CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NHTM VÀ HOẠT ĐỘNG THẺ 1. Tổng quan về ngân hàng thương mại 1. Khái niệm về Ngân hàng thương mại Ngân hàng thương mại (NHTM) là một loại hình tổ chức tín dụng được thành lập và hoạt động theo quy định của pháp luật, thực hiện đầy đủ các hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác có liên quan nhằm mục tiêu sinh lợi. Theo Luật Các tổ chức tín dụng Việt Nam năm 2010 (được sửa đổi, bổ sung năm 2017), tại Điều 4, Khoản 1 định nghĩa:“Ngân hàng thương mại là loại hình ngân hàng được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác theo quy định của Luật này nhằm mục tiêu lợi nhuận.” Ngoài ra, theo giáo trình “Ngân hàng thương mại” của PGS.
Nguyễn Văn Tiến (NXB Thống kê, 2019), ngân hàng thương mại được hiểu là:“Tổ chức tài chính trung gian đóng vai trò then chốt trong hệ thống tài chính quốc gia, làm nhiệm vụ huy động vốn nhàn rỗi trong xã hội và cho vay lại đối với các chủ thể có nhu cầu sử dụng vốn.” Ngân hàng thương mại có vai trò thiết yếu trong nền kinh tế, không chỉ cung ứng vốn cho các hoạt động sản xuất – kinh doanh mà còn thực hiện các dịch vụ tài chính như thanh toán, chuyển tiền, bảo lãnh, phát hành thẻ, dịch vụ ngân hàng số,… Tính đa dạng trong sản phẩm và dịch vụ giúp ngân hàng thương mại đáp ứng nhu cầu tài chính ngày càng cao của khách hàng cá nhân và doanh nghiệp. Theo Mishkin & Eakins (2018), trong cuốn Financial Markets and Institutions, ngân hàng thương mại là trung gian tài chính có vai trò chuyển hướng dòng vốn từ người tiết kiệm sang người đi vay một cách hiệu quả, đồng thời góp phần ổn định và phát triển hệ thống tài chính quốc gia. Như vậy, có thể thấy rằng ngân hàng thương mại giữ vai trò trung tâm trong nền kinh tế thị trường, là “mạch máu” của hệ thống tài chính, và đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội thông qua các hoạt động cung ứng vốn và dịch vụ tài chính hiện đại. Hiện nay, ở Việt Nam có các loại NHTM bao gồm: NHTM Quốc doanh, NHTM Cổ phần, NH liên doanh và chi nhánh NH nước ngoài.2 Sự ra đời và lịch sử hình thành, phát triển của ngân hàng thương mại Việt Nam Sự phát triển của ngân hàng thương mại tại Việt Nam phản ánh quá trình chuyển mình từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
Từ chỗ hoạt động đơn giản trong thời kỳ Pháp thuộc và thời bao cấp, hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam ngày nay đã trở thành một phần không thể thiếu trong cơ cấu tài chính – tiền tệ quốc gia. Giai đoạn trước 1954 – Thời kỳ Pháp thuộc: Ngân hàng thương mại tại Việt Nam xuất hiện lần đầu tiên vào cuối thế kỷ XIX khi thực dân Pháp thành lập Ngân hàng Đông Dương (Banque de l’Indochine) vào năm 1875. Đây là ngân hàng vừa đóng vai trò ngân hàng trung ương (phát hành tiền cho Đông Dương) vừa là ngân hàng thương mại, hoạt động chủ yếu phục vụ lợi ích của chính quyền thực dân và giới tư bản Pháp. Giai đoạn 1954 – 1986 – Thời kỳ bao cấp: Sau năm 1954, miền Bắc tổ chức hệ thống ngân hàng theo mô hình kế hoạch hóa, chỉ tồn tại duy nhất Ngân hàng Quốc gia Việt Nam (sau này là Ngân hàng Nhà nước Việt Nam), vừa thực hiện chức năng quản lý nhà nước, vừa đảm nhận các nghiệp vụ kinh doanh.
