Tổng quan nghiên cứu
Thị trường tư vấn xây dựng công trình giao thông tại Việt Nam trong giai đoạn đổi mới chịu sự tác động sâu sắc từ hệ thống quy chuẩn pháp lý với hơn 80% các gói thầu sử dụng vốn ngân sách và vốn vay quốc tế được tổ chức theo hình thức đấu thầu cạnh tranh. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của đề tài là việc giải quyết bài toán cạnh tranh gay gắt của các doanh nghiệp tư vấn giao thông non trẻ trong môi trường pháp lý ngày càng siết chặt tiêu chuẩn kỹ thuật và chất lượng. Mục tiêu cụ thể của luận văn là hệ thống hóa khung lý luận về năng lực cạnh tranh trong đấu thầu tư vấn, phân tích thực trạng năng lực tham gia đấu thầu của doanh nghiệp và thiết lập hệ thống giải pháp nâng cao khả năng trúng thầu.
Phạm vi không gian của đề tài tập trung vào Công ty Cổ phần Tư vấn Đầu tư và Xây dựng Công trình Giao thông (TRANSINCO) tại địa bàn Hà Nội cùng các dự án hạ tầng liên tỉnh, với phạm vi thời gian thu thập dữ liệu chuyên sâu từ năm 2011 đến năm 2016. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn quan trọng khi đưa ra mô hình chuẩn hóa hồ sơ dự thầu giúp nâng tỷ lệ trúng thầu thực tế từ mức bình quân 46,7% lên mục tiêu trên 70%, đồng thời cắt giảm 15% đến 20% chi phí phát sinh trong công tác lập hồ sơ dự thầu.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
Khung lý thuyết áp dụng
Nghiên cứu ứng dụng lý thuyết lợi thế cạnh tranh của Michael Porter kết hợp với lý thuyết quản trị đấu thầu theo quy định của Luật Đấu thầu số 43/2013/QH13 và Nghị định số 63/2014/NĐ-CP của Chính phủ. Mô hình đánh giá hồ sơ dự thầu được xây dựng dựa trên phương pháp kết hợp giữa kỹ thuật và giá, trong đó điểm tổng hợp được xác định qua công thức tính với tỷ trọng điểm kỹ thuật K chiếm từ 70% đến 80% và tỷ trọng điểm giá G chiếm từ 20% đến 30%. Các khái niệm cốt lõi bao gồm:
- Năng lực cạnh tranh trong đấu thầu tư vấn: Khả năng duy trì và phát huy lợi thế tổng hợp về kỹ thuật, nhân sự, tài chính để giành quyền cung cấp dịch vụ với hiệu quả kinh tế cao nhất.
- Tiêu chuẩn đánh giá kỹ thuật: Thang điểm 100 hoặc 1.000 điểm bao gồm năng lực kinh nghiệm chiếm 10% đến 20%, giải pháp phương pháp luận chiếm 30% đến 40%, và năng lực nhân sự chủ chốt chiếm 50% đến 60%.
- Giá dự thầu tối ưu: Mức giá sau khi hiệu chỉnh sai lệch nhằm thỏa mãn điều kiện bù đắp chi phí và tối đa hóa xác suất trúng thầu.
Phương pháp nghiên cứu
Nguồn dữ liệu của nghiên cứu bao gồm 35 hồ sơ dự thầu tư vấn khảo sát thiết kế giai đoạn 2013-2016, kết hợp 48 báo cáo tài chính kiểm toán và hồ sơ năng lực của doanh nghiệp cùng 2 đơn vị đối thủ trực tiếp trong ngành là Trung tâm Kỹ thuật Đường bộ và Công ty TNHH Giao thông Vận tải. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm toàn bộ 35 gói thầu tư vấn giao thông được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling), tập trung vào các gói thầu khảo sát, thiết kế và kiểm định chất lượng có quy mô giá trị từ 500 triệu đồng đến trên 10 tỷ đồng.
Lý do lựa chọn phương pháp phân tích tài chính kết hợp phân tích so sánh định lượng là nhằm bóc tách chính xác mối quan hệ giữa các chỉ số thanh toán, tỷ suất sinh lời với điểm số năng lực kỹ thuật thực tế của hồ sơ thầu. Timeline nghiên cứu được thực hiện xuyên suốt từ tháng 1/2016 đến tháng 4/2017.
Kết quả nghiên cứu và thảo luận
Những phát hiện chính
Thứ nhất, về năng lực tài chính và kết quả sản xuất kinh doanh, giai đoạn 2013-2015 ghi nhận tốc độ tăng trưởng doanh thu bình quân của doanh nghiệp đạt khoảng 18,5%/năm, tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) duy trì ổn định ở mức 12% đến 15%. Tuy nhiên, hệ số tự chủ tài chính còn hạn chế khi nợ phải trả ngắn hạn chiếm tỷ trọng từ 58% đến 62% tổng nguồn vốn, tạo áp lực thanh khoản khi phải ký quỹ bảo đảm dự thầu nhiều gói thầu cùng lúc.
