bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o bé n«ng nghiÖp vµ ptnt trêng ®¹i häc l©m nghiÖp T¨ng V¨n T©n nghiªn cøu ®Ò xuÊt néi dung c¬ b¶n trong quy ho¹ch rõng thuéc ban qu¶n lý rõng phßng hé Thanh ch¬ng - tØnh nghÖ an theo tiªu chuÈn qu¶n lý rõng bÒn v÷ng luËn v¨n th¹c sü khoa häc l©m nghiÖp Hµ T©y 2007 c bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o bé n«ng nghiÖp vµ ptnt trêng ®¹i häc l©m nghiÖp ------------------------------------------- T¨ng V¨n T©n nghiªn cøu ®Ò xuÊt néi dung c¬ b¶n trong quy ho¹ch rõng thuéc ban qu¶n lý rõng phßng hé Thanh ch¬ng - tØnh nghÖ an theo tiªu chuÈn qu¶n lý rõng bÒn v÷ng Chuyªn ngµnh: L©m häc M· sè: 60.60 luËn v¨n th¹c sü khoa häc l©m nghiÖp Ngêi híng dÉn: TS. NguyÔn ThÞ B¶o L©m Hµ T©y 2007 c 1 §Æt vÊn ®Ò Rõng ®ãng vai trß quan träng trong ®êi sèng con ngêi và s¶n xuÊt x· héi, rõng b¶o vÖ m«i trêng, ®iÒu hoµ khÝ hËu, b¶o vÖ nguån níc, b¶o vÖ ®Êt chèng xãi mßn röa tr«i, ng¨n chÆn sa m¹c ho¸., lµ ®èi tîng ®Ó con ngêi lîi dông phôc vô cuéc sèng, g¾n liÒn víi ®êi sèng cña mét bé phËn nh©n d©n, cã gi¸ trÞ to lín ®èi víi nÒn kinh tÕ quèc d©n. V× vËy sö dông hîp lý vµ tiÕt kiÖm tµi nguyªn rõng, ®i ®«i víi c«ng t¸c b¶o vÖ vµ ph¸t triÓn rõng lu«n lµ néi dung quan träng trong chiÕn lîc ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi cña c¸c ®Þa ph¬ng vµ cña ®Êt níc. Trong nhiÒu thËp kû qua, con ngêi sö dông tµi nguyªn nµy cßn cha hîp lý ®· lµm cho tµi nguyªn rõng ngµy cµng gi¶m sót nghiªm träng vÒ c¶ sè lîng vµ chÊt lîng, g©y ra nh÷ng hËu qu¶ nÆng nÒ vÒ kinh tÕ, x· héi vµ m«i trêng.
Nguyªn nh©n mÊt rõng chñ yÕu do c«ng t¸c qu¶n lý sö dông tµi nguyªn rõng cha hîp lý, s¶n xuÊt l©m nghiÖp mang tÝnh truyÒn thèng, nÒn kinh tÕ kÕ ho¹ch tËp trung bao cÊp. ViÖc quy ho¹ch, lËp kÕ ho¹ch, x¸c ®Þnh c¸c gi¶i ph¸p qu¶n lý sö dông tµi nguyªn rõng thêng dùa trªn hiÖn tr¹ng sö dông vµ chøc n¨ng cña tµi nguyªn rõng. LÊy môc tiªu sö dông lµm ®èi tîng ®Ò xuÊt c¸c gi¶i ph¸p qu¶n lý sö dông tµi nguyªn rõng, Ýt xem xÐt ®Õn tiÒm n¨ng vµ kh¶ n¨ng ®¸p øng cña tµi nguyªn rõng ®èi víi nhu cÇu kinh tÕ, x· héi vµ m«i trêng. Cha ®¸nh gi¸ ®Çy ®ñ c¸c yÕu tè ¶nh hëng tíi viÖc qu¶n lý sö dông tµi nguyªn rõng mét c¸ch bÒn v÷ng.
