Luận văn thạc sĩ nâng cao năng lực cạnh tranh cụm ngành cá ngừ đại dương tại tỉnh bình định và phú yên

Luận văn thạc sĩ phân tích nâng cao năng lực cạnh tranh ngành cá ngừ đại dương tại Bình Định và Phú Yên, đề xuất giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Trần Thị Ái Diễm
• Người hướng dẫn: Thầy Malcolm McPherson
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Chính Sách Công
• Đề tài: Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh Ngành Cá Ngừ Đại Dương
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: Bối cảnh nghiên cứu
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.4.1. Phương pháp thu thập thông tin
• 1.4.2. Phương pháp chọn mẫu
• 1.4.3. Phương pháp phân tích
• 1.5. Cấu trúc luận văn
• 1.6. Cơ sở lý thuyết và tổng quan kinh nghiệm các nước
• 1.6.1. Lý thuyết cụm ngành
• 1.6.2. Kinh nghiệm phát triển cụm ngành cá ngừ đại dương của thành phố General Santos ở Philippines
• 3. CHƯƠNG 3: Phân tích năng lực cạnh tranh của cụm ngành cá ngừ đại dương ở Bình Định và Phú Yên
• 3.1. Quá trình hình thành và phát triển cụm ngành cá ngừ đại dương
• 3.2. Vai trò của ngành cá ngừ đại dương đối với sự phát triển kinh tế và xã hội của địa phương
• 3.3. Phân tích bốn yếu tố cạnh tranh của cụm ngành cá ngừ đại dương theo mô hình kim cương
• 3.3.1. Các điều kiện nhân tố đầu vào
• 3.3.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.3.1.2. Nguồn nhân lực
• 3.3.1.3. Cơ sở hạ tầng
• 3.3.1.4. Công nghệ khai thác
• 3.3.2. Các điều kiện cầu
• 3.3.2.1. Cầu nội địa
• 3.3.2.2. Cầu nước ngoài
• 3.3.3. Bối cảnh cho chiến lược và cạnh tranh
• 3.3.3.1. Bối cảnh cạnh tranh trong nước
• 3.3.3.2. Bối cảnh cạnh tranh thị trường toàn cầu
• 3.3.4. Các ngành hỗ trợ và liên quan
• 3.3.4.1. Cơ sở thu mua
• 3.3.4.2. Cơ sở đóng sửa tàu
• 3.3.4.3. Cơ sở sản xuất đá lạnh
• 3.3.4.4. Hệ thống ngân hàng
• 3.3.5. Vai trò Hiệp hội
• 3.3.6. Vai trò chính quyền
• 3.4. Đánh giá năng lực cạnh tranh cụm ngành cá ngừ đại dương tỉnh Bình Định và Phú Yên
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH
• appendix.1. Khuyến nghị chính sách
• appendix.2. Hạn chế đề tài
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về năng lực cạnh tranh ngành cá ngừ đại dương

Ngành cá ngừ đại dương (CNĐD) là một trong những mặt hàng thủy sản xuất khẩu chủ lực của Việt Nam. Đặc biệt, tỉnh Bình Định và Phú Yên đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp sản lượng cá ngừ cho thị trường trong và ngoài nước. Tuy nhiên, năng lực cạnh tranh của ngành này vẫn còn nhiều hạn chế. Việc nâng cao năng lực cạnh tranh không chỉ giúp tăng trưởng kinh tế mà còn góp phần bảo vệ nguồn lợi thủy sản.

1.1. Đặc điểm và vai trò của ngành cá ngừ đại dương

Ngành cá ngừ đại dương có đặc điểm nổi bật là sản lượng khai thác lớn, nhưng chất lượng sản phẩm chưa đạt tiêu chuẩn xuất khẩu. Ngành này không chỉ tạo ra việc làm cho hàng triệu lao động mà còn đóng góp vào kim ngạch xuất khẩu của quốc gia.

1.2. Tình hình hiện tại của ngành cá ngừ đại dương

Mặc dù sản lượng khai thác cao, nhưng chỉ khoảng 10% sản lượng cá ngừ đạt tiêu chuẩn xuất khẩu tươi. Điều này cho thấy sự cần thiết phải cải thiện chất lượng sản phẩm để nâng cao năng lực cạnh tranh.

II. Thách thức trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh ngành cá ngừ đại dương

Ngành cá ngừ đại dương đang đối mặt với nhiều thách thức lớn. Các vấn đề như cơ sở hạ tầng kém, công nghệ lạc hậu và sự thiếu liên kết giữa các tác nhân trong cụm ngành đang cản trở sự phát triển. Để nâng cao năng lực cạnh tranh, cần phải nhận diện rõ những thách thức này.

2.1. Cơ sở hạ tầng và công nghệ

Cơ sở hạ tầng cảng cá xuống cấp và công nghệ khai thác lạc hậu là những yếu tố chính làm giảm năng lực cạnh tranh. Việc đầu tư nâng cấp cơ sở hạ tầng và áp dụng công nghệ hiện đại là rất cần thiết.

2.2. Liên kết giữa các tác nhân trong cụm ngành

Sự liên kết lỏng lẻo giữa ngư dân, cơ sở thu mua và doanh nghiệp xuất khẩu làm giảm hiệu quả hoạt động. Cần có các chính sách khuyến khích sự hợp tác và liên kết chặt chẽ hơn giữa các bên liên quan.

