Hoạt Động Kiểm Soát Nội Bộ Trong Quy Trình Cho Vay Khách Hàng Cá Nhân Tại Ngân Hàng TMCP Á Châu

Khám phá hoạt động kiểm soát nội bộ trong quy trình cho vay khách hàng cá nhân tại ngân hàng TMCP Á Châu, đảm bảo an toàn và hiệu quả.

• Tác giả: Trần Thanh Thảo
• Người hướng dẫn: ThS. Trần Thị Tuyết Vân
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Hoạt Động Kiểm Soát Nội Bộ Trong Quy Trình Cho Vay Tại Ngân Hàng TMCP Á Châu
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Kết cấu khóa luận
• 1.7. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ QUY TRÌNH CHO VAY KHÁCH HÀNG CÁ NHÂN TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 2.1. Các nghiên cứu trước
• 2.2. Khoảng trống tồn tại nghiên cứu trước
• 2.3. Cơ sở lý thuyết về hệ thống kiểm soát nội bộ
• 2.3.1. Khái niệm hệ thống kiểm soát nội bộ
• 2.3.2. Mục tiêu của hệ thống kiểm soát nội bộ
• 2.4. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ QUY TRÌNH CHO VAY KHÁCH HÀNG CÁ NHÂN TẠI NGÂN HÀNG TMCP Á CHÂU
• 3.1. Tổng quan về Ngân hàng TMCP Á Châu
• 3.1.1. Giới thiệu về Ngân hàng TMCP Á Châu
• 3.1.2. Sứ mệnh, tầm nhìn, các giá trị cốt lỗi và chiến lược phát triển
• 3.1.3. Cơ cấu tổ chức tại Hội sở Ngân hàng TMCP Á Châu
• 3.1.4. Kết quả hoạt động kinh doanh tại Ngân hàng TMCP Á Châu giai đoạn 2021 – 2023
• 3.2. Thực trạng hệ thống KSNB quy trình cho vay KHCN tại Ngân hàng TMCP Á Châu
• 3.2.1. Tình hình cho vay tại Ngân hàng TMCP Á Châu
• 3.2.2. Quy trình và nội dung KSNB trong cho vay KHCN tại Ngân hàng TMCP Á Châu
• 3.2.3. Khảo sát hệ thống KSNB quy trình cho vay KHCN tại Ngân hàng TMCP Á Châu
• 3.2.3.1. Thông tin khảo sát
• 3.2.3.2. Kết quả khảo sát
• 3.2.3.3. Những hạn chế
• 3.3. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý
• 4.1. Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo
• 4.2. Kết luận chương 4
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Kiểm Soát Nội Bộ Trong Quy Trình Cho Vay

Hoạt động kiểm soát nội bộ (KSNB) đóng vai trò quan trọng trong quy trình cho vay tại Ngân hàng TMCP Á Châu. KSNB không chỉ giúp ngăn ngừa rủi ro mà còn đảm bảo tính hiệu quả trong hoạt động cho vay. Việc thiết lập một hệ thống KSNB hiệu quả sẽ giúp ngân hàng phát hiện và xử lý kịp thời các vấn đề phát sinh trong quy trình cho vay, từ đó nâng cao chất lượng dịch vụ và sự hài lòng của khách hàng.

1.1. Khái Niệm Về Kiểm Soát Nội Bộ

Kiểm soát nội bộ là một quá trình do các nhà quản lý và nhân viên thực hiện nhằm đảm bảo tính chính xác của báo cáo tài chính và tuân thủ các quy định pháp luật. Hệ thống này bao gồm các chính sách, quy trình và hoạt động kiểm soát được thiết lập để bảo vệ tài sản và giảm thiểu rủi ro.

1.2. Vai Trò Của KSNB Trong Ngân Hàng

KSNB giúp ngân hàng bảo vệ tài sản, nâng cao hiệu quả hoạt động và đảm bảo tính chính xác của thông tin tài chính. Hệ thống này cũng giúp phát hiện và ngăn chặn các hành vi gian lận, từ đó bảo vệ uy tín của ngân hàng.

II. Thách Thức Trong Kiểm Soát Nội Bộ Quy Trình Cho Vay

Mặc dù KSNB có vai trò quan trọng, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong việc thực hiện. Các vấn đề như thiếu hụt nguồn lực, quy trình phức tạp và sự không đồng bộ trong các bộ phận có thể làm giảm hiệu quả của KSNB. Đặc biệt, trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, việc cải thiện KSNB là điều cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững.

