CHƯƠNG I: LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH DOANH NGHIỆP CỦA CÁC DOANH NGHIỆP THƯƠNG MẠI 1. Các khái niệm cơ bản 1. Khái niệm về cạnh tranh Kinh tế thị trường là một mô hình kinh tế luôn luôn vận động và không ngừng phát triển. Nó vận động dựa trên sự tác động của nhiều quy luật kinh tế khách quan, mà không thể không kể đến đó là quy luật cạnh tranh.
Cạnh tranh đã đem lại cho thị trường và cho đời sống xã hội một diện mạo mới, linh hoạt, đa dạng, phong phú và ngày càng phát triển, đồng thời cũng làm nảy sinh nhiều vấn đề xã hội mà trước đây người ta chỉ tìm thấy trong sách vở, như phá sản, kinh doanh gian dối, cạnh tranh không lành mạnh. Khái niệm cạnh tranh không phải là một khái niệm mới mà từ lâu, “cạnh tranh” là một thuật ngữ được nhiều học giả ở nhiều lĩnh vực quan tâm. Ở mỗi lĩnh vực, góc độ lại có những nhìn nhận khác nhau về khái niệm này. Theo từ điển kinh doanh (1992) thì cạnh tranh được hiểu là “Sự ganh đua, sự kình địch giữa các nhà kinh doanh nhằm giành tài nguyên sản xuất cùng một loại hàng hoá về phía mình”.
Từ điển tiếng Việt Bách khoa tri thức phổ thông cũng giải thích cạnh tranh theo nghĩa kinh tế là: Hoạt động tranh đua giữa những người sản xuất hàng hoá, giữa các thương nhân, các nhà kinh doanh trong nền kinh tế nhằm giành các điều kiện sản xuất, tiêu thụ và thị trường có lợi nhất. Theo Michael Porter (1980) thì Cạnh tranh là giành lấy thị phần. Bản chất của cạnh tranh là tìm kiếm lợi nhuận, là khoản lợi nhuận cao hơn mức lợi nhuận trung bình mà doanh nghiệp đang có. Kết quả quá trình cạnh tranh là sự bình quân hóa lợi nhuận trong ngành theo chiều hướng cải thiện sâu dẫn đến hệ quả giá cả có thể giảm đi.
11 Hai nhà kinh tế học Mỹ P.D Nordhaus trong cuốn Kinh tế học đã đưa ra định nghĩa: Cạnh tranh là sự kình địch giữa các doanh nghiệp cạnh tranh với nhau để giành khách hàng hoặc thị trường. Cạnh tranh thúc đẩy các doanh nghiệp, các nhà sản xuất phải không ngừng nghiên cứu, hiểu được nhu cầu của khách hàng, nâng cao chất lượng sản phẩm, cải tiến bao bì, mẫu mã phù hợp với thị hiếu của khách hàng ở từng giai đoạn, cải tiến kỹ thuật công nghệ, đẩy mạnh chăm sóc khách hàng cũng như giữ vững uy tín. Từ đó giữ chân khách hàng cũ và thu hút lượng khách hàng mới, mở rộng thị phần và chiếm lĩnh thị trường. Không chỉ các nhà nghiên cứu trên thế giới, một số nhà khoa học Việt Nam cũng có những nhận định về khái niệm này.
Theo Nguyễn Hữu Quỳnh, tác giả từ điển thuật ngữ kinh tế học, NXB Từ điển Bách khoa Hà Nội (2001): “Cạnh tranh – sự đấu tranh đối lập giữa các cá nhân, tập đoàn hay quốc gia. Cạnh tranh nảy sinh khi hai bên hay nhiều bên cố gắng giành lấy thứ mà không phải ai cũng có thể giành lấy được.” Đối với các doanh nghiệp cạnh tranh trên thị trường, đó là cuộc đua tranh để giành lấy khách hàng, “miếng bánh thị phần” và các điều kiện thuận lợi cho việc sản xuất kinh doanh của mình. Có thể thấy, có rất nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm cạnh tranh tùy thuộc vào hướng tiếp cận của các nhà khoa học. Nhưng tóm lại, cạnh tranh là một cuộc đua tranh giữa các chủ thể của nền kinh tế nhằm tối đa hóa lợi ích, giành lấy những lợi thế trong quá trình hoạt động kinh doanh dựa trên việc sử dụng hiệu quả các công cụ cạnh tranh, tận dụng điểm mạnh và cơ hội của doanh nghiệp.