III. Phương pháp nâng cao năng lực cạnh tranh ngành cá ngừ đại dương

Để nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành cá ngừ đại dương, cần áp dụng một số phương pháp đồng bộ. Các giải pháp này bao gồm cải thiện chất lượng sản phẩm, nâng cấp cơ sở hạ tầng và đào tạo nguồn nhân lực.

3.1. Cải thiện chất lượng sản phẩm

Cần áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế về chất lượng và an toàn thực phẩm để nâng cao giá trị sản phẩm cá ngừ. Việc này không chỉ giúp tăng giá trị xuất khẩu mà còn bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng.

3.2. Đầu tư vào cơ sở hạ tầng

Đầu tư nâng cấp cảng cá và hệ thống logistics là rất quan trọng. Điều này sẽ giúp cải thiện quy trình thu mua và chế biến, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành.

3.3. Đào tạo nguồn nhân lực

Đào tạo ngư dân về kỹ thuật khai thác và bảo quản hiện đại là cần thiết. Việc này sẽ giúp nâng cao chất lượng sản phẩm và tăng cường khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng các giải pháp đồng bộ có thể nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành cá ngừ đại dương. Các tỉnh Bình Định và Phú Yên cần thực hiện các chính sách hỗ trợ để thúc đẩy sự phát triển của ngành.

4.1. Kết quả từ các chính sách hỗ trợ

Các chính sách hỗ trợ từ chính quyền địa phương đã giúp cải thiện tình hình sản xuất và xuất khẩu cá ngừ. Tuy nhiên, cần tiếp tục theo dõi và điều chỉnh để đạt hiệu quả cao hơn.

4.2. Tác động đến kinh tế địa phương

Ngành cá ngừ đại dương không chỉ tạo ra việc làm mà còn góp phần vào sự phát triển kinh tế bền vững của địa phương. Việc nâng cao năng lực cạnh tranh sẽ giúp tăng trưởng kinh tế và cải thiện đời sống người dân.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của ngành cá ngừ đại dương

Ngành cá ngừ đại dương có tiềm năng lớn để phát triển. Tuy nhiên, để đạt được điều này, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Tương lai của ngành phụ thuộc vào khả năng cải thiện năng lực cạnh tranh và thích ứng với thị trường.

5.1. Triển vọng phát triển ngành cá ngừ đại dương

Với sự đầu tư đúng mức và các chính sách hỗ trợ hợp lý, ngành cá ngừ đại dương có thể phát triển mạnh mẽ trong tương lai. Điều này sẽ giúp Việt Nam khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế.

5.2. Những thách thức cần vượt qua

Ngành cá ngừ đại dương vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức như cạnh tranh từ các nước khác và yêu cầu ngày càng cao về chất lượng sản phẩm. Cần có sự chuẩn bị kỹ lưỡng để vượt qua những thách thức này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Cá ngừ đại dương được Bộ Công Thương xác định là một trong ba mặt hàng thủy sản xuất khẩu chủ lực của Việt Nam, bên cạnh tôm và cá tra. Năm 2013, kim ngạch xuất khẩu cá ngừ của cả nước đạt hơn 526 triệu USD, đóng góp 7,83% tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản toàn quốc. Trong bức tranh chung đó, Bình Định và Phú Yên giữ vị thế trung tâm khi đóng góp tới 13.026 tấn, chiếm hơn 81% tổng sản lượng khai thác cả nước (khoảng 16.000 tấn). Không chỉ thúc đẩy kinh tế đối ngoại, nghề câu cá ngừ đại dương còn giải quyết việc làm cho hơn 41% lao động thủy sản tại Bình Định (khoảng 20.000 người) và gần 30% lao động tại Phú Yên (hơn 8.500 người), đồng thời đóng góp trực tiếp từ 2% đến 16,4% tổng giá trị kim ngạch xuất khẩu hàng năm của hai địa phương.

Tuy sở hữu ngư trường rộng lớn và lực lượng tàu thuyền hùng hậu với 1.571 tàu chuyên dụng (chiếm gần 90% đội tàu cá ngừ cả nước), năng lực cạnh tranh của cụm ngành cá ngừ tại hai tỉnh vẫn ở mức rất thấp. Báo cáo của Tổng cục Thủy sản chỉ ra rằng chỉ có khoảng 10% sản lượng khai thác đạt tiêu chuẩn xuất khẩu tươi sang các thị trường cao cấp như Nhật Bản, trong khi con số này tại Philippines đạt xấp xỉ 30%. Do tổn thất chất lượng sau thu hoạch quá lớn, sản phẩm xuất khẩu chủ yếu tồn tại ở dạng phi lê đông lạnh có giá trị kinh tế thấp, chỉ bằng 1/3 đến 1/2 so với cá tươi nguyên con tiêu chuẩn sashimi.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là nhận diện toàn diện các nhân tố cấu thành năng lực cạnh tranh của cụm ngành cá ngừ đại dương tại Bình Định và Phú Yên, phân tích các điểm nghẽn kỹ thuật và thể chế, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp chính sách công khả thi nhằm nâng cao giá trị gia tăng và vị thế cạnh tranh của chuỗi ngành hàng này trên thị trường quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu ứng dụng lý thuyết Cụm ngành (Industrial Cluster) và Mô hình Kim cương (Diamond Model) của Michael E. Porter làm khung phân tích chủ đạo. Cụm ngành được định nghĩa là sự tập trung về mặt địa lý của các doanh nghiệp, nhà cung ứng chuyên môn hóa, các đơn vị dịch vụ phụ trợ, viện nghiên cứu và các thể chế liên quan, vừa cạnh tranh vừa hợp tác để tối ưu hóa hiệu quả kinh tế. Năng lực cạnh tranh của cụm ngành được xem xét đa chiều qua bốn đỉnh của mô hình kim cương:

