách mạng vô sản thế giới, Lê Nin đã nghiên cứu và phát triển quan điểm của Karl Marx, Ông khẳng định nhiệm vụ của nhà trường phải vũ trang bị cho thế hệ trẻ những tri thức khoa học cơ bản, hệ thống hiện đại, bồi dưỡng cho thế hệ trẻ năng lực nhận thức và thanh niên phải ra sức học tập, “học, học nữa, học mãi”. Mục đích để thế hệ trẻ phải tự mình nắm vững kho tàng tri thức của nhân loại [7]. Đến thế kỷ 20, các tác giả J.đề cao vai trò và khuyến khích, tạo điều kiện cho người học thực hiện việc học thông qua cách thức và kinh nghiệm học, tự thể hiện và chịu trách nhiệm về hành động cũng như kết quả học tập của chính mình.
Học thuyết tiến bộ của J.Dewey được áp dụng trong trường thực nghiệm thuộc đại học Chicago, ông cho rằng đã đến lúc các vấn đề của học phần phải phụ thuộc vào người học. 6 Ở Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã có nhiều lời dạy về cách học và tự học, Người chỉ rõ ‘lấy tự học làm nòng cốt”, người đề cao tinh thần học tập chủ động, người học “phải biết tự động học tập” và “muốn học tập có kết quả thì phải có thái độ đúng và phương pháp đúng” [22, tr 94 - 97]. Người đã nêu nguyên tắc trong tự học là học đến đâu, thực hành và luyện tập đến đó. Tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh là kim chỉ nam và là kinh nghiệm sâu sắc mang giá trị to lớn cho các thế hệ mai sau.
Ngày nay, sự nghiệp giáo dục được Đảng, Nhà nước và toàn xã hội quan tâm, chăm lo. Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI đã ban hành Nghị quyết số 29-NQ/TW về việc đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã đặt ra mục tiêu đến năm 2030: “Tạo chuyển biến căn bản, mạnh mẽ về chất lượng, hiệu quả giáo dục, đào tạo; đáp ứng ngày càng tốt hơn công cuộc xây dựng, bảo vệ tổ quốc và nhu cầu học tập của nhân dân. Giáo dục con người Việt Nam phát triển toàn diện và phát huy tốt nhất tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân, chú trọng phát triển năng lực toàn diện cho học sinh ” [1, tr. Người học muốn phát triển toàn diện và phát huy tốt nhất khả năng sáng tạo thì cần phải có năng lực tự học.
Ở thế kỉ 21, trong bối cảnh chung của thế giới và của mỗi quốc gia, giáo dục Việt Nam chúng ta cũng đang đứng trước những thời cơ và những thách thức mới. Các nhà khoa học Việt Nam đã có nhiều công trình nghiên cứu về quản lí hoạt động dạy học và đã đạt được những thành tựu nhất định như: Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Nguyễn Đức Chính, Đặng Quốc Bảo, Đặng Xuân Hải, Đặng Bá Lãm, Phạm Minh Hạc. Tác giả Thái Duy Tuyên khi nghiên cứu về tự học, tác giả đã liệt kê các hoạt động cần phải có của người học trong quá trình tự học như quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp, rèn luyện kĩ năng, đồng thời tác giả cũng lưu ý đến động cơ, tình cảm của người học nhưng mới chỉ dừng lại ở khái niệm hành động chứ chưa phân tích cụ thể, mô tả hành động tự học diễn ra như thế nào 7 và giáo viên phải tăng cường hướng dẫn tự học cho người học [21]. Để hiểu sâu hơn vào bản chất của vấn đề tự học trên cơ sở tâm lí học và giáo dục học, tác giả Thái Duy Tuyên với “Bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh ”, tác giả Nguyễn Kỳ với việc nghiên cứu “Biến quá trình dạy học thành quá trình tự học” [20] Tác giả Trần Bá Hoành khi bàn về hoạt động tự học đã chỉ ra các dấu hiệu của người tự học như: Người học tích cực chủ động, tự mình tìm ra tri thức kinh nghiệm bằng hành động của mình, tự thể hiện mình.
Tự học là tự đặt mình vào tình huống học, vào vị trí nghiên cứu, xử lí các tình huống, giải quyết các vấn đề, thử nghiệm các giải pháp. Tác giả khẳng định tự học thuộc quá trình cá nhân hóa việc học và các dấu hiệu nhận biết người tự học có giá trị to lớn cho các công trình nghiên cứu khoa học giai đoạn tiếp theo [17]. Tác giả Mai Văn Hóa (2004) với luận án “ Những giải pháp cơ bản bồi dưỡng phương pháp tự học cho học sinh đào tạo sĩ quan ở trường đại học quân sự”, đã nghiên cứu các giải pháp cơ bản về lý luận dạy học để bồi dưỡng phương pháp tự học cho học viên trong quá trình dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn quân sự, nhằm nâng cao kết quả học tập của học viên nói riêng và chất lượng dạy học ở đại học quân sự nói chung. Tác giả xác định bồi dưỡng phương pháp tự học cho học viên trên cơ sở quán triệt quan điểm chỉ đạo đổi mới giáo dục đào tạo của Đảng và nghị quyết của Đảng ủy quân sự Trung ương về công tác nhà trường trong quân đội.
