CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ KIỂM SOÁT CHI ĐẦU TƯ XÂY DỰNG CƠ BẢN TỪ NGUỒN VỐN NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 1. Khái niệm, đặc điểm và vai trò của chi đầu tư xây dựng cơ bản từ nguồn vốn ngân sách nhà nước 1. Các khái niệm: Đầu tư xây dựng cơ bản (XDCB) là việc sử dụng vốn để tiến hành các hoạt động xây dựng nhằm mục đích tạo ra tài sản cố định đưa vào hoạt động trong lĩnh vực kinh tế – xã hội. Đầu tư XDCB có thể xem là tiền đề quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế – xã hội của nền kinh tế nói chung và của các cơ sở sản xuất kinh doanh nói riêng.
Việc đầu tư XDCB không chỉ đơn giản là xây mới, mà còn bao gồm nhiều hình thức khác như cải tạo, mở rộng, hiện đại hoá hoặc khôi phục tài sản cố định cho nền kinh tế. Chi đầu tư XDCB từ nguồn ngân sách Nhà nước (NSNN) là khoản kinh phí được nhà nước được bố trí cho các công trình kết cấu hạ tầng, các công trình kinh tế có tính chất chiến lược, các công trình dự án phát triển văn hóa xã hội trọng điểm, phúc lợi công cộng thuộc sở hữu Nhà nước. Theo Điều 4 Luật ngân sách nhà nước số 8 /2015/QH1 : “Chi đầu tư xây dựng cơ bản là nhiệm vụ chi của ngân sách nhà nước để thực hiện các chương trình, dự án đầu tư kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội và các chương trình, dự án phục vụ phát triển kinh tế - xã hội”. (Quốc hội, 2015) Đầu tư XDCB từ nguồn vốn NSNN trong nền kinh tế quốc gia là một phần của đầu tư phát triển, là quá trình tiến hành các hoạt động xây dựng cơ bản nhằm tái sản xuất giản đơn và tái sản xuất mở rộng ra các tài sản cố định trong nền kinh tế.
Vì vậy hoạt động đầu tư XDCB là một hoạt động kinh tế và là tiền đề quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế xã hội của nền kinh tế quốc gia. Trong những năm qua Việt Nam đã giành hàng chục ngàn tỷ đồng mỗi năm cho đầu tư XDCB. Đầu tư XDCB của nhà nước chiếm tỷ trọng lớn và giữ vai trò quan trọng trong toàn bộ hoạt động đầu tư XDCB của nền kinh tế ở Việt Nam. Hoạt động đầu tư XDCB của nhà 4 5 nước đã tạo ra nhiều công trình, nhà máy, đường giao thông và quan trọng, đưa lại nhiều lợi ích kinh tế xã hội thiết thực.
Kiểm soát chi đầu tư XDCB nguồn NSNN qua KBNN là quá trình kiểm tra, kiểm soát tính hợp lệ, hợp pháp về toàn bộ hồ sơ, chứng từ của chủ đầu tư (Ban quản lý dự án) liên quan đến chi vốn đầu tư XDCB từ NSNN cho đầu tư xây dựng công trình, mua sắm, lắp đặt thiết bị gắn với công trình XDCB. đảm bảo chi đúng đối tượng, đúng chế độ, tiêu chuẩn định mức của từng loại hình công trình; đồng thời phải đảm bảo không vượt kế hoạch vốn, dự toán được cấp có thẩm quyền phê duyệt. Kiểm soát chi không phải là công cụ quản lý riêng có của Nhà nước, mà bất kỳ thanh phần kinh tế nào, trong bất kỳ hoạt động kinh tế nào cũng đều phải kiểm soát để đảm bảo chi đúng nguyên tắc, đúng chế độ, tiết kiệm chi phí với mục đích cuối cùng là sử dụng tối ưu hiệu quả nguồn vốn. Đặc điểm của chi đầu tư XDCB từ nguồn NSNN Chi đầu tư XDCB từ nguồn NSNN mang một số đặc điểm sau: Một là, chi đầu tư XDCB từ nguồn NSNN luôn gắn với quyền lực nhà nước.