H¬n 10 n¨m trë l¹i ®©y, ngµnh l©m nghiÖp níc ta ®· cã ®Þnh híng trong viÖc sö dông tæng hîp tµi nguyªn rõng, qu¶n lý rõng bÒn v÷ng vµ khai th¸c hîp lý tµi nguyªn rõng b»ng c¸c gi¶i ph¸p vÒ chÝnh s¸ch, tæ chøc qu¶n lý, x· héi ho¸ nghÒ rõng. song c¸c tiªu chÝ QLRBV chñ yÕu míi chØ dõng l¹i ë møc ®Þnh tÝnh. c 2 Víi nh÷ng thùc tr¹ng trªn th× yªu cÇu vÒ qu¶n lý sö dông tµi nguyªn rõng mét c¸ch bÒn v÷ng, hiÖu qu¶, ®¸p øng c¸c yªu cÇu vÒ kinh tÕ, x· héi vµ m«i trêng lµ mét trong nh÷ng néi dung quan träng hiÖn nay, ®îc céng ®ång quèc tÕ còng nh nhiÒu quèc gia cïng quan t©m thiÕt lËp mét hÖ thèng tiªu chÝ vÒ QLRBV, nh»m ph¸t huy t¸c dông nhiÒu mÆt cña rõng ®èi víi con ngêi vµ x· héi mét c¸ch l©u dµi vµ liªn tôc. Ban qu¶n lý rõng phßng hé Thanh Ch¬ng ®ãng trªn ®Þa bµn thuéc huyÖn miÒn nói Thanh Ch¬ng, tØnh NghÖ An, tiÒn th©n lµ L©m trêng Thanh Ch¬ng ®îc thµnh lËp vµ ho¹t ®éng h¬n 45 n¨m; nhiÖm vô chñ yÕu cña L©m trêng (cò) lµ b¶o vÖ, khai th¸c, chÕ biÕn l©m s¶n, x©y dùng vµ ph¸t triÓn vèn rõng, ngoµi ra L©m trêng cßn thùc hiÖn mét sè c¸c dÞch vô kh¸c ®Ó n©ng cao ®êi sèng cho c¸n bé c«ng nh©n viªn.
Thùc hiÖn NghÞ ®Þnh 200/2004/N§-CP cña ChÝnh phñ vÒ viÖc s¾p xÕp, ®æi míi vµ ph¸t triÓn L©m trêng quèc doanh, n¨m 2006 L©m trêng ®· chuyÓn ®æi thµnh BQL rõng phßng hé, chøc n¨ng nhiÖm vô vµ tµi nguyªn rõng cña BQL rõng phßng hé Thanh Ch¬ng cã nhiÒu thay ®æi do ®ã ho¹t ®éng qu¶n lý rõng, s¶n xuÊt kinh doanh cã nh÷ng biÕn ®éng vµ thay ®æi ®¸ng kÓ, mÆt kh¸c t×nh h×nh sö dông ®Êt cña ®¬n vÞ cßn cha hîp lý. Tõ ®ã c«ng t¸c qu¶n lý rõng, trång, khoanh nu«i, b¶o vÖ, khai th¸c rõng, giao kho¸n ®Êt l©m nghiÖp ®ang ®Æt ra nhiÒu vÊn ®Ò ®ßi hái cÇn ph¶i cã nh÷ng ph¬ng ¸n, kÕ ho¹ch phï hîp víi ®iÒu kiÖn thùc tÕ hiÖn nay cña ®¬n vÞ. §Ó gãp phÇn vµo sù nghiÖp b¶o vÖ vµ ph¸t triÓn rõng theo xu híng ph¸t triÓn bÒn v÷ng, ®¸p øng víi yªu cÇu thùc tiÔn trong qu¶n lý rõng vµ trong s¶n xuÊt kinh doanh, t¸c gi¶ thùc hiÖn ®Ò tµi "Nghiªn cøu ®Ò xuÊt néi dung c¬ b¶n trong quy ho¹ch rõng thuéc Ban qu¶n lý rõng phßng hé Thanh Ch¬ng tØnh NghÖ An theo tiªu chuÈn qu¶n lý rõng bÒn v÷ng". c 3 Ch¬ng 1 Tæng quan vÒ vÊn ®Ò nghiªn cøu 1.
Quy ho¹ch l©m nghiÖp: 1. Quy ho¹ch l©m nghiÖp trªn thÕ giíi: Sù ph¸t sinh cña quy ho¹ch l©m nghiÖp g¾n liÒn víi sù ph¸t triÓn kinh tÕ t b¶n chñ nghÜa. Do c«ng nghiÖp ph¸t triÓn m¹nh nªn yªu cÇu vÒ gç ngµy cµng t¨ng, s¶n xuÊt gç ®· t¸ch khái nÒn kinh tÕ ®Þa ph¬ng cña phong kiÕn vµ bíc vµo thêi ®¹i kinh tÕ hµng hãa t b¶n chñ nghÜa. Thùc tÕ s¶n xuÊt l©m nghiÖp ®· kh«ng cßn bã hÑp trong viÖc s¶n xuÊt gç ®¬n thuÇn mµ cÇn ph¶i cã ngay nh÷ng lý luËn vµ biÖn ph¸p nh»m ®¶m b¶o thu ho¹ch lîi dông l©u dµi cho c¸c chñ rõng.