Các hoạt động ngân hàng chủ yếu tập trung phục vụ khu vực nhà nước, không tồn tại mô hình ngân hàng thương mại theo nghĩa hiện đại. Giai đoạn 1986 – 2000 – Đổi mới và hình thành mô hình ngân hàng hai cấp: Cột mốc quan trọng là năm 1986, khi Việt Nam thực hiện công cuộc Đổi mới toàn diện. Năm 1990, hai đạo luật đầu tiên về ngân hàng được ban hành: Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam; Luật Các tổ chức tín dụng. Từ đây, hệ thống ngân hàng được tách thành hai cấp: • Ngân hàng Nhà nước giữ vai trò quản lý, điều tiết.
• Các ngân hàng thương mại (quốc doanh, cổ phần, liên doanh) thực hiện chức năng huy động vốn và cho vay. Nhiều ngân hàng thương mại cổ phần được thành lập, tiêu biểu như: Vietcombank, VietinBank, ACB, Sacombank và SHB – Ngân hàng TMCP Sài Gòn – Hà Nội (thành lập năm 1993). Giai đoạn 2000 – nay – Phát triển, hội nhập và hiện đại hóa: Từ sau năm 2000, đặc biệt là sau khi Việt Nam gia nhập WTO (2007), hệ thống ngân hàng thương 10 mại bước vào giai đoạn phát triển nhanh về quy mô, công nghệ và chất lượng dịch vụ. Các ngân hàng mở rộng mạng lưới chi nhánh, phát triển sản phẩm ngân hàng số, ví điện tử, ngân hàng điện tử, thẻ thanh toán,.
Các cải cách hệ thống ngân hàng, bao gồm tái cấu trúc, xử lý nợ xấu, tăng vốn điều lệ và chuyển đổi số, đã giúp nâng cao hiệu quả hoạt động và năng lực cạnh tranh của các ngân hàng thương mại Việt Nam. Trong đó, SHB là một trong những ngân hàng có tốc độ phát triển nhanh, đặc biệt trong lĩnh vực thẻ và dịch vụ ngân hàng số, phù hợp với nhu cầu tiêu dùng hiện đại. Chức năng của ngân hàng thương mại Ngân hàng thương mại không chỉ là nơi giữ tiền và cho vay, mà còn đóng vai trò trung tâm trong việc vận hành và phát triển của nền kinh tế thị trường. Với khả năng trung gian tài chính, tạo tiền, cung ứng phương tiện thanh toán và cung cấp dịch vụ ngân hàng, ngân hàng thương mại là “bộ máy bơm máu” của nền kinh tế hiện đại.
Theo giáo trình Ngân hàng thương mại của PGS. Nguyễn Văn Tiến (2018), việc thực hiện hiệu quả các chức năng này là điều kiện tiên quyết để một ngân hàng có thể phát triển bền vững trong môi trường cạnh tranh ngày càng cao. • Chức năng trung gian tài chính Chức năng trung gian tài chính là chức năng nền tảng, giúp ngân hàng thương mại trở thành cầu nối giữa người tiết kiệm và người cần vốn. Thông qua việc huy động tiền gửi từ dân cư và tổ chức kinh tế, sau đó phân bổ lại dưới hình thức cho vay hoặc đầu tư, ngân hàng giúp chuyển vốn từ nơi thừa sang nơi thiếu, tối ưu hóa hiệu quả sử dụng vốn trong xã hội.
Theo Mishkin & Eakins (2015), trung gian tài chính giúp tiết kiệm chi phí giao dịch và giảm thiểu rủi ro thông tin bất cân xứng giữa người gửi tiền và người vay tiền. Ở Việt Nam, vai trò này càng quan trọng khi phần lớn nguồn vốn đầu tư trong nền kinh tế vẫn phụ thuộc vào hệ thống ngân hàng. Báo cáo của Ngân hàng Nhà nước (2022) cho thấy, khu vực ngân hàng đang cung ứng trên 65% tổng tín dụng cho nền kinh tế – chứng minh vai trò chi phối trong hoạt động trung gian tài chính. • Chức năng tạo tiền và cung ứng phương tiện thanh toán Một đặc điểm nổi bật của ngân hàng thương mại là khả năng tạo tiền.