Nhà nước với chức năng vô cùng quan trọng là tổ chức, điều hành nền kinh tế quốc gia và thể hiện bằng vai trò của nhà nước trong quản lý và điều tiết vĩ mô nền kinh tế. Chi đầu tư XDCB từ nguồn NSNN phục vụ quản lý điều tiết nền kinh tế vĩ mô và gắn liền với quyền lực của Nhà nước. Tất cả các dự án, công trình được chi từ nguồn vốn NSNN đều thuộc sở hữu nhà nước và phục vụ cho mục tiêu quản lý, điều hành của bộ máy quản lý nhà nước. Hai là, chi đầu tư XDCB từ nguồn NSNN luôn gắn với việc đầu tư cơ sở hạ tầng cho các công trình thuộc quyền sở hữu nhà nước, gắn với bộ máy nhà nước và nhiệm vụ kinh tế- xã hội trong từng giai đoạn, từng thời kỳ.
Tùy thuộc vào từng giai đoạn phát triển của xã hội mà Nhà nước sẽ quyết định đầu tư XDCB ở đâu? Xây dựng công trình gì? Để giải quyết các vấn đề xã hội phù hợp với giai đoạn đó. Ba là, chi đầu tư XDCB từ nguồn NSNN đem lại hiệu quả vĩ mô và bao quát trên nhiều lĩnh vực. Khi nhà nước đầu tư XDCB sẽ lựa chọn những lĩnh vực ít được thương mại hóa, ít cạnh tranh và không thu hồi vốn ngay, mà sẽ được đầu tư cho 5 6 các công trình thuộc kết cấu hạ tầng, các công trình kinh tế có tính chất chiến lược, các công trình và dự án phát triển văn hóa xã hội trọng điểm, phúc lợi công cộng nhằm hình thành thế cân đối cho nền kinh tế, tạo ra tiền đề kích thích quá trình vận động vốn của doanh nghiệp và tư nhân nhằm mục đích tăng trưởng kinh tế và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho người dân. Nhà nước không nhằm đến lợi nhuận trực tiếp mà nhằm đến lợi ích cho nền kinh tế.
Bốn là, các công trình XDCB từ nguồn NSNN là những công trình phục vụ cho sự nghiệp phát triển kinh tế lâu dài của đất nước, phục vụ cho an ninh quốc phòng, an sinh xã hội…Do đó việc khấu hao hoàn trả các công trình XDCB từ nguồn NSNN không trực tiếp như các công trình XDCB khác. Năm là, các công trình đầu tư XDCB từ nguồn NSNN là những công trình mang ý nghĩa chiến lược nên thường được xây dựng trong nhiều năm. Các công trình đầu tư XDCB từ nguồn NSNN kinh phí được lấy từ NSNN; Quỹ NSNN được hình thành đều dựa vào nguồn thu và được sử dụng và chi đầu tư phát triển, chi thường xuyên, chi trả nợ, chi viện trợ…. phục vụ cho bộ máy quản lý nhà nước.
Trong khi đó, các công trình XDCB của NSNN thường cần một lượng vốn đầu tư lớn; do đó việc chi đầu tư XDCB từ nguồn NSNN phải kéo dài trong nhiều năm và qua nhiều giai đoạn. Trong chi đầu tư XDCB từ nguồn NSNN có những công trình mang ý nghĩa về kinh tế; có những công trình mang ý nghĩa an sinh xã hội và có những công trình mang ý nghĩa phục vụ an ninh quốc phòng. Như vậy, công tác chi đầu tư XDCB của Nhà nước mang nhiều sắc thái, ý nghĩa khác nhau và phụ thuộc theo từng mục tiêu của quản lý nhà nước. Công tác quản lý của nhà nước luôn mang ý nghĩa trên tầm vĩ mô và nó ảnh hưởng đến nhiều mặt của cuộc sống như kinh tế, an sinh, xã hội, an ninh, quốc phòng, đối ngoại… do đó việc đầu tư XDCB của NSNN phải đầu tư theo mục tiêu quản lý nhà nước, nên các công trình được đầu tư về lĩnh vực nào, sẽ mang ý nghĩa về lĩnh vực đó.