Trong phạm vi nghiên cứu của luận văn này, tác giả sử dụng định nghĩa về cạnh tranh của tác giả Đoàn Hùng Nam vì nó phù hợp với nội dung nghiên cứu. Tác giả Đoàn Hùng Nam trong cuốn Nâng cao năng lực cạnh tranh 12 doanh nghiệp thời hội nhập đã đưa ra khái niệm cạnh tranh: “Cạnh tranh là một quan hệ kinh tế, tất yếu phát sinh trong cơ chế thị trường với việc các chủ thể kinh tế ganh đua gay gắt để giành giật những điều kiện có lợi về sản xuất và tiêu thụ hàng hóa nhằm chiếm lĩnh thị trường, giành lấy khách hàng để thu được lợi nhuận cao nhất. Mục đích cuối cùng trong cuộc cạnh tranh là tối đa hóa lợi ích đối với doanh nghiệp và đối với người tiêu dùng là lợi ích tiêu dùng và sự tiện lợi” [5, trang 74]. Khái niệm về năng lực cạnh tranh doanh nghiệp Ở mỗi ngành, mỗi góc độ nghiên cứu lại có những nhận định khác nhau về NLCT.
Do vậy, khái niệm NLCT vẫn chưa được định nghĩa một cách thống nhất. Các nhà nghiên cứu đã đưa ra một số khái niệm về năng lực cạnh tranh như sau: Theo Michael Porter, năng lực cạnh tranh của công ty có thể hiểu là khả năng chiếm lĩnh thị trường tiêu thụ các sản phẩm cùng loại (hay sản phẩm thay thế) của công ty đó. Năng lực giành giật và chiếm lĩnh thị trường tiêu thụ cao thì doanh nghiệp đó có năng lực cạnh tranh cao. Theo Tổ chức hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD), năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp là sức sản xuất ra thu nhập tương đối cao trên cơ sở sử dụng các yếu tố sản xuất có hiệu quả làm cho các doanh nghiệp phát triển bền vững trong điều kiện cạnh tranh quốc tế.
Theo Từ điển Bách khoa toàn thư Việt Nam, năng lực cạnh tranh là khả năng của một mặt hàng, một đơn vị kinh doanh hoặc một nước giành thắng lợi (kể cả giành lại một phần hay toàn bộ thị phần) trong cuộc cạnh tranh trên thị trường tiêu thụ. Theo từ điển thuật ngữ chính sách thương mại: năng lực cạnh tranh là năng lực của một doanh nghiệp, hoặc một ngành, thậm chí một quốc gia không bị doanh nghiệp khác, ngành khác, nước khác đánh bại về năng lực kinh tế. 13 Theo tác giả Vũ Trọng Lâm, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp là khả năng tạo dựng, duy trì, sử dụng và sáng tạo mới các lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp. Có thể thấy năng lực cạnh tranh là khả năng nâng cao lợi thế cạnh tranh trên cơ sở sử dụng hiệu quả các nguồn lực bên trong và bên ngoài doanh nghiệp nhằm đạt được lợi ích kinh tế cao và chiếm lĩnh thị trường.
Như vậy, doanh nghiệp được đánh giá là có NLCT là khi doanh nghiệp có thể đứng vững trên thị trường, có khả năng ứng biến trước mọi sự thay đổi của môi trường, biến khó khăn thành cơ hội thay đổi, giành được những lợi thế cho mình. NLCT này trước tiên phải xuất phát từ thực lực của chính doanh nghiệp. Trong phạm vi nghiên cứu của luận văn, NLCT doanh nghiệp có thể hiểu một cách đầy đủ: NLCT doanh nghiệp là khả năng tạo ra lợi thế cạnh tranh, tốc độ tăng trưởng, sự phát triển bền vững và khả năng nâng cao vị thế của doanh nghiệp trên thị trường so với các ĐTCT, giành được miếng bánh thị phần và nâng cao lợi nhuận của doanh nghiệp. Vai trò của cạnh tranh 1.