2.1. Thiếu Hụt Nguồn Lực

Nhiều ngân hàng gặp khó khăn trong việc bố trí đủ nhân lực có chuyên môn cao để thực hiện công tác KSNB. Điều này dẫn đến việc kiểm soát không được thực hiện đầy đủ và hiệu quả.

2.2. Quy Trình Phức Tạp

Quy trình cho vay tại ngân hàng thường rất phức tạp, với nhiều bước và yêu cầu khác nhau. Sự phức tạp này có thể gây khó khăn trong việc thực hiện KSNB một cách hiệu quả.

III. Phương Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Kiểm Soát Nội Bộ

Để nâng cao hiệu quả của KSNB trong quy trình cho vay, ngân hàng cần áp dụng các phương pháp cải tiến. Việc áp dụng công nghệ thông tin, đào tạo nhân viên và cải tiến quy trình là những giải pháp quan trọng. Những biện pháp này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả mà còn giảm thiểu rủi ro trong hoạt động cho vay.

3.1. Ứng Dụng Công Nghệ Thông Tin

Việc sử dụng phần mềm quản lý và phân tích dữ liệu có thể giúp ngân hàng theo dõi và kiểm soát quy trình cho vay một cách hiệu quả hơn. Công nghệ thông tin cũng giúp giảm thiểu sai sót và tăng cường tính chính xác trong báo cáo.

3.2. Đào Tạo Nhân Viên

Đào tạo nhân viên về quy trình KSNB và các kỹ năng cần thiết là rất quan trọng. Nhân viên được đào tạo tốt sẽ có khả năng phát hiện và xử lý các vấn đề phát sinh trong quy trình cho vay.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của KSNB Tại Ngân Hàng TMCP Á Châu

Ngân hàng TMCP Á Châu đã áp dụng nhiều biện pháp để cải thiện KSNB trong quy trình cho vay. Các kết quả từ việc khảo sát cho thấy rằng việc cải thiện KSNB đã giúp giảm tỷ lệ nợ xấu và nâng cao hiệu quả hoạt động. Những ứng dụng thực tiễn này là minh chứng cho sự cần thiết của KSNB trong hoạt động ngân hàng.

4.1. Kết Quả Khảo Sát Hệ Thống KSNB

Kết quả khảo sát cho thấy rằng 80% nhân viên đánh giá cao hiệu quả của hệ thống KSNB hiện tại. Điều này cho thấy sự cần thiết của việc duy trì và cải thiện hệ thống này.

4.2. Giảm Tỷ Lệ Nợ Xấu

Việc cải thiện KSNB đã giúp giảm tỷ lệ nợ xấu từ 1,22% xuống còn 0,74%. Điều này chứng tỏ rằng KSNB có ảnh hưởng tích cực đến chất lượng tín dụng của ngân hàng.

V. Kết Luận Về Kiểm Soát Nội Bộ Trong Quy Trình Cho Vay

Hoạt động kiểm soát nội bộ trong quy trình cho vay tại Ngân hàng TMCP Á Châu là một yếu tố quan trọng để đảm bảo sự phát triển bền vững. Việc nâng cao hiệu quả KSNB không chỉ giúp ngân hàng giảm thiểu rủi ro mà còn nâng cao uy tín và sự tin tưởng của khách hàng. Tương lai của KSNB tại ngân hàng cần tiếp tục được cải thiện để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

5.1. Tương Lai Của KSNB

Trong tương lai, ngân hàng cần tiếp tục đầu tư vào công nghệ và đào tạo nhân viên để nâng cao hiệu quả của KSNB. Điều này sẽ giúp ngân hàng duy trì vị thế cạnh tranh trong thị trường.

5.2. Đề Xuất Giải Pháp Cải Tiến

Ngân hàng cần xem xét các giải pháp cải tiến quy trình KSNB, bao gồm việc tối ưu hóa quy trình và tăng cường sự phối hợp giữa các bộ phận để đạt được hiệu quả cao nhất.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong hệ thống tài chính tại Việt Nam, ngân hàng thương mại đóng vai trò huyết mạch trong việc cung cấp vốn phục vụ hoạt động sản xuất kinh doanh và đời sống tiêu dùng. Trong các mảng nghiệp vụ, tín dụng là hoạt động sử dụng vốn chủ yếu và mang lại nguồn thu nhập lớn nhất cho ngân hàng nhưng đồng thời cũng tiềm ẩn mức độ rủi ro cao nhất. Hệ quả tiêu cực từ đại dịch COVID-19 đối với nền kinh tế đã ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng trả nợ của khách hàng, đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với công tác kiểm soát rủi ro tín dụng.

