CHƯƠNG 1 NHỮNG LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Khái quát về năng lực cạnh tranh của NHTM 1.1 Cạnh tranh và năng lực cạnh tranh của NHTM Có nhiều quan niệm về cạnh tranh. Trong cuốn "Tư bản", Các Mác đưa ra khái niệm về sự cạnh tranh tư bản như sau: "Cạnh tranh tư bản là sự ganh đua, sự đấu tranh gay gắt giữa các nhà tư bản nhằm giành những điều kiện thuận lợi trong sản xuất và tiêu thụ hàng hoá để đạt được lợi nhuận siêu sạch". Theo từ điển Bách khoa Việt Nam, cạnh tranh (trong kinh doanh) là hoạt động tranh đua giữa những người sản xuất hàng hóa, giữa các thương nhân, các nhà kinh doanh trong nền kinh tế thị trường, chi phối quan hệ cung cầu, nhằm dành các điều kiện sản xuất, tiêu thụ thị trường có lợi nhất Qua nghiên cứu và tổng hợp các khác niệm khác nhau về cạnh tranh, tác giả khái quát về cạnh tranh là: có nhiều chủ thể cạnh tranh với nhau, các chủ thể cùng hướng về một mục tiêu, và các chủ thể tiến hành nhiều biện pháp để tạo ra lợi thế hơn.
Các chủ thể tham gia cạnh tranh phải tuân thủ các ràng buộc chung, cùng chịu tác động trong một môi trường cụ thể. Cạnh tranh là quy luật tất yếu, là động lực để thúc đẩy kinh tế phát triển. Để tồn tại trong nền kinh tế thị trường, các doanh nghiệp phải chấp nhận cạnh tranh như là lựa chọn duy nhất. Trong ngành ngân hàng, cạnh tranh là sự ganh đua giữa các ngân hàng mục đích đạt được mục tiêu kinh doanh.
NHTM bản chất là doanh nghiệp với mục đích, hoạt động cơ bản giống như bất kỳ một doanh nghiệp nào. Tuy nhiên, bên cạnh đó, NHTM có những đặc thù riêng, nổi bật là vai trò trung gian tài chính vô cùng quan trọng đối với nền kinh tế. Các ngân hàng đều cung ứng các sản phẩm LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 là dịch vụ tài chính ngân hàng và việc cạnh tranh đó diễn ra trong cùng một môi trường kinh doanh: chịu tác động của một hệ thống chính sách, một cơ sở hạ tầng, cùng những tập quán tiêu dùng của khách hàng,. Do đó, để “ganh đua”, mỗi ngân hàng phải tạo ra các ưu thế trong việc cung cấp các dịch vụ và vận dụng nó trong kinh doanh.
Các ưu thế có thể là chất lượng dịch vụ tốt hơn, giá cả thấp hơn, hệ thống phân phối thuận lợi hơn,… so với các ngân hàng khác. Vậy, theo tác giả, cạnh tranh trong hoạt động kinh doanh ngân hàng là việc các ngân hàng tạo ra và vận dụng các lợi thế so sánh trong việc cung cấp sản phẩm, dịch vụ tại cùng một môi trường kinh doanh nhằm đạt được những mục tiêu cụ thể như lợi nhuận, doanh số hoặc thị phần, nâng cao vị thế của mình trên thị trường hơn so với các ngân hàng khác. Trong cạnh tranh, với cùng mục tiêu đặt ra không phải chủ thể nào cũng chiến thắng các đối thủ khác. Phải chăng những chủ thể chiến thắng có lợi thế hơn những đối thủ cạnh tranh khác.