Thứ hai, về cơ cấu nhân sự và năng lực kỹ thuật, doanh nghiệp đã chuẩn hóa hệ thống quản lý theo tiêu chuẩn ISO 9001:2008 từ năm 2015, sở hữu đội ngũ cán bộ có trình độ đại học và sau đại học chiếm trên 60% tổng nhân lực. Mặc dù vậy, điểm số thành phần về năng lực kinh nghiệm chỉ đạt 65% đến 72% mức trần do doanh nghiệp mới thành lập năm 2011 với 6 năm hoạt động, chưa tích lũy đủ các gói thầu giao thông cấp I.
Thứ ba, về kết quả đấu thầu giai đoạn 2014-2016, tỷ lệ trúng thầu trung bình đạt 46,7%, cụ thể năm 2014 đạt 42%, năm 2015 đạt 48% và năm 2016 đạt 50%. Phân tích 18 gói thầu không trúng cho thấy 61% nguyên nhân xuất phát từ điểm giải pháp kỹ thuật chưa vượt trội (chỉ đạt 22/30 điểm) và 39% do giá dự thầu cao hơn đối thủ từ 3% đến 5%.
Thảo luận kết quả
Các phát hiện thực nghiệm có thể được mô hình hóa và trình bày trực quan thông qua biểu đồ cột kép thể hiện tương quan tăng trưởng doanh thu - lợi nhuận sau thuế giai đoạn 2013-2015, kết hợp biểu đồ tròn phản ánh cơ cấu sản phẩm với mảng khảo sát thiết kế chiếm 55%, kiểm định chất lượng chiếm 30% và tư vấn giám sát chiếm 15%. Bảng đối sánh năng lực chỉ ra rằng điểm yếu lớn nhất của doanh nghiệp so với các đơn vị kỳ cựu là mạng lưới chuyên gia cộng tác và hồ sơ năng lực dự án nhóm A.
Nguyên nhân chính là do doanh nghiệp trẻ chưa tối ưu hóa quy trình lập hồ sơ, phân bổ ngân sách cho nghiên cứu công nghệ và marketing chuyên biệt dưới 3% doanh thu. Kết quả này tương đồng với các nghiên cứu gần đây trong ngành xây dựng, khẳng định rằng đối với gói thầu tư vấn thì chất lượng nhân sự và phương pháp luận thiết kế giữ vai trò quyết định trên 70% cơ hội thắng thầu.
Đề xuất và khuyến nghị
Thứ nhất, tái cơ cấu nguồn vốn và tối ưu hóa năng lực tài chính: Thực hiện tăng vốn điều lệ thêm 25% đến 30%, duy trì hệ số khả năng thanh toán ngắn hạn trên 1,5 lần trước quý 4/2018, do Ban Giám đốc và Phòng Tài chính Kế toán chủ trì thực hiện nhằm đáp ứng tiêu chuẩn thẩm định tín dụng của các chủ đầu tư lớn.
Thứ hai, nâng cấp và chuẩn hóa chất lượng nguồn nhân lực chuyên gia: Xây dựng chương trình đào tạo nâng cao năng lực cho 100% kỹ sư thiết kế, phấn đấu đến hết năm 2019 có ít nhất 70% kỹ sư chủ trì sở hữu chứng chỉ hành nghề tư vấn hạng I và hạng II, do Phòng Tổ chức Hành chính phối hợp các viện nghiên cứu triển khai.
Thứ three, đầu tư trang thiết bị kiểm định và phần mềm bản quyền: Mua sắm bổ sung 2 đến 3 bộ thiết bị thí nghiệm hiện đại phục vụ phòng kiểm định LAS-XD và trang bị phần mềm thiết kế hạ tầng giao thông 3D chuyên sâu, mục tiêu nâng tốc độ xử lý hồ sơ thiết kế lên 20% trong giai đoạn 2017-2020 do Phòng Kỹ thuật phụ trách.
Thứ tư, mở rộng liên danh chiến lược và tăng cường hoạt động marketing: Thiết lập quan hệ liên danh với 3 đến 5 tổng công ty tư vấn đầu ngành để tham gia các gói thầu có giá trị trên 10 tỷ đồng, đồng thời dành từ 3% đến 5% chi phí hoạt động hàng năm cho việc phát triển thương hiệu và tiếp cận thông tin dự án sớm trước thời điểm phát hành hồ sơ mời thầu 30 ngày.
Đối tượng nên tham khảo luận văn
Nhóm thứ nhất là Ban Giám đốc và cán bộ quản lý của các công ty cổ phần tư vấn xây dựng giao thông: Tài liệu cung cấp giải pháp thực tế để tái cấu trúc tổ chức, nâng tỷ lệ trúng thầu từ 40% lên trên 65% và nâng cao hiệu quả sinh lời trên tài sản.