Khi ngân hàng cấp tín dụng, số tiền được ghi có vào tài khoản của người đi vay trở thành tiền gửi, có thể sử dụng để thanh toán – đây chính là hình thức tạo tiền không cần in 11 ấn nhưng vẫn có khả năng lưu thông trong nền kinh tế. Theo Frederic Mishkin (2007), quá trình này được gọi là “money creation” và đóng vai trò thiết yếu trong việc mở rộng tổng cung tiền. Cùng với đó, ngân hàng thương mại cung cấp các phương tiện thanh toán hiện đại như thẻ ghi nợ, thẻ tín dụng, Mobile Banking, Internet Banking, ví điện tử,. Việc phát triển các công cụ này giúp giảm thiểu giao dịch bằng tiền mặt, tiết kiệm chi phí lưu thông tiền tệ, đồng thời góp phần minh bạch hóa nền kinh tế.
Báo cáo của Vụ Thanh toán – NHNN năm 2023 cho biết, số lượng giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam đã tăng trên 50% so với cùng kỳ năm trước, cho thấy vai trò ngày càng lớn của ngân hàng trong cung ứng phương tiện thanh toán. • Chức năng cung cấp tín dụng Cung cấp tín dụng là một trong những chức năng quan trọng nhất của ngân hàng thương mại, thể hiện qua việc cung ứng vốn cho sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng. Ngân hàng có thể cho vay ngắn hạn để đáp ứng vốn lưu động, trung hạn cho các dự án đầu tư và dài hạn cho bất động sản hoặc đầu tư công nghệ. Theo giáo trình Ngân hàng thương mại hiện đại của TS.
Trương Thị Hồng (2019), hoạt động cấp tín dụng của ngân hàng quyết định đến khả năng phát triển của cả doanh nghiệp và nền kinh tế. Đặc biệt ở Việt Nam, doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs) chiếm hơn 97% tổng số doanh nghiệp, nhưng khả năng tiếp cận vốn từ các kênh khác ngoài ngân hàng còn hạn chế. Do đó, ngân hàng thương mại là nguồn vốn thiết yếu đối với khu vực này. • Chức năng trung gian thanh toán Ngân hàng thương mại đóng vai trò trung gian thanh toán giữa các chủ thể trong nền kinh tế.
Thông qua hệ thống tài khoản và hạ tầng công nghệ thanh toán, ngân hàng giúp thực hiện các giao dịch một cách nhanh chóng, tiện lợi và an toàn. Các phương thức thanh toán thông qua ngân hàng như chuyển khoản, quét mã QR, thẻ POS, Internet Banking,. ngày càng phổ biến. Theo Tạp chí Tài chính (2022), hơn 75% các doanh nghiệp tại Việt Nam sử dụng ngân hàng làm kênh thanh toán chính.
Điều này không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro lưu thông tiền mặt mà còn thúc đẩy phát triển thương mại điện tử và kinh tế số. Đặc biệt trong bối cảnh đại dịch Covid-19, chức năng này của ngân hàng càng trở nên thiết yếu khi người dân và doanh nghiệp ưu tiên giao dịch online. 12 • Chức năng cung cấp dịch vụ ngân hàng Ngoài các hoạt động chính, ngân hàng thương mại còn cung cấp nhiều dịch vụ tài chính như tư vấn đầu tư, bảo lãnh, mua bán ngoại tệ, tài trợ thương mại, quản lý tài sản, phát hành thư tín dụng (L/C), và gần đây là ngân hàng số, dịch vụ ngân hàng 24/7. Những dịch vụ này giúp ngân hàng mở rộng quy mô hoạt động, nâng cao chất lượng phục vụ khách hàng và tăng thu nhập ngoài lãi.
Theo bài viết của Nguyễn Thị Hải Yến (2021) trên Tạp chí Ngân hàng, nguồn thu từ dịch vụ ngân hàng đang có xu hướng tăng mạnh và dần trở thành trụ cột tài chính của nhiều ngân hàng lớn như Vietcombank, BIDV, Techcombank,.