Vai trò của cạnh tranh đối với nền kinh tế quốc dân Trong nền kinh tế quốc dân, cạnh tranh chính là động lực cho sự phát triển, nâng cao năng suất lao động. Nếu coi cạnh tranh là một cuộc đua, thì để chiến thắng trong cuộc đua này buộc các doanh nghiệp phải tạo ra lợi thế cạnh tranh cho mình. Các doanh nghiệp phải không ngừng nghiên cứu, tạo ra các sản phẩm tốt nhất với giá thành rẻ nhất. Khi ấy, doanh nghiệp nào có điều kiện sản xuất tốt, có năng suất lao động cao hơn thì doanh nghiệp đó sẽ có lãi và tiếp tục vươn lên đứng vững trên thị trường.
Đối với các doanh nghiệp hoạt động không hiệu quả, năng suất lao động cũng sẽ bị đào thải, loại khỏi cuộc đua trên thị trường. Hơn nữa, khi các doanh nghiệp hoạt động tốt, các nguồn 14 lực nguyên vật liệu của xã hội cũng được sử dụng có hiệu quả hơn, mang lại lợi ích cho xã hội cao hơn. Có thể khẳng định, cạnh tranh là đòn bẩy cho sự phát triển kinh tế. Cạnh tranh thúc đẩy nghiên cứu, áp dụng khoa học, kĩ thuật mới, cải tiến công nghệ nhằm kinh doanh có hiệu quả.
Khi cạnh tranh trên thị trường trở nên gay gắt, cung lớn hơn cầu làm cho giá cả của hàng hóa bị hạ xuống, các doanh nghiệp không đáp ứng được mức giá cả đó có thể đối mặt với việc phá sản. Điều đó buộc các doanh nghiệp muốn tồn tại được phải nghiên cứu, tiếp cận với công nghệ mới, với các tiến bộ khoa học kĩ thuật. Đó là công cụ hữu hiệu để giảm giá thành sản phẩm mà chất lượng sản phẩm vẫn đảm bảo và cải thiện hơn. Có thể nói, việc nghiên cứu và sử dụng triệt để các thành tựu khoa học kĩ thuật sẽ từng bước đưa trình độ khoa học kĩ thuật công nghệ của đất nước cải thiện hơn.
Ngoài ra, cạnh tranh trên thị trường cũng giúp cho người lao động trong xã hội được hoàn thiện hơn. Không chỉ là cuộc đua của các doanh nghiệp, người lao động cũng cần cạnh tranh để có được công việc tốt, thu nhập tốt, môi trường làm việc phù hợp. Khi ấy họ cần không ngừng nâng cao trình độ, kiến thức, tay nghề làm việc, nền kinh tế thị trường sẽ dần hình thành những con người mới năng động, sáng tạo, làm việc có hiệu quả. Vai trò của cạnh tranh đối với doanh nghiệp Đối với mọi doanh nghiệp trên thị trường, cạnh tranh không chỉ là thách thức mà nó chính là cơ hội cho sự phát triển bền vững.
Áp lực về lợi nhuận, nguy cơ phá sản chính là đòn bẩy để các doanh nghiệp phải phấn đấu nâng cao năng lực của mình bằng việc nghiên cứu, cải tiến kỹ thuật công nghệ, cân nhắc sử dụng các nguồn lực một cách tối ưu, hợp lý và hiệu quả nhất. Các nguồn lực phải được vận động, chu chuyển hợp lý để phát huy hết khả năng vốn có đem lại năng suất, chất lượng cao. Vai trò của cạnh tranh đối với người tiêu dùng Cạnh tranh làm cho giá cả hàng hóa ngày càng giảm trong khi lượng hàng hóa xuất hiện trên thị trường ngày càng nhiều với chất lượng tốt, mẫu mã đẹp, đa dạng. Sự lựa chọn và sức tiêu thụ hàng hoá của người tiêu dùng là thước đo chính xác cho yêu cầu về chất lượng và độ phù hợp của một sản phẩm.