• Điều kiện nhân tố đầu vào (tài nguyên biển, nguồn nhân lực, hạ tầng cảng cá, công nghệ và phương tiện khai thác).
• Điều kiện về cầu (quy mô, đặc tính khắt khe của thị trường nội địa và thị trường xuất khẩu quốc tế).
• Bối cảnh chiến lược và cạnh tranh của doanh nghiệp (cấu trúc thị trường thu mua, mức độ cạnh tranh nội bộ, tính liên kết dọc và ngang).
• Các ngành công nghiệp hỗ trợ và liên quan (cơ sở sản xuất nước đá, cơ sở đóng sửa tàu, hệ thống dịch vụ hậu cần nghề cá, tổ chức tín dụng).

Bên cạnh đó, nghiên cứu tích hợp vai trò điều phối của Chính phủ (chính sách hỗ trợ tín dụng, quy hoạch hạ tầng) và vai trò của các Hiệp hội ngành nghề. Các tiêu chuẩn chất lượng quốc tế như phân tích mối nguy và điểm kiểm soát tới hạn (HACCP), tiêu chuẩn của Hiệp hội Bán lẻ Anh Quốc (BRC), chứng nhận quản lý nghề cá bền vững của Hội đồng Quản lý Biển (MSC) cùng quy định chống khai thác bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) cũng được đưa vào hệ thống tiêu chí đánh giá.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính, thống kê mô tả và phương pháp so sánh đối chuẩn quốc tế (benchmarking) với các trung tâm nghề cá phát triển như thành phố General Santos (Philippines) và Nhật Bản.

Về nguồn dữ liệu:

• Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ Niên giám thống kê tỉnh Bình Định và Phú Yên giai đoạn 2008-2014, báo cáo của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Công Thương, Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), Hiệp hội Cá ngừ Việt Nam (Vinatuna) và Tổng cục Thủy sản.
• Dữ liệu sơ cấp được thu thập qua điều tra khảo sát thực địa bằng bảng hỏi bán cấu trúc trong giai đoạn 2014-2015.

Quy mô và phương pháp chọn mẫu:

• Đối với doanh nghiệp xuất khẩu: Điều tra toàn bộ 3 doanh nghiệp xuất khẩu cá ngừ lớn nhất trên địa bàn hai tỉnh gồm Công ty Cổ phần Thủy sản Bình Định (BIDIFISCO), Công ty TNHH Bá Hải và Doanh nghiệp Tư nhân Hồng Ngọc.
• Đối với cơ sở thu mua: Áp dụng phương pháp chọn mẫu thuận tiện phân tầng theo địa bàn, khảo sát 9 trong tổng số 18 cơ sở thu mua (đạt tỷ lệ 50% tổng thể), gồm 5 cơ sở tại Bình Định và 4 cơ sở tại Phú Yên.
• Đối với hộ ngư dân: Khảo sát 30 chủ tàu cá ngừ đại dương được phân nhóm theo công suất máy chính và địa bàn cư trú từ tổng thể 1.571 tàu cá.

Lý do lựa chọn phương pháp: Mô hình Kim cương đòi hỏi đánh giá sâu sắc các mối liên kết phi cấu trúc, hành vi tương tác giữa các tác nhân và cơ chế thực thi chính sách. Do đó, việc kết hợp khảo sát sơ cấp chuyên sâu với đối chuẩn kinh nghiệm quốc tế giúp phản ánh chính xác các điểm nghẽn thực tế mà các mô hình định lượng đơn thuần không thể bao quát.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích thực trạng cụm ngành cá ngừ đại dương tại Bình Định và Phú Yên ghi nhận những phát hiện then chốt sau:

Thứ nhất, cơ sở hạ tầng dịch vụ nghề cá và bảo quản sau thu hoạch xuống cấp nghiêm trọng. Toàn bộ 1.571 tàu cá tại hai tỉnh đều là tàu vỏ gỗ. Khảo sát cho thấy 97% tàu sử dụng vật liệu cách nhiệt bằng xốp ghép thông thường, chỉ có 3% tàu trang bị xốp thổi hiện đại. Đánh giá từ ngư dân cho thấy 43% xếp loại cơ sở hạ tầng cảng cá ở mức rất không tốt, không có ý kiến nào đánh giá tốt; 67% doanh nghiệp xuất khẩu nhận định hệ thống giao thông vận chuyển trên Quốc lộ 1A gây ảnh hưởng xấu tới chất lượng cá tươi do thời gian di chuyển kéo dài từ 8 đến 10 giờ vào trung tâm logistics phía Nam.