Bồi dưỡng trên cơ sở đảm bảo thực hiện các nhiệm vụ dạy học ở đại học quân sự và thông qua quá trình dạy học, trong đó vai trò chính thuộc về giáo viên. Theo tác giả để bồi dưỡng phương pháp tự học cho học viên ở đại học quân sự cần biên soạn giáo trình học phần theo định hướng bồi dưỡng phương pháp tự học cho học viên; thực hiện cách giảng vừa chỉ đạo và giúp học viên nắm vững nội dung vừa bồi dưỡng phương pháp tự học cho họ; hướng quá trình kiểm tra - đánh giá trong dạy học vào việc tăng cường bồi dưỡng phương pháp tự học cho học viên. [16] 8 Tác giả Nguyễn Thị Kim Ngọc (2012) với luận án “ Rèn luyện kỹ năng dạy học theo hướng tăng cường năng lực tự học, tự nghiên cứu của sinh viên khoa Hóa học ngành sư phạm ở các trường đại học”, đã tổng quan một cách có hệ thống cơ sở lý luận về đổi mới phương pháp dạy học ở bậc đại học và thiết kế giáo trình điện tử; đồng thời tác giả thiết kế và sử dụng giáo trình điện tử học phần Phương pháp dạy học làm tài liệu để SV tự học, tự nghiên cứu và thiết kế bài giảng trực tuyến góp phần rèn luyện các kiến thức về kỹ năng dạy học. [23] Tác giả Nguyễn Thị Thanh Hồng (2012) với luận án “ Tổ chức tự học giáo dục học cho SV đại học sư phạm qua E-learning”, đã nghiên cứu cơ sở lý luận về tổ chức tự học môn giáo dục học cho sinh viên ĐHSP qua E-learning.
Nghiên cứu thực trạng và các giải pháp, cùng phương pháp thực nghiệm các biện pháp tổ chức tự học môn giáo dục học cho SV ĐHSP qua E-learning. [18] Trên cơ sở nghiên cứu các tài liệu, tạp chí, luận án, các công trình nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nước cho thấy có rất nhiều công trình nghiên cứu về tự học và phát triển năng lực tự học của học sinh, sinh viên. Lý luận về tự học bao gồm các khái niệm, vai trò và ý nghĩa của việc tự học đối với hoạt động của người học từ thời xa xưa cho đến nay và được hoàn thiện dần theo yêu cầu phát triển của giáo dục và điều kiện phát triển kinh tế, xã hội. Vấn đề dạy học theo hướng phát triển năng lực tự học đã được nghiên cứu trên nhiều lĩnh vực của học phần như Toán học; Sinh học; Hóa học; Ngữ Văn; Lịch sử, Địa lý, Phương pháp nghiên cứu khoa học và trong các lĩnh vực Tâm lý học, Giáo dục học.ở các cấp học THPT; CĐ; ĐH.
Dù nghiên cứu hoạt động dạy học theo hướng phát triển năng lực tự học ở lĩnh vực nào cũng quan trọng và có những đặc trưng riêng. Điểm chung của các công trình nghiên cứu là mang lại thành quả tích cực về mặt lý luận; làm rõ thực trạng của hoạt động dạy học theo hướng phát triển năng lực tự học trong tất cả các 9 học phần, cấp học và lĩnh vực giáo dục. Trong chương trình tổng thể của Chương trình giáo dục phổ thông - 2018 chỉ rõ trong 10 năng lực cốt lõi cần hình thành ở người học trong quá trình giáo dục có 3 năng lực chung cần đạt đó là năng lực tự chủ và tự học, năng lực giao tiếp và hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo. Năng lực chung là những năng lực cơ bản, thiết yếu hoặc cốt lõi, làm nền tảng cho mọi hoạt động của con người trong cuộc sống và lao động nghề nghiệp.
Các năng lực này được hình thành và phát triển dựa trên bản năng di truyền của con người, quá trình giáo dục và trải nghiệm trong cuộc sống; đáp ứng yêu cầu của nhiều loại hình hoạt động khác nhau. Nhưng năng lực chung sẽ được nhà trường và giáo viên giúp các em học sinh phát triển trong chương trình giáo dục phổ thông. Như vậy, có thể nói, năng lực tự chủ và tự học là một năng lực cốt lõi và vô cùng quan trọng mà bất cứ học sinh nào cũng cần đạt được khi tham gia học tập theo chương trình giáo dục phổ thông- 2018. Năng lực tự chủ và tự học của người học được biểu hiện ở 3 khía cạnh sau: - Xác định mục tiêu học tập: Xác định được nhiệm vụ học tập một cách tự giác, chủ động; tự đặt được mục tiêu học tập để nỗ lực phấn đấu thực hiện.