Để hiểu rõ hơn, cần phải nghiên cứu khái niệm “Năng lực cạnh tranh” Năng lực cạnh tranh của NHTM là khả năng ngân hàng đó tạo ra, duy trì và phát triển những lợi thế nhằm duy trì và mở rộng thị phần, đạt được mức lợi nhuận cao hơn mức trung bình và liên tục tăng, đồng thời đảm bảo sự hoạt động an toàn và lành mạnh, có khả năng chống đỡ và vượt qua những biến động bất lợi của môi trường kinh doanh. Năng lực cạnh tranh của NHTM là khả năng tạo ra và sử dụng có hiệu quả các lợi thế so sánh để giành thắng lợi trong trong quá trình cạnh tranh với các ngân hàng khác, hay còn gọi là lợi thế cạnh tranh. Lợi thế cạnh tranh trong Ngân hàng ở đây được xem là một tập hợp các sự khác biệt của ngân hàng so với các đối thủ cạnh tranh. Một ngân hàng duy trì được lợi thế cạnh tranh khi nó thực thi một chiến lược không đồng thời trùng lắp với chiến lược của các đối thủ cạnh tranh hiện tại và tiềm năng hoặc các đối thủ cạnh tranh không thể sao chép được các lợi ích của chiến lược.
Để có được lợi thế cạnh tranh, ngân hàng cần phối hợp hài hoà giữa các nguồn lực của ngân hàng và các cơ hội trên thị trường. Tuy nhiên việc có được các lợi thế LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 cạnh tranh là chưa đủ cho thành công của một ngân hàng, nếu ngân hàng đó không biết khai thác các lợi thế cạnh tranh và biến nó thành một chiến lược cạnh tranh phù hợp. Mục tiêu của chiến lược cạnh tranh là chiến thắng các đối thủ cạnh tranh trên thị trường bằng cách thoả mãn tốt hơn các như cầu của khách hàng, hay nói cách khác tạo ra giá trị cho khách hàng nhiều hơn đối thủ cạnh tranh. Năng lực cạnh tranh của NHTM là sự tổng hợp của các yếu tố từ công tác chỉ đạo và điều hành, chất lượng đội ngũ cán bộ, uy tín và thương hiệu của NHTM.
Năng lực cạnh tranh của ngân hàng được đo bằng khả năng duy trì và mở rộng thị phần, khả năng thu lợi nhuận của Ngân hàng trong môi trường cạnh tranh trong và ngoài nước. Để duy trì sự tồn tại và phát triển trong một thời gian dài đòi hỏi NHTM phải có một năng lực cạnh tranh tốt. Sự cạnh tranh lành mạnh sẽ là nền tảng tạo ra sức mạnh của cả hệ thống ngân hàng và quyết định năng lực cạnh tranh quốc tế của NHTM trong nước.2 Đặc trưng về môi trường cạnh tranh của NHTM Cạnh tranh đã từng được chứng minh là động lực chủ yếu để thúc đẩy nền kinh tế phát triển trong quá trình hình thành và phát triển của kinh tế thị trường. Đối với một lĩnh vực kinh doanh đặc biệt như thị trường dịch vụ ngân hàng, vai trò động lực của yếu tố cạnh tranh cũng không phải là ngoại lệ.
Tuy nhiên, sự cạnh tranh giữa các đối thủ trong thị trường dịch vụ ngân hàng còn thể hiện những điểm khác biệt sau đây: Lĩnh vực kinh doanh của ngân hàng là dịch vụ đặc biệt - dịch vụ có liên quan đến tiền tệ Kinh doanh trong lĩnh vực tiền tệ là lĩnh vực kinh doanh rất nhạy cảm, chịu tác động bởi rất nhiều nhân tố về kinh tế, chính trị, xã hội, tâm lý, truyền thống văn hoá. Chính vì vậy, trong kinh doanh, các NHTM tuy phải cạnh tranh để từng bước mở rộng khách hàng, mở rộng thị phần, nhưng cũng không thể cạnh tranh bằng mọi giá, sử dụng mọi thủ đoạn, bất chấp pháp luật để thôn tính đối thủ của mình, bởi vì, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 nếu đối thủ là các NHTM khác bị suy yếu dẫn đến sụp đổ, thì những hậu quả đem lại thường là rất to lớn. Số lượng các đối thủ cạnh tranh được kiểm soát chặt chẽ bởi nhà nước Các đối thủ cạnh tranh trong thị trường dịch vụ ngân hàng thường có số lượng giới hạn và sự gia tăng hay giảm bớt số lượng này là rất khó khăn và hạn chế, đôi khi không hoàn toàn phụ thuộc vào ý chí của chính các đối thủ cạnh tranh. Chính sự kiểm soát chặt chẽ của chính quyền đã khiến cho thị trường này trở nên an toàn hơn, lành mạnh hơn và mức độ cạnh tranh giữa các đối thủ trên thị trường cũng ít quyết liệt hơn.