Thứ hai, việc áp dụng ngư cụ tự phát tạo ra nghịch lý về sản lượng và chất lượng. Cuối năm 2011, kỹ thuật câu tay kết hợp ánh sáng đèn cao áp ra đời giúp sản lượng Bình Định tăng vọt từ 2.500 tấn (năm 2008) lên 9.419 tấn (năm 2014). Tuy nhiên, phương pháp câu tay thu câu quá nhanh khiến cá giãy giụa mạnh, biến đổi sinh hóa làm thịt cá bị chua và mềm. Do đó, năm 2013 ngư dân Phú Yên đã chủ động quay lại nghề câu vàng truyền thống, khiến sản lượng giảm về 4.030 tấn năm 2014 nhưng giữ được phẩm cấp cá cao hơn. Về quy trình xử lý sau thu hoạch, 100% tàu thực hiện làm chết, xả máu, bỏ mang nhưng chỉ 43% bọc túi PE bảo vệ và 0% thực hiện ngâm hạ nhiệt nước muối đạt chuẩn -27°C như mô hình Nhật Bản.

Thứ ba, các ngành công nghiệp phụ trợ và liên kết chuỗi giá trị còn rời rạc. Hai tỉnh có 212 cơ sở sản xuất nước đá với tổng công suất 1.700 tấn/ngày, nhưng 67% ngư dân đánh giá chất lượng đá rất không tốt do hiện tượng nhiễm phèn và xốp đục. Về liên kết chuỗi, 100% cơ sở thu mua thực hiện giao dịch tại cảng dựa trên thỏa thuận miệng và đánh giá cảm quan, hoàn toàn thiếu hợp đồng bao tiêu dài hạn. Về hỗ trợ tín dụng, dù gói tín dụng ưu đãi theo Nghị định 67/2014/NĐ-CP được ban hành, đến thời điểm khảo sát chỉ có 4 chủ tàu ở Bình Định và 2 chủ tàu ở Phú Yên tiếp cận được nguồn vốn do vướng mắc về thủ tục thế chấp và vốn đối ứng.

Thảo luận kết quả

Thực trạng suy giảm năng lực cạnh tranh bắt nguồn từ sự đứt gãy trong cấu trúc thị trường nội bộ. Việc thiếu vắng bộ tiêu chuẩn phân cấp chất lượng nguyên liệu quốc gia khiến thương lái định giá cào bằng theo cảm tính. Khi đầu tư hầm bảo quản tốt hơn nhưng không bán được giá cao hơn, ngư dân mất đi động lực cải tiến chất lượng; hệ quả là có tới 47% chủ tàu ưu tiên nâng cấp công suất máy, 33% ưu tiên mua sắm thiết bị dò cá, và chỉ có 20% quan tâm đến việc cải tạo hầm bảo quản.

Khi đối chuẩn với kinh nghiệm quốc tế, khoảng cách phát triển càng thể hiện rõ nét. Tại Philippines, khu phức hợp cảng cá General Santos rộng 32 ha được đầu tư 2 kho lạnh công nghiệp công suất 3.000 tấn/ngày (-35°C), nhà máy nước đá 60 tấn/ngày đạt chuẩn GMP và SSOP. Các công ty chế biến lớn tại đây sẵn sàng cấp vốn liên doanh để tàu thực hiện các chuyến biển ngắn ngày nhằm giảm hao hụt phẩm cấp. Ngược lại, tại Việt Nam, sự tham gia vào các tổ chức ngành nghề rất hạn chế: 53,3% ngư dân đánh giá vai trò của Vinatuna chưa hiệu quả, và chỉ có 1 doanh nghiệp xuất khẩu tham gia VASEP.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa qua biểu đồ cột kép so sánh biến động sản lượng và giá trị xuất khẩu giữa Bình Định - Phú Yên giai đoạn 2008-2014, cùng bảng ma trận đối chiếu 5 bước kỹ thuật bảo quản sau thu hoạch giữa quy trình thực tế tại Việt Nam với chuẩn mực xử lý cá ngừ sashimi của Nhật Bản để làm rõ những lỗ hổng công nghệ cần khắc phục.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh cho cụm ngành cá ngừ đại dương tại Bình Định và Phú Yên, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp hành động đồng bộ:

Thứ nhất, nâng cấp hiện đại hóa đội tàu và công nghệ bảo quản trên biển. Ủy ban nhân dân hai tỉnh cần phối hợp chặt chẽ với các ngân hàng thương mại tháo gỡ rào cản thế chấp của Nghị định 67/2014/NĐ-CP, đẩy nhanh tiến độ giải ngân vốn đóng mới tàu vỏ thép và vỏ composite. Mục tiêu đến năm 2020 đạt ít nhất 30% tàu đánh bắt xa bờ được thay thế vỏ kim loại và 100% tàu câu cá ngừ chuyển đổi hầm bảo quản từ xốp ghép sang công nghệ phun Polyurethane (PU) hoặc hầm lạnh bảo quản chuyên dụng, giảm tổn thất sau thu hoạch từ trên 20% xuống dưới 10%.

Thứ hai, ưu tiên nguồn vốn công đầu tư đồng bộ hạ tầng cảng cá và logistics hậu cần. Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn hai tỉnh cần chủ trì dự án nâng cấp, nạo vét luồng lạch tại 5 cảng cá trọng điểm gồm Quy Nhơn, Tam Quan, Phường 6, Đông Tác và Tiên Châu. Xây dựng hệ thống mái che cầu cảng, trạm cung ứng đá lạnh sạch không nhiễm phèn và kho bảo quản lạnh -35°C tại cảng nhằm đáp ứng các yêu cầu kiểm soát an toàn vệ sinh thực phẩm theo chuẩn HACCP.