Tại Ngân hàng TMCP Á Châu (ACB), định hướng chiến lược giai đoạn gần đây tập trung mở rộng chính sách cho vay linh hoạt nhằm thu hút nhóm khách hàng tiềm năng và gia tăng các khoản vay sinh lời. Tuy nhiên, việc thiếu chú trọng tương xứng vào việc hoàn thiện hoạt động kiểm soát nội bộ (KSNB) đã bộc lộ những lỗ hổng trong vận hành, dẫn đến nguy cơ sai phạm về nghiệp vụ và đạo đức nghề nghiệp của nhân viên. Báo cáo tài chính hợp nhất năm 2023 của ACB ghi nhận tỷ lệ nợ xấu tăng từ 0,74% lên 1,22%. Đặc biệt, nợ nhóm 5 (nợ có khả năng mất vốn) tăng tới 80% so với đầu năm, chiếm 66% tổng dư nợ xấu toàn ngân hàng và tương đương 1,22% tổng dư nợ cho vay khách hàng. Bối cảnh này đòi hỏi ngân hàng phải tăng cường công tác KSNB trong quy trình cho vay khách hàng cá nhân (KHCN).

Mục tiêu tổng quát của khóa luận là phân tích, đánh giá thực trạng hệ thống KSNB đối với quy trình cho vay KHCN tại Ngân hàng TMCP Á Châu - Hội sở, từ đó đề xuất các nhóm giải pháp nhằm hoàn thiện hệ thống KSNB, bảo đảm hoạt động cấp tín dụng diễn ra an toàn và hiệu quả. Các mục tiêu cụ thể được xác định gồm:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về KSNB nói chung và KSNB quy trình cho vay KHCN tại các ngân hàng thương mại.
2. Phân tích và đánh giá thực trạng công tác KSNB quy trình cho vay KHCN tại Hội sở Ngân hàng TMCP Á Châu.
3. Đề xuất nhóm giải pháp nhằm hoàn thiện và tăng cường hiệu lực của hệ thống KSNB quy trình cho vay KHCN tại đơn vị.

Nghiên cứu hướng tới giải quyết 3 câu hỏi chính:

1. Thực trạng hoạt động KSNB trong việc cho vay KHCN tại Ngân hàng ACB và biến động qua các năm diễn ra như thế nào?
2. Ảnh hưởng của hệ thống KSNB đến hiệu quả hoạt động cho vay KHCN tại Ngân hàng ACB là gì và nguyên nhân tương ứng với từng ảnh hưởng đó?
3. Nhóm giải pháp nào giúp hoàn thiện công tác KSNB trong hoạt động cho vay KHCN tại Ngân hàng ACB?

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là hoạt động KSNB trong quy trình cho vay KHCN tại ngân hàng thương mại. Phạm vi nghiên cứu về không gian được giới hạn tại Hội sở Ngân hàng TMCP Á Châu. Về thời gian, dữ liệu thứ cấp được thu thập trong giai đoạn từ năm 2021 đến năm 2023; dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát thực tế tiến hành từ ngày 17/02/2024 đến ngày 17/03/2024.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng nền tảng lý luận dựa trên khuôn khổ KSNB theo Báo cáo COSO 2013 (phiên bản cập nhật từ COSO 1992 do Ủy ban về chống gian lận - Committee of Sponsoring Organizations ban hành). Theo khung lý thuyết này, KSNB là một quá trình do Hội đồng quản trị, nhà quản lý và nhân viên chi phối, hướng tới 3 mục tiêu cốt lõi: bảo đảm độ tin cậy của báo cáo tài chính; bảo đảm sự tuân thủ pháp luật và các quy định; bảo đảm hiệu quả và hiệu lực hoạt động. Hệ thống được cấu thành bởi 5 bộ phận gắn kết với 17 nguyên tắc diễn giải: Môi trường kiểm soát, Đánh giá rủi ro, Hoạt động kiểm soát, Hệ thống thông tin và truyền thông, và Hoạt động giám sát.