Nhóm thứ hai là Trưởng bộ phận đấu thầu, kỹ sư kinh tế xây dựng: Học hỏi phương pháp chấm điểm kỹ thuật theo thang điểm 100 và 1.000 điểm, tối ưu hóa điểm số nhân sự và lập phương án giá dự thầu theo tỷ lệ kết hợp 80:20 để đạt điểm tổng hợp trên 85 điểm.
Nhóm thứ ba là Chủ đầu tư và các Ban Quản lý dự án giao thông: Tham khảo khung đánh giá năng lực nhà thầu tư vấn khách quan, hạn chế rủi ro chọn phải nhà thầu yếu kém và nâng cao chất lượng công trình hạ tầng công cộng.
Nhóm thứ tư là Giảng viên, học viên cao học chuyên ngành Kinh tế xây dựng và Quản lý xây dựng: Sử dụng nguồn tư liệu phong phú với 16 bảng biểu và 11 hình vẽ phân tích thực chứng giai đoạn 5 năm làm tài liệu phục vụ giảng dạy và nghiên cứu chuyên sâu.
Câu hỏi thường gặp
Tiêu chí nào giữ trọng số cao nhất khi chấm hồ sơ kỹ thuật gói thầu tư vấn?
Tiêu chuẩn năng lực nhân sự luôn giữ trọng số cao nhất, chiếm từ 50% đến 60% tổng điểm kỹ thuật theo thang điểm 100. Trong thực tế, các gói thầu thiết kế đường cao tốc đòi hỏi chủ nhiệm đồ án phải có tối thiểu 10 năm kinh nghiệm và chứng chỉ hành nghề phù hợp để đạt điểm tuyệt đối.
Tỷ trọng điểm kết hợp giữa kỹ thuật và giá được phân bổ như thế nào?
Theo quy định pháp luật đấu thầu hiện hành, tỷ trọng điểm kỹ thuật K được quy định chiếm từ 70% đến 80%, trong khi tỷ trọng điểm giá G chỉ chiếm từ 20% đến 30%. Điều này phản ánh tính chất đặc thù của dịch vụ tư vấn coi trọng hàm lượng chất xám hơn là việc giảm giá thấp.
Doanh nghiệp tư vấn mới thành lập khắc phục điểm thiếu hụt về kinh nghiệm bằng cách nào?
Phương án tối ưu nhất là thành lập liên danh với các đơn vị tư vấn có trên 10 năm kinh nghiệm để đáp ứng yêu cầu của hồ sơ mời thầu. Đồng thời, nhà thầu cần tập trung tối đa vào phần giải pháp phương pháp luận để giành trọn 30% đến 40% điểm số kỹ thuật.
Năng lực phần mềm và máy móc thiết bị ảnh hưởng ra sao đến khả năng trúng thầu?
Trang thiết bị thí nghiệm kiểm định và phần mềm bản quyền chiếm tỷ trọng điểm hỗ trợ từ 5% đến 10%. Việc sở hữu chứng nhận phòng thí nghiệm LAS-XD và hệ thống quản lý ISO 9001:2008 giúp tăng mức độ tin cậy của hồ sơ dự thầu lên khoảng 15%.
Doanh nghiệp cần làm gì để quản lý dòng tiền khi dự thầu nhiều gói thầu cùng lúc?
Doanh nghiệp phải duy trì hệ số thanh toán ngắn hạn từ 1,2 đến 1,5 lần và giới hạn tổng giá trị bảo lãnh dự thầu không vượt quá 10% đến 15% vốn lưu động. Việc quản lý dòng tiền tạm ứng giúp đơn vị không bị đọng vốn trong thời gian thực hiện hợp đồng kéo dài 6 đến 12 tháng.
Kết luận
- Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về năng lực cạnh tranh trong đấu thầu tư vấn xây dựng giao thông.
- Phân tích sâu thực trạng 6 năm hoạt động của TRANSINCO với tỷ lệ trúng thầu bình quân giai đoạn 2014-2016 đạt 46,7%.
- Nhận diện các rào cản nội tại như thâm niên kinh nghiệm dưới 6 năm và tỷ lệ nợ ngắn hạn chiếm 58% đến 62%.
- Xây dựng 8 nhóm giải pháp đồng bộ từ tài chính, nhân sự đến công nghệ nhằm hướng tới tỷ lệ trúng thầu trên 70% vào năm 2020.
- Khẳng định giá trị của hệ thống quản lý ISO 9001:2008 và mô hình liên danh trong việc gia tăng sức cạnh tranh tổng thể.
Doanh nghiệp cần bắt đầu triển khai lộ trình chuẩn hóa nhân sự và đầu tư công nghệ ngay trong quý 1/2018, hoàn thành các chỉ tiêu nâng cấp năng lực trước quý 4/2020. Các nhà quản lý doanh nghiệp xây dựng hãy áp dụng ngay bộ giải pháp quản trị đấu thầu này để bứt phá doanh thu và khẳng định vị thế vững chắc trên thị trường xây dựng giao thông Việt Nam.