Thứ ba, chuẩn hóa quy trình kỹ thuật khai thác và đào tạo nguồn nhân lực nghề cá. Chi cục Khai thác và Bảo vệ nguồn lợi thủy sản cần phối hợp với các viện, trường chuyên ngành mở các khóa đào tạo bắt buộc trên biển cho 100% thuyền viên; chuyển giao đồng bộ kỹ thuật xử lý cá ngừ 5 bước theo công nghệ Nhật Bản (gây ngất bằng xung điện, chọc tủy, xả máu ngầm, bọc túi màng phim kháng khuẩn và ngâm hạ nhiệt nước biển lạnh trước khi đưa vào hầm bảo quản).

Thứ tư, tái cơ cấu Hiệp hội ngành nghề và thiết lập liên kết chuỗi giá trị bền vững. Cần củng cố tổ chức Vinatuna theo hướng đại diện quyền lợi thực chất cho ngư dân và doanh nghiệp, đóng vai trò cầu nối xây dựng chuỗi liên kết dọc từ khai thác - thu mua - chế biến - xuất khẩu. Ban hành khung tiêu chuẩn chất lượng cá ngừ minh bạch để các cơ sở thu mua áp dụng hợp đồng kinh tế theo phân loại chất lượng, đồng thời hỗ trợ cộng đồng doanh nghiệp đạt chứng chỉ khai thác bền vững MSC để mở rộng thị phần tại Mỹ và EU.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

Thứ nhất, các cơ quan hoạch định chính sách công và cơ quan quản lý nhà nước như Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Tổng cục Thủy sản, Ủy ban nhân dân và Sở Nông nghiệp hai tỉnh Bình Định, Phú Yên. Luận văn cung cấp luận cứ thực tiễn để điều chỉnh các chính sách tín dụng phát triển thủy sản xa bờ, quy hoạch hệ thống cảng cá và triển khai các đề án liên kết chuỗi giá trị.

Thứ hai, lãnh đạo các doanh nghiệp chế biến xuất khẩu thủy sản và chủ các cơ sở thu mua hải sản. Tài liệu này cung cấp bức tranh toàn cảnh về rào cản kỹ thuật tại các thị trường quốc tế lớn (Mỹ, Nhật Bản, EU), giúp doanh nghiệp thiết kế chiến lược thu mua nguyên liệu ổn định và áp dụng các tiêu chuẩn an toàn thực phẩm như BRC, HACCP và nhãn sinh thái MSC.

Thứ ba, ban chấp hành các hiệp hội ngành nghề gồm VASEP, Vinatuna cùng các hợp tác xã, tổ đội khai thác hải sản. Đây là cẩm nang hữu ích nhằm học hỏi mô hình quản trị liên đoàn nghề cá của Philippines, từ đó nâng cao hiệu quả vận động chính sách và tổ chức đào tạo kỹ thuật bảo quản sau thu hoạch cho hội viên.

Thứ tư, giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên theo học các chuyên ngành Chính sách công, Kinh tế phát triển, Quản trị chuỗi cung ứng và Kinh tế nông nghiệp. Công trình đóng vai trò như một nghiên cứu điển hình tiêu biểu về việc vận dụng mô hình Kim cương của Michael Porter trong phân tích cụm ngành thực tế tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao cá ngừ đại dương Việt Nam xuất khẩu tươi chỉ đạt tỷ lệ 10% trong khi Philippines đạt 30%?
Nguyên nhân chủ yếu do kỹ thuật khai thác và bảo quản sau thu hoạch của Việt Nam còn lạc hậu. Phần lớn tàu sử dụng hầm xốp ghép giữ nhiệt kém, thu câu cá bằng đèn làm cá giãy chết tăng biến đổi sinh hóa, đồng thời không áp dụng công đoạn ngâm hạ nhiệt nước muối -27°C trước khi bảo quản như Philippines và Nhật Bản.

Mô hình Kim cương của Michael Porter mang lại giá trị gì trong nghiên cứu này?
Mô hình giúp phân tích toàn diện 4 nhân tố then chốt tạo nên năng lực cạnh tranh gồm điều kiện đầu vào, điều kiện cầu, chiến lược cạnh tranh và các ngành hỗ trợ. Khung lý thuyết này làm rõ mối quan hệ tương tác giữa hạ tầng, kỹ thuật, thể chế và thị trường mà các phương pháp phân tích đơn lẻ không chỉ ra được.

Ngư cụ câu tay kết hợp ánh sáng có điểm mạnh và điểm yếu gì so với câu vàng truyền thống?
Phương pháp câu tay giúp rút ngắn 1/3 thời gian chuyến biển và cho sản lượng cá cao hơn gấp 2 đến 3 lần so với câu vàng. Tuy nhiên, việc kéo cá nhanh dưới ánh đèn khiến chất lượng thịt cá giảm mạnh, làm giá bán cá câu tay giảm gần một nửa so với cá câu vàng đạt chuẩn.