V× thÕ c«ng t¸c quy ho¹ch l©m nghiÖp ®îc h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn, ®îc thÓ hiÖn ë c¶ mÆt lý luËn vµ thùc tiÔn. §Çu thÕ kû thø XVIII, ph¹m vi quy ho¹ch l©m nghiÖp míi chØ gi¶i quyÕt viÖc "khoanh khu chÆt lu©n chuyÓn" hay ph¬ng ph¸p "ph©n phèi", cã nghÜa lµ ®em tr÷ lîng hoÆc diÖn tÝch tµi nguyªn rõng chia ®Òu cho tõng n¨m cña chu kú khai th¸c vµ tiÕn hµnh khoanh khu chÆt lu©n chuyÓn theo tr÷ lîng hoÆc diÖn tÝch ®Ó ®¶m b¶o thu ho¹ch l©u dµi vµ liªn tôc. Ph¬ng thøc nµy thÝch hîp víi c©y l¸ réng kinh doanh rõng chåi, chu kú khai th¸c ng¾n. Sau c¸ch m¹ng c«ng nghiÖp ë thÕ kû 19, ph¬ng thøc kinh doanh rõng chåi phôc vô cho chÊt ®èt ngµy ®· ®îc thay thÕ b»ng ph¬ng thøc kinh doanh lîi dông rõng h¹t chuyªn s¶n xuÊt hµng ho¸ c©y l¸ kim.
Ngêi ta thÊy nh vËy lu©n kú qu¸ dµi, khã cã thÓ thùc hiÖn ®îc ph¬ng ph¸p "ph©n phèi", do ®ã xuÊt hiÖn ph¬ng ph¸p "chia ®Òu" cña Hartig[27]. Theo ph¬ng ph¸p nµy, chia chu kú khai th¸c thµnh nhiÒu thêi kú lîi dông vµ trªn c¬ së ®ã khèng chÕ lîng chÆt hµng n¨m. Sau ®ã ph¬ng ph¸p "b×nh qu©n thu ho¹ch" ra ®êi, quan ®iÓm ph¬ng ph¸p nµy lµ gi÷ ®Òu thu ho¹ch trong chu kú khai th¸c hiÖn t¹i, ®ång thêi ®¶m b¶o ®îc tÝnh liªn tôc trong chu kú sau. Trªn c¬ së ®ã yªu cÇu vÒ mÆt thêi gian, cã tr×nh tù nhÊt ®Þnh tõ tuæi non ®Õn tuæi giµ trong ph¹m vi lu©n kú khai th¸c; vÒ mÆt kh«ng gian cÇn cã sù s¾p ®Æt l©m phÇn tõ giµ ®Õn c 4 non ngîc víi híng giã ®Ó ®¶m b¶o gieo h¹t tù nhiªn vµ tr¸nh giã ®æ, do ®ã xuÊt hiÖn kÕt cÊu "rõng tiªu chuÈn".
DiÖn tÝch khai th¸c hµng n¨m Ýt hay nhiÒu th× dùa vµo møc chªnh lÖch gi÷a ph©n phèi cÊp tuæi thùc tÕ vµ ph©n phèi "tiªu chuÈn" mµ quyÕt ®Þnh, nh»m môc ®Ých khiÕn cho nh÷ng l©m phÇn kinh doanh ®¹t tíi sù ph©n phèi cÊp tuæi tiªu chuÈn. §Õn cuèi thÕ kû XIX, víi sù ph¸t triÓn m¹nh cña Chñ nghÜa t b¶n, lÊy môc tiªu lµ thu nhËp ®Ó quyÕt ®Þnh lu©n kú khai th¸c, tõ ®ã xuÊt hiÖn ph¬ng ph¸p "l©m phÇn kinh tÕ" cña Judeich, «ng cho r»ng nh÷ng l©m phÇn nµo ®¶m b¶o thu ho¹ch ®îc nhiÒu tiÒn nhÊt sÏ ®îc ®a vµo diÖn khai th¸c, sau ®ã dùa vµo cÊp tuæi mµ ®Þnh lîng khai th¸c hµng n¨m [27]. Hai ph¬ng ph¸p "b×nh qu©n thu ho¹ch" vµ "l©m phÇn kinh tÕ" chÝnh lµ tiÒn ®Ò cña hai ph¬ng ph¸p tæ chøc kinh doanh vµ tæ chøc rõng kh¸c nhau. Ph¬ng ph¸p “b×nh qu©n thu ho¹ch” vµ sau nµy lµ ph¬ng ph¸p “cÊp tuæi” chÞu ¶nh hëng cña “lý luËn tiªu chuÈn rõng”, cã nghÜa lµ ph¶i cã kÕt cÊu tiªu chuÈn vÒ tuæi còng nh vÒ diÖn tÝch vµ tr÷ lîng, vÞ trÝ vµ ®a c¸c cÊp tuæi cao vµo diÖn tÝch khai th¸c.