Các đối thủ vừa cạnh tranh vừa hợp tác vì một môi trường cạnh tranh lành mạnh Hoạt động ngân hàng có liên quan đến nhiều tổ chức kinh tế, chính trị, xã hội và các cá nhân. Nếu một ngân hàng bị đỗ vỡ sẽ ảnh hưởng đến các ngân hàng khác. Vì thế, các NHTM trong kinh doanh luôn vừa phải cạnh tranh lẫn nhau để dành giật thị phần, nhưng luôn phải hợp tác với nhau, nhằm hướng tới một môi trường lành mạnh để tránh rủi ro hệ thống. Hoạt động cạnh tranh chịu sự kiểm soát chặt chẽ của NHTW Vì mục tiêu giữ gìn sự ổn định của nền kinh tế và toàn hệ thống ngân hàng nên việc cạnh tranh chịu sự kiểm soát chặt chẽ, gián tiếp và thường xuyên của NHTW thông qua sự can thiệp bằng việc thực thi những chính sách đặc thù như chính sách tiền tệ quốc gia hay chính sách kiểm soát đặc biệt.
Sự can thiệp này khiến cho giới hạn cạnh tranh giữa các đối thủ trên thị trường dịch vụ ngân hàng có phần bị thu hẹp, các đối thủ cạnh tranh không được toàn quyền hành xử theo ý chí của riêng mình chỉ cốt để nhằm thoả mãn những lợi ích tư của chính họ. Thị trường cạnh tranh mang tính toàn cầu Hoạt động của các NHTM liên quan đến lưu chuyển tiền tệ, không chỉ trong phạm vi một nước, mà có liên quan đến nhiều nước để hỗ trợ cho các hoạt động kinh tế đối ngoại, do vậy, kinh doanh trong hệ thống NHTM chịu sự chi phối của nhiều yếu tố trong nước và quốc tế, như: Môi trường pháp luật, tập quán kinh doanh LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 của các nước, các thông lệ quốc tế… để từ đó điều chỉnh hành vi cạnh tranh của mình. Mục tiêu cạnh tranh không chỉ là lợi nhuận Do yếu tố uy tín được đặt lên hàng đầu trong lĩnh vực kinh doanh ngân hàng nên các ngân hàng không thể bất chấp tất cả chỉ vì lợi nhuận mà còn phải đảm bảo mục tiêu an toàn và phát triển bền vững trong hoạt động kinh doanh của mình.2 Các tiêu chí đánh giá năng lực cạnh tranh của NHTM Trong lĩnh vực ngân hàng chưa có một phương pháp luận chung để đánh giá năng lực cạnh tranh đã được kiểm nghiệm và chứng minh. Vì vậy, vịệc nghiên cứu và đưa ra các chỉ tiêu đáng tin cậy để đánh giá năng lực cạnh tranh trong lĩnh vực ngân hàng không phải là một việc dễ dàng.
Năng lực cạnh tranh của NHTM được đánh giá dựa trên các yếu tố định lượng và các yếu tố định tính. + Các yếu tố định lượng thể hiện nguồn lực tài chính hiện có, bao gồm: quy mô vốn, chất lượng tài sản, khả năng thanh toán và khả năng sinh lời… + Các yếu tố định tính thể hiện khả năng khai thác, quản lý, sử dụng các nguồn lực tài chính được thể hiện qua trình độ tổ chức, trình độ quản lý, trình độ công nghệ, chất lượng nguồn nhân lực… Các tiêu chí phản ánh năng lực cạnh tranh nêu ra dưới đây được xây dựng trên cơ sở hệ thống đánh giá ngân hàng CAMELS và lý thuyết về năng lực cạnh tranh của Micheal Porter: Sơ đồ 1.