Chính sách tín dụng theo Nghị định 67/2014/NĐ-CP gặp phải những vướng mắc thực tế nào?
Mặc dù ngân hàng thương mại đã bố trí các gói tín dụng hàng nghìn tỷ đồng, tiến độ giải ngân tại hai tỉnh vẫn chậm do ngư dân thiếu vốn đối ứng bằng tiền mặt, thủ tục chứng minh năng lực tài chính phức tạp và các tổ chức tín dụng còn thận trọng trước rủi ro thẩm định giá trị tàu cá.

Làm thế nào để xây dựng chuỗi liên kết bền vững giữa ngư dân và doanh nghiệp xuất khẩu?
Cần thiết lập hệ thống thu mua theo hợp đồng kinh tế minh bạch, dựa trên bộ tiêu chuẩn chất lượng cá ngừ quốc gia rõ ràng thay vì cảm tính. Doanh nghiệp cần chủ động ứng vốn, cung cấp vật tư bảo quản đạt chuẩn và cam kết chia sẻ lợi nhuận thông qua cơ chế giá thưởng cho cá đạt phẩm cấp cao.

Kết luận

• Cụm ngành cá ngừ đại dương tại Bình Định và Phú Yên nắm giữ lợi thế tự nhiên vượt trội với hơn 81% sản lượng khai thác toàn quốc và đội tàu 1.571 chiếc, nhưng năng lực cạnh tranh quốc tế còn yếu do chỉ 10% sản lượng đạt tiêu chuẩn xuất khẩu tươi.
• Điểm nghẽn cốt lõi nằm ở hạ tầng cảng cá suy thoái, 97% hầm tàu dùng xốp ghép cách nhiệt kém, ngư cụ câu tay làm giảm phẩm cấp thịt cá, và 100% cơ sở thu mua thực hiện giao dịch cảm quan thiếu hợp đồng chuỗi giá trị.
• Đóng góp khoa học then chốt của luận văn là làm sáng tỏ toàn diện các nút thắt kỹ thuật và thể chế của cụm ngành thông qua mô hình Kim cương của Michael Porter, đồng thời chỉ ra bài học kinh nghiệm thiết thực từ Philippines và Nhật Bản.
• Lộ trình hành động ưu tiên giai đoạn tiếp theo cần tập trung chuyển đổi tàu vỏ thép, chuẩn hóa quy trình xử lý sau thu hoạch 5 bước chuẩn Nhật Bản, nâng cấp hệ thống hạ tầng 5 cảng cá trọng điểm và tái cấu trúc tổ chức Hiệp hội Vinatuna.
• Các nhà quản lý chính sách, doanh nghiệp và tổ chức nghiên cứu cần tiếp tục phối hợp triển khai các mô hình chuỗi thí điểm nhằm tối ưu hóa giá trị kinh tế biển và bảo vệ nguồn lợi thủy sản quốc gia một cách bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH CHƢƠNG TRÌNH GIẢNG DẠY KINH TẾ FULBRIGHT ----------------- TRẦN THỊ ÁI DIỄM NÂNG CAO NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA CỤM NGÀNH CÁ NGỪ ĐẠI DƢƠNG TẠI TỈNH BÌNH ĐỊNH VÀ PHÚ YÊN LUẬN VĂN THẠC SỸ CHÍNH SÁCH CÔNG TP. HỒ CHÍ MINH, NĂM 2015 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] -i- LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan luận văn này hoàn toàn do tôi thực hiện. Các đoạn trích dẫn và số liệu sử dụng trong luận văn đều đƣợc dẫn nguồn và có độ chính xác cao nhất trong phạm vi hiểu biết của tôi. Luận văn này không nhất thiết phản ánh quan điểm của Trƣờng Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh hay Chƣơng trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright.

Hồ Chí Minh, năm 2015 Tác giả Trần Thị Ái Diễm TIEU LUAN MOI download : [e-mail] -ii- LỜI CẢM ƠN Trƣớc hết, tôi gửi lời cảm ơn đến quý Thầy Cô ở Chƣơng trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright đã tận tình truyền đạt kiến thức, tạo môi trƣờng và điều kiện thuận lợi nhất cho tôi trong suốt quá trình học tập cũng nhƣ thực hiện luận văn này. Tôi cũng cảm ơn các anh chị ở bộ phận thƣ viện và các anh chị nhân viên của Chƣơng trình đã giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và hoàn thành luận văn. Với lòng kính trọng sâu sắc, tôi chân thành cảm ơn thầy Malcolm McPherson và cô Lê Thị Quỳnh Trâm đã nhiệt tình hƣớng dẫn, góp ý và đồng hành cùng tôi trong quá trình thực hiện luận văn. Chân thành cảm ơn thầy Nguyễn Xuân Thành đã có những góp ý sâu sắc cho tôi trong quá trình định hƣớng đề tài, giúp tôi tự tin với những lựa chọn của mình.