Cßn ph¬ng ph¸p “l©m phÇn kinh tÕ” vµ hiÖn nay lµ ph¬ng ph¸p “l©m phÇn” kh«ng c¨n cø vµo tuæi rõng mµ dùa vµo ®Æc ®iÓm cô thÓ cña mçi l©m phÇn tiÕn hµnh ph©n tÝch x¸c ®Þnh s¶n lîng vµ biÖn ph¸p kinh doanh, ph¬ng thøc ®iÒu chÕ rõng. Còng tõ ph¬ng ph¸p nµy cßn ph¸t triÓn thµnh “ph¬ng ph¸p kinh doanh l«” vµ “ph¬ng ph¸p kiÓm tra”. Quy ho¹ch l©m nghiÖp vµ ®iÒu chÕ rõng h×nh thµnh m«n häc ®Çu tiªn ë níc §øc, ¸o vµ m·i ®Õn thÕ kû 18 míi h×nh thµnh m«n häc hoµn chØnh ®éc lËp. Thêi kú ®Çu m«n häc quy ho¹ch l©m nghiÖp lÊy viÖc x¸c ®Þnh s¶n lîng rõng lµm nhiÖm vô duy nhÊt nªn gäi lµ m«n häc "tÝnh thu ho¹ch rõng".
Sau ®ã néi dung quy ho¹ch l©m nghiÖp chuyÓn sang bµn vÒ viÖc lîi dông bÒn v÷ng nªn m«n häc ®æi tªn thµnh m«n "quy íc thu ho¹ch rõng". Sau nµy néi dung m«n häc chuyÓn sang nghiªn cøu vÒ ®iÒu kiÖn s¶n xuÊt vµ tæ chøc kinh doanh rõng, tæ chøc rõng víi sù chi phèi vÒ gi¸ c¶, lîi nhuËn vµ m«n häc cã tªn lµ "quy íc kinh doanh rõng". c 5 HiÖn nay tuú theo môc ®Ých, nhiÖm vô cña quy ho¹ch l©m nghiÖp ph¶i ®¶m b¶o trong tõng níc mµ m«n häc cã tªn gäi vµ néi dung kh¸c nhau, ë c¸c níc thuéc Liªn X« cò cã tªn lµ "quy ho¹ch rõng", c¸c níc cã tr×nh ®é kinh doanh cao vµ c«ng t¸c quy ho¹ch yªu cÇu tû mû h¬n (§øc, ¸o, Thuþ §iÓn.) m«n häc cã tªn lµ "thiÕt kÕ rõng", c¸c níc Anh, Mü, Canada. Quy ho¹ch l©m nghiÖp ë ViÖt Nam : Do viÖc qu¶n lý sö dông tµi nguyªn rõng cha bÒn v÷ng vµ nhu cÇu rÊt lín vÒ khai hoang ®Êt rõng, khai th¸c l©m s¶n cho ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi, nªn diÖn tÝch vµ chÊt lîng rõng trong nhiÒu n¨m tríc ®©y ®· bÞ suy gi¶m liªn tôc, tõ n¨m 1943 ®Õn n¨m 1990 diÖn tÝch rõng suy gi¶m nhanh chãng tõ 14,3 triÖu ha víi ®é che phñ lµ 43% vµo n¨m 1943 xuèng cßn 9,18 triÖu ha, ®é che phñ rõng lµ 27,2% n¨m 1990[23].
Sù suy gi¶m vÒ tµi nguyªn rõng kh«ng chØ gi¶m vÒ tr÷ lîng gç mµ cßn kÐo theo sù suy gi¶m vÒ tÝnh ®a d¹ng sinh häc, kh¶ n¨ng b¶o vÖ m«i trêng vµ c¸c nguån lîi kh¸c cña ngêi d©n ®Þa ph¬ng.