Vai trò của chi đầu tư XDCB và kiểm soát chi đầu tư XDCB từ nguồn NSNN qua KBNN Chi đầu tư XDCB từ nguồn NSNN luôn có vai trò rất quan trọng đối với phát triển kinh tế - xã hội. Thể hiện ở những mặt sau: - Chi đầu tư từ NSNN góp phần quan trọng vào việc xây dựng và phát triển và hình thành kết cấu hạ tầng, cơ sở vật chất kĩ thuật chung cho đất nước, từ đó thúc đẩy sự phát triển nền kinh tế quốc dân, tái tạo và nâng cao năng lực sản xuất, tăng năng suất lao động, tăng thu nhập quốc dân và tổng sản phẩm xã hội. - Chi đầu tư XDCB từ nguồn NSNN đóng góp một phần rất quan trọng vào việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế, cùng với việc hình thành những ngành mới, tăng cường chuyên môn hóa và phân công lao động xã hội. Bằng việc phát triển kết cấu hạ tầng thông qua đó tạo môi trường thuận lợi cho đầu tư và phát triển kinh doanh từ đó thúc đẩy phát triển xã hội.
- Chi đầu tư XDCB từ nguồn NSNN giữ vai trò định hướng hoạt động đầu tư trong nền kinh tế bởi lẽ Nhà nước bỏ vốn đầu tư vào cơ sở kết cấu hạ tầng và các ngành và lĩnh vực có tính chiến lược, từ đó dẫn dắt hoạt động đầu tư trong nền kinh tế và góp phần định hướng hoạt động của nền kinh tế. Bằng việc đầu tư XDCB vào các ngành và các lĩnh vực khu vực quan trọng, chi đầu tư XDCB từ nguồn NSNN đã kích thích các chủ thể trong nền kinh tế, cũng như các lực lượng trong xã hội tham gia vào đầu tư phát triển và sản xuất kinh doanh, tham gia liên kết và hợp tác trong xây dựng hạ tầng và phát triển kinh tế - xã hội. - Chi đầu tư XDCB từ nguồn NSNN có vai trò quan trọng trong việc giải quyết các vấn đề của xã hội như xóa đói giảm nghèo, phát triển kinh tế cho vùng sâu, vùng xa. Dưới hiệu quả của việc đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng, các cơ sở sản xuất kinh doanh và các công trình hạng mục văn hoá xã hội, đầu tư XDCB góp phần giải quyết tăng việc làm, giảm thất nghiệp, tăng thu nhập quốc dân từ đó cải thiện và nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân ở nông thôn, vùng sâu vùng xa.
Xuất phát từ đặc điểm riêng của các sản phẩm đầu tư XDCB mà tình trạng thất thoát, lãng phí vốn đầu tư có thể xảy ra mọi giai đoạn của quá trình thực hiện dự án 7 8 đầu tư. Do đó, việc kiểm soát chi đầu tư XDCB từ nguồn NSNN phải được thực hiện thường xuyên, liên tục trong tất cả các giai đoạn thực hiện dự án. Vai trò của kiểm soát chi đầu tư XDCB từ nguồn NSNN qua KBNN thể hiện ở chỗ: - Kiểm soát chi đầu tư XDCB từ nguồn NSNN qua KBNN giúp thực hiện tốt chủ trương phát triển hạ tầng cơ sở và thúc đẩy phát triển nền kinh tế quốc gia; hạn chế tối đa tiêu cực thất thoát vốn NSNN, nhằm đảm bảo hiệu quả cho nguồn vốn ngân sách mà Nhà nước bỏ ra. - Kiểm soát chi vốn đầu tư XDCB từ nguồn NSNN qua KBNN là hoạt động vô cùng cần thiết để đảm bảo các hồ sơ chứng từ được đầy đủ, hợp lệ, hợp pháp, đúng chế độ quy định; đảm bảo tính pháp lý cho hồ sơ và tuân thủ quy trình chính sách.