Bên cạnh đó, tôi chân thành cảm ơn các cô chú, anh chị ở các cơ quan hành chính của tỉnh Bình Định và Phú Yên; anh Trần Văn Hào ở Hiệp Hội Cá ngừ Việt Nam; các ngƣ dân, cơ sở thu mua và các doanh nghiệp đã hợp tác chia sẻ thông tin, cung cấp cho tôi nguồn tài liệu hữu ích và giúp tôi có thể hoàn thành đƣợc đề tài nghiên cứu. Tôi cũng gửi lời tri ân sâu sắc đến gia đình và những ngƣời bạn đã động viên, hỗ trợ tôi rất nhiều trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận văn. TIEU LUAN MOI download : [e-mail] -iii- TÓM TẮT Cá ngừ đại dƣơng (CNĐD) đƣợc Bộ Công Thƣơng xác định là một trong ba mặt hàng thủy sản xuất khẩu chủ lực của Việt Nam. Bình Định và Phú Yên là hai tỉnh có sản lƣợng khai thác CNĐD lớn nhất nƣớc ta nhƣng sản lƣợng CNĐD khai thác đạt tiêu chuẩn xuất khẩu tƣơi còn thấp do chất lƣợng cá sau thu hoạch kém.

Điều này góp phần làm giảm năng lực cạnh tranh (NLCT) sản phẩm CNĐD của tỉnh Bình Định và Phú Yên. Vì vậy, nghiên cứu “Nâng cao năng lực cạnh tranh của cụm ngành cá ngừ đại dƣơng tại tỉnh Bình Định và Phú Yên” là rất cần thiết nhằm giúp hai tỉnh xác định những lợi thế và hạn chế trong sự phát triển của cụm ngành, từ đó đề xuất các giải pháp chủ yếu để nâng cao NLCT của cụm ngành CNĐD ở hai địa phƣơng. Tác giả sử dụng khung phân tích mô hình kim cƣơng của Michael E. Porter kết hợp với thống kê mô tả và so sánh với các nƣớc Philippines và Nhật Bản để phân tích NLCT của cụm ngành CNĐD ở hai tỉnh Bình Định và Phú Yên.

Qua phân tích nhận thấy, cụm ngành này đƣợc hình thành và phát triển nhờ vào điều kiện tự nhiên cùng với tác động của các yếu tố lao động có kinh nghiệm và đáp ứng đủ số lƣợng, cầu CNĐD của thế giới lớn và chính sách hỗ trợ của Chính phủ. Tuy nhiên còn nhiều yếu tố hạn chế nhƣ cơ sở hạ tầng cảng cá xuống cấp, điều kiện giao thông khó khăn, sự liên kết lỏng kẻo giữa các tác nhân trong cụm ngành, công nghệ khai thác lạc hậu, chƣa có nguồn đào tạo về thủy sản, trình độ ngƣ dân thấp nên khả năng tiếp nhận những ứng dụng công nghệ hiện đại còn hạn chế, cầu nội địa thấp, các Hiệp hội hoạt động chƣa hiệu quả và chính quyền các tỉnh chƣa tích cực thực hiện các chính sách hỗ trợ nên chƣa tạo động lực cho ngành CNĐD cải thiện đƣợc chất lƣợng. Vì vậy, để tiếp tục tồn tại và phát triển, cụm ngành đòi hỏi rất nhiều giải pháp đồng bộ. Từ đó, tác giả khuyến nghị bốn chính sách.

Thứ nhất, Ủy ban nhân dân các tỉnh cần tổ chức nâng cao năng lực và chất lƣợng đội tàu thông qua việc triển khai đồng bộ Nghị định 67 nhằm đƣa vốn đến với chủ tàu. Thứ hai, ƣu tiên đầu tƣ cơ sở hạ tầng ngành khai thác, nhất là xây dựng lại hệ thống cảng cá và đồng bộ dịch vụ hậu cần phục vụ nghề cá. Thứ ba, tổ chức và đào tạo phát triển nguồn nhân lực, đặc biệt là huấn luyện ngƣ dân tiếp cận với các công nghệ, kỹ thuật đánh bắt và bảo quản hiện đại. Cuối cùng, xây dựng Hiệp hội trở thành tổ chức đại diện hiệu quả cho ngành cá ngừ, từ đó liên kết các tác nhân trong cụm ngành.

Từ khóa: cụm ngành, cá ngừ đại dương, năng lực cạnh tranh. TIEU LUAN MOI download : [e-mail] -iv- MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. iii MỤC LỤC…. iv DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT.

vii DANH MỤC TỪ CHUYÊN NGÀNH. ix DANH MỤC HÌNH VẼ. xi DANH MỤC BẢNG. xii DANH MỤC HỘP.

xii CHƢƠNG 1. Bối cảnh nghiên cứu. Mục tiêu nghiên cứu. Câu hỏi nghiên cứu.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu. Phƣơng pháp thu thập thông tin. Phƣơng pháp chọn mẫu.

Phƣơng pháp phân tích. Cấu trúc luận văn. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN KINH NGHIỆM CÁC NƢỚC. Lý thuyết cụm ngành.

Kinh nghiệm phát triển cụm ngành cá ngừ đại dƣơng của thành phố General Santos ở Philippines. 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] -v- CHƢƠNG 3. PHÂN TÍCH NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA CỤM NGÀNH CÁ NGỪ ĐẠI DƢƠNG Ở BÌNH ĐỊNH VÀ PHÚ YÊN. Quá trình hình thành và phát triển cụm ngành cá ngừ đại dƣơng.

Vai trò của ngành cá ngừ đại dƣơng đối với sự phát triển kinh tế và xã hội của địa phƣơng. Phân tích bốn yếu tố cạnh tranh của cụm ngành cá ngừ đại dƣơng theo mô hình kim cƣơng. Các điều kiện nhân tố đầu vào. Điều kiện tự nhiên.