Khái niệm cho vay được trích dẫn theo Khoản 16 Điều 4 Luật các Tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12. Hoạt động cho vay KHCN được định nghĩa dựa trên nghiên cứu của Trương Thị Hồng Phương (2020), xác định đối tượng phục vụ gồm cá nhân, hộ gia đình và tổ hợp tác có nhu cầu vay vốn phục vụ tiêu dùng hoặc sản xuất kinh doanh (SXKD). Quy trình KSNB tín dụng được thiết lập xuyên suốt qua 3 giai đoạn: kiểm soát trước khi giải ngân (thẩm định hồ sơ, kiểm tra điều kiện, xét duyệt khoản vay), kiểm soát trong quá trình giải ngân (kiểm tra tính hợp lệ của chứng từ, chữ ký phê duyệt, phương thức giải ngân), và kiểm soát sau khi giải ngân (giám sát mục đích sử dụng vốn, đôn đốc thu hồi nợ, phân loại nợ và trích lập dự phòng). Tác giả phân tích các yếu tố ảnh hưởng gồm nguyên nhân chủ quan (5 thành phần cấu thành KSNB) và nguyên nhân khách quan (khách hàng vay vốn, môi trường pháp lý, môi trường kinh tế vĩ mô).

Tác giả sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính kết hợp thống kê mô tả thông qua các kỹ thuật thu thập và xử lý dữ liệu:

• Phương pháp thu thập dữ liệu: Thu thập văn bản pháp lý từ Ngân hàng Nhà nước, quy định và quy trình nội bộ của ACB, báo cáo tài chính hợp nhất và báo cáo thường niên giai đoạn 2021 - 2023; kết hợp tài liệu từ các bài báo khoa học liên quan (Phạm Thanh Hà, 2021; Nguyễn Quỳnh Hoa, 2021; Võ Anh Thi, 2017).
• Phương pháp quan sát: Quan sát trực tiếp các bước vận hành kiểm soát tại Hội sở ACB.
• Phương pháp thống kê và phân tích: Thống kê số liệu dư nợ, cơ cấu nợ, tỷ lệ nợ quá hạn và nợ xấu; phân tích tỷ trọng và biến động tài chính qua 3 năm.
• Phương pháp khảo sát: Thiết kế bảng câu hỏi khảo sát trên nền tảng Google Form dựa trên 5 cấu phần của COSO 2013, sử dụng thang đo Likert 5 mức độ (từ 1: Rất không đồng ý đến 5: Rất đồng ý). Mẫu khảo sát gồm 50 cán bộ nhân viên thuộc các vị trí liên quan đến công tác tín dụng KHCN tại Hội sở ACB; tỷ lệ phản hồi hợp lệ đạt 100% (50/50 phiếu).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu nghiên cứu

Chương mở đầu trình bày tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ rủi ro tín dụng gia tăng tại ACB sau đại dịch COVID-19 và tỷ lệ nợ xấu có xu hướng leo thang trong năm 2023. Tác giả xác lập rõ ràng mục tiêu nghiên cứu tổng quát và 3 mục tiêu cụ thể, 3 câu hỏi nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu (hoạt động KSNB quy trình cho vay KHCN), phạm vi không gian (Hội sở ACB) và phạm vi thời gian (số liệu tài chính 2021 - 2023, khảo sát đầu năm 2024). Chương 1 cũng khái quát hệ thống phương pháp nghiên cứu và bố cục tổng thể 4 chương của khóa luận.

Chương 2: Các nghiên cứu trước và cơ sở lý thuyết về hệ thống kiểm soát nội bộ quy trình cho vay khách hàng cá nhân tại các ngân hàng thương mại

Chương 2 tổng thuật các nghiên cứu trong nước về KSNB và rủi ro tín dụng tại hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam. Tác giả chỉ ra khoảng trống nghiên cứu: phần lớn các đề tài trước đây tập trung vào một số chi nhánh cụ thể hoặc đánh giá KSNB chung cho toàn bộ hoạt động tín dụng; chưa có công trình nào đánh giá chuyên sâu hoạt động KSNB trong quy trình cho vay KHCN tại cấp Hội sở Ngân hàng TMCP Á Châu thông qua đầy đủ 5 cấu phần của khung chuẩn COSO 2013.

Nội dung lý thuyết tập trung làm rõ cấu trúc 5 bộ phận và 17 nguyên tắc theo COSO 2013, mục tiêu của KSNB, bản chất và đặc điểm của cho vay KHCN (món vay nhỏ lẻ nhưng số lượng lớn, chi phí quản lý cao, rủi ro biến động thu nhập cá nhân, khách hàng chịu trách nhiệm vô hạn). Tác giả chi tiết hóa 