CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ TÀI SẢN NGẮN HẠN VÀ HIỆU QUẢ SỬ DỤNG TÀI SẢN NGẮN HẠN CỦA DOANH NGHIỆP 1. Tài sản ngắn hạn của doanh nghiệp 1. Khái niệm tài sản ngắn hạn Trong một DN, tài sản được chia thành hai bộ phận: tài sản ngắn hạn (TSNH) và tài sản dài hạn (TSDH).
So với TSDH, TSNH quay vòng nhanh hơn nhiều cho nên việc quản lý TSNH thường có ảnh hưởng lớn hơn đến khả năng tạo doanh thu và sinh lợi của DN. Bất cứ một doanh nghiệp nào muốn hoạt động sản xuất kinh doanh được tiến hành bình thường đều cần có tài sản ngắn hạn. Nó tồn tại ở tất cả các khâu của quá trình sản xuất kinh doanh nên sẽ đảm bảo cho các hoạt động đó được diễn ra liên tục. Theo giáo trình quản trị tài chính doanh nghiệp của TS Nguyễn Hải Sản thì: “TSNH là những tài sản thuộc quyền sở hữu và quản lý của doanh nghiệp, có thời gian sử dụng, thu hồi và luân chuyển giá trị trong vòng một năm hoặc một chu kỳ kinh doanh”.
Hay theo giáo trình tài chính doanh nghiệp của PGS. TS Lưu Thị Hương thì: “TSNH là biểu hiện bằng tiền giá trị những tài sản thuộc quyền sở hữu của DN mà thời gian sử dụng, luân chuyển trong vòng một năm hoặc một chu kỳ kinh doanh”. Trên bảng cân đối kế toán tài sản ngắn hạn được thể hiện ở các bộ phận tiền, các chứng khoán có tính thanh khoản cao, các khoản nợ phải thu và dự trữ tồn kho. Tài sản ngắn hạn thường được luân chuyển trong quá trình sản xuất kinh doanh.
Nó chỉ tham gia vào một chu kỳ sản xuất, thay đổi hình thái vật chất và chuyển toàn bộ giá trị vào sản phẩm được sản xuất. Đặc điểm của tài sản ngắn hạn trong doanh nghiệp Tài sản ngắn hạn là một phần không thể thiếu và được luân chuyển thường xuyên trong quá trình SXKD, tham gia trực tiếp vào quá trình SXKD của doanh nghiệp với tư cách là đối tượng lao động hoặc tư liệu lao động, góp phần duy trì hoạt động SXKD được liên tục, không bị gián đoạn. Trong một doanh nghiệp SXKD thì giá trị các loại tài sản ngắn hạn thường chiếm một tỷ trọng lớn trên tổng giá trị tài sản. Tài sản ngắn hạn được phân bố đủ trong tất cả các khâu, các công đoạn nhằm đảm bảo cho quá trình SXKD được diễn ra liên tục, ổn định, tránh lãng phí và tổn thất vốn do ngừng sản xuất, không làm ảnh hưởng đến khả năng thanh toán và đảm bảo khả năng sinh lời của tài sản.
Do đó tài sản ngắn hạn trong doanh nghiệp có các đặc điểm sau: - Tài sản ngắn hạn được biểu hiện dưới nhiều hình thái khác nhau như: tiền và các tài sản tương đương tiền hay chứng khoán khả thị có tính thanh khoản cao nên đáp ứng được khả năng thanh toán của doanh nghiệp, các khoản phải thu khách hàng dùng để ghi nhận các khoản tín dụng thương mại, hàng tồn kho được sử dụng trong khâu SXKD và các tài sản ngắn hạn khác. 1 - Tài sản ngắn hạn là một bộ phận của vốn sản xuất nên nó vận động và luân chuyển không ngừng trong mọi giai đoạn của quá trình sản xuất kinh doanh. Nó thường luân chuyển trong một năm hoặc một chu kỳ kinh doanh, Tài sản ngắn hạn như tiền mặt, hàng tồn kho thường được sử dụng trong một chu kỳ kinh doanh phân biệt với tài sản dài hạn như thiết bị, máy móc, nhà xưởng thường được dùng trong nhiều năm và trích khấu hao. - Tài sản ngắn hạn có thể dễ dàng chuyển hóa từ dạng vật chất sang tiền tệ nên đáp ứng được nhu cầu thanh toán của doanh nghiệp mà không phải mất nhiều chi phí nhưng đồng thời nó cũng vận động rất phức tạp và khó quản lý.
- Thường thay đổi hình thái vật chất ban đầu để tạo ra thực thể của sản phẩm. Đặc điểm này là điển hình của doanh nghiệp SXKD, hàng tồn kho dùng cho mục đích sản xuất thường trải qua một quá trình biến đổi tài sản ngắn hạn thành thành phẩm, hàng hóa hoàn chỉnh để xuất bán ra thị trường. Phân loại tài sản ngắn hạn Việc quản lý và sử dụng tài sản ngắn hạn muốn tiến hành một cách khoa học và hiệu quả đòi hỏi nhà quản lý phải nắm được thành phần và kết cấu của tài sản ngắn hạn, từ đó có các biện pháp điều chỉnh và nâng cao hiệu suất sử dụng tài sản ngắn hạn. Người ta sử dụng các tiêu thức khác nhau để phân loại tài sản ngắn hạn tùy thuộc vào mục tiêu của nhà quản lý.
Có hai tiêu thức phân loại chủ yếu thường được sử dụng: phân loại theo hình thái biểu hiện và phân loại theo vai trò của tài sản ngắn hạn đối với quá trình sản xuất kinh doanh 1. Theo theo hình thái biểu hiện Căn cứ theo hình thái biểu hiện, tài sản ngắn hạn bao gồm: tiền và các khoản tương đương tiền, đầu tư tài chính, khoản phải thu khách hàng, hàng tồn kho và tài sản lưu động khác - Tiền và các khoản tương đương tiền: Gồm tiền mặt tại quỹ, tiền gửi ngân hàng, tiền đang chuyển. Tiền là loại tài sản có tính thanh khoản cao nhất, đứng đầu tiên bên tài sản trên bảng cân đối kế toán. Loại tài sản này có thể dễ dàng chuyển đổi thành các tài sản khác hoặc thanh toán các nghĩa vụ tài chính cho doanh nghiệp, bởi vậy nó cho phép doanh nghiệp duy trì khả năng chi trả và phòng tránh rủi ro thanh toán.
Bên cạnh đó các tài sản dạng đặc biệt như: vàng, bạc, đá quý, kim khí quý được dùng chủ yếu cho mục đích dự trữ. Tuy nhiên, tiền mặt cũng là loại tài sản không hoặc gần như không sinh lợi, do vậy trong quản lý tiền mặt thì việc tối thiểu hóa lượng tiền mặt phải nắm giữ là mục tiêu quan trọng nhất. Nhưng DN vẫn phải nắm giữ tiền vì: - Để đảm bảo khả năng giao dịch hàng ngày của doanh nghiệp bao gồm thanh toán cho khách hàng và thu tiền từ khách hàng. 2 Thư viện ĐH Thăng Long - Để bù đắp cho ngân hàng về việc ngân hàng cung cấp các dịch vụ cho doanh nghiệp.
Nó cũng có thể là khoản tiền trả cho các khoản phí, lãi vay… Số dư riền mặt loại này gọi là số dư bù đắp. - Nhằm mục đích đầu tư ngắn hạn. Đó là những cơ hội đầu tư kiếm lời đến nếu có đủ lượng tiền sẽ đem đến cho doanh nghiệp một khoản lợi lớn - Đáp ứng nhu cầu dự phòng trong trường hợp biến động không lường trước được các luồng tiền vào và ra. Loại tiền này tạo nên số dự dự phòng.
- Có thể là lợi thế trong việc thương lượng khi mua hàng khi có một lượng tiền mặt đủ lớn trong doanh nghiệp. Loại này tạo nên số dư đầu cơ. - Đầu tư tài chính ngắn hạn Mục tiêu của các doanh nghiệp là việc sử dụng các loại tài sản sao cho hiệu quả đạt được là cao nhất. Các loại chứng khoán có tính thanh khoản cao mặt được giữ vai trò như một “bước đệm” cho tiền mặt vì nếu số dư tiền mặt nhiều doanh nghiệp có thể đầu tư vào những loại chứng khoán có khả năng thanh khoản cao, nhưng khi cần thiết thì hoàn toàn cũng có thể chuyển đổi chúng sang tiền mặt một cách dễ dàng và ít tốn kém chi phí.
Do đó trong việc quản trị tài chính người ta sử dụng những loại chứng khoán có khả năng thanh khoản cao để duy trì tiền mặt ở mức độ mà doanh nghiệp mong muốn.Qua phân tích trên ta thấy tiền mặt là một loại hàng hóa nhưng đây là hàng hóa đặc biệt - một tài sản có tính thanh khoản nhất. Trong kinh doanh, doanh nghiệp luôn cần có một lượng tiền mặt và phải dùng nó để trả cho các hóa đơn một cách đều đặn. Khi lượng tiền mặt này hết, doanh nghiệp phải bán các chứng khoán có khả năng thanh khoản cao để có lại được lượng tiền như ban đầu. Ta có thể thấy rõ hơn điều này qua sơ đồ sau: Sơ đồ 1.
Sơ đồ luân chuyển tiền mặt (Theo Giáo trình tài chính doanh nghiệp của PGS.TS Lưu Thị Hương) 3 - Các khoản phải thu: Trong nền kinh tế thị trường việc mua bán trả chậm là một hoạt động không thể thiếu. Các doanh nghiệp bán hàng song có thể không nhận được ngay tiền hàng lúc bán mà có thể phải nhận sau một thời gian xác định mà hai bên đã thoả thuận, chính việc này đã hình thành nên phần lớn các khoản phải thu của doanh nghiệp. Khoản phải thu là các sản phẩm, dịch vụ của doanh nghiệp bán cho khách hàng và đang trong quá trình chờ thanh toán. Các khoản phải thu ngắn hạn được hiểu là số tiền doanh nghiệp phải thu hồi từ các doanh nghiệp mua chịu trong khoảng thời gian tối đa là 12 tháng.
Việc cho các doanh nghiệp khác nợ như vậy chính là hình thức tín dụng thương mại. Với hình thức này có thể làm cho doanh nghiệp đứng vững trên thị trường và trở nên giàu có nhưng cũng không tránh khỏi những rủi ro trong hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. Khoản phải thu giữ một vai trò quan trọng bởi nếu các nhà quản lý không cân đối giữa các khoản phải thu thì doanh nghiệp sẽ gặp phải những khó khăn thâm chí có thể dẫn đến tình trạng mất khả năng thanh toán. Các khoản phải thu có đặc điểm như sau: - Phải thu là công việc thường xuyên phát sinh trong quá trình kinh doanh của doanh nghiệp.
- Độ lớn và rủi ro của các khoản phải thu phụ thuộc vào các yếu tố như: chính sách tín dụng, tốc độ thu hồi nợ cũ, tốc độ tạo ra nợ mới và sự tác động của các yếu tố nằm ngoài sự kiểm soát của doanh nghiệp như: chu kỳ suy thoái của nền kinh tế, khủng hoảng tài chính tiền tệ … - Trong quá trình tồn tại, các khoản phải thu sẽ phát sinh các chi phí: chi phí quản lý nợ phải thu, chi phí thu hồi nợ, chi phí rủi ro… Để giảm thiểu rủi ro nhất có thể, doanh nghiệp thường xuyên xây dựng một số chính sách tín dụng thông qua một số yếu tố: điều khoản bán trả chậm, phân tích tín dụng, quyết định tín dụng và chính sách thu hồi tiền. Sau khi đưa ra quyết định cấp tín dụng cho khách hàng, doanh nghiệp cần thường xuyên theo dõi các khoản phải thu dựa trên thời gian thu nợ trung bình (ACP). Thời gian thu nợ trung bình là khoảng thời gian trung bình được tính theo ngày kể từ khi khách hàng nhận nợ đến khi khách hàng trả nợ.