Nguồn nhân lực. Cơ sở hạ tầng. Công nghệ khai thác. Các điều kiện cầu.

Cầu nội địa. Cầu nƣớc ngoài. Bối cảnh cho chiến lƣợc và cạnh tranh. Bối cảnh cạnh tranh trong nƣớc.

Bối cảnh cạnh tranh thị trƣờng toàn cầu. Các ngành hỗ trợ và liên quan. Cơ sở thu mua. Cơ sở đóng sửa tàu.

Cơ sở sản xuất đá lạnh. Hệ thống ngân hàng. Vai trò Hiệp hội. Vai trò chính quyền.

37 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Đánh giá năng lực cạnh tranh cụm ngành cá ngừ đại dƣơng tỉnh Bình Định và Phú Yên. KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH. Khuyến nghị chính sách.

Hạn chế đề tài. 43 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 44 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] -vii- DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT Từ viết tắt Từ tiếng Anh Từ tiếng Việt APFFI Alliance of Philippine Fishing Liên minh của Liên đoàn đánh cá Federations, Inc. Philippines BIDIFISCO Công ty Cổ phần Thủy sản Bình Định BIDV Ngân hàng thƣơng mại cổ phần Đầu tƣ và Phát triển Việt Nam CNĐD Cá ngừ đại dƣơng CV Chevaux Vapeur Mã lực DNTN Doanh nghiệp tƣ nhân DNXK Doanh nghiệp xuất khẩu GMP Good Manufacturing Practices Thực hành sản xuất tốt GSFPC General Santos Fish Port Complex Khu phức hợp cảng cá General Santos KT&BVNLTS Khai thác và Bảo vệ nguồn lợi thủy sản MSC Marine Stewardship Council Hội đồng quản lý biển NGTK Niên giám thống kê NLCT Năng lực cạnh tranh NN&PTNT Nông nghiệp và Phát triển nông thôn SEAFDEC Southeast Asian Fisheries Trung tâm phát triển Nghề cá Đông Development Center Nam Á SFFAII Socsksargen Federation of Fishing Liên đoàn Socsksargen về Nghề cá TIEU LUAN MOI download : [e-mail] -viii- and Allied Industries, Inc.

và các ngành Công nghiệp liên quan Từ viết tắt Từ tiếng Anh Từ tiếng Việt SSOP Sanitation Standard Operating Quy trình làm vệ sinh và thủ tục Producers kiểm soát vệ sinh TMCP Thƣơng mại cổ phần TNHH Trách nhiệm hữu hạn TP Thành phố UBND Ủy ban nhân dân VASEP Vietnam Association of Seafood Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam Exporters and Producers Vinatuna Vietnam Tuna Association Hiệp hội Cá ngừ Việt Nam WCPFC Western and Central Pacific Ủy ban Nghề cá Trung Tây Thái Fisheries Commission Bình Dƣơng WPEA OFMP West Pacific East Asia Oceanic Dự án Quản lý Nghề cá Đông Tây Fisheries Management Project Thái Bình Dƣơng WWF World Wildlife Fund Quỹ động vật hoang dã Quốc tế TIEU LUAN MOI download : [e-mail] -ix- DANH MỤC TỪ CHUYÊN NGÀNH 1. Cá ngừ đại dương (hay còn gọi là cá bò gù) là loại cá lớn thuộc họ Cá bạc má, sinh sống ở vùng biển ấm, cách bờ độ 185 km trở ra. Có khoảng 48 loài cá ngừ đại dƣơng, chẳng hạn nhƣ: cá ngừ vây vàng, cá ngừ vây dài, cá ngừ vây đen, cá ngừ mắt to, cá ngừ vây xanh, cá ngừ bò, cá ngừ chù, cá ngừ ồ, cá ngừ chấm, cá ngừ vằn,….Tuy nhiên, trong nghiên cứu này, tác giả chỉ đề cập đến 2 loại đó là cá ngừ vây vàng và cá ngừ mắt to. Hai loại này chủ yếu đƣợc khai thác bằng nghề câu vàng và câu tay.

BRC (Bristish Retail Consortium) là tiêu chuẩn về chất lƣợng và an toàn thực phẩm do Hội các tổ chức bán lẻ Anh Quốc – Hội BRC ban hành. Tiêu chuẩn toàn cầu về an toàn thực phẩm - BRC đƣợc thiết lập thích hợp cho việc kiểm soát chất lƣợng và an toàn thực phẩm trong lĩnh vực thực phẩm, yêu cầu các doanh nghiệp phải có nghĩa vụ tuân thủ luật lệ và bảo vệ ngƣời tiêu dùng. HACCP (Hazard Analysis and Critical Control Point) là hệ thống quản lý chất lƣợng vệ sinh an toàn thực phẩm dựa trên nguyên tắc phân tích mối nguy và kiểm soát điểm kiểm soát tới hạn trong quá trình sản xuất thực phẩm để đảm bảo rằng thực phẩm là an toàn khi tiêu dùng. Hội đồng Quản lý biển (MSC - Marine Stewardship Council) là tổ chức chứng nhận hàng đầu thế giới về hoạt động quản lý nghề cá tốt và bền vững.

IUU (illegal, unreported and unregulated fishing) là luật chống khai thác thủy sản bất hợp pháp, không khai báo và không theo quy định của Hội đồng châu Âu, áp dụng ngày 01/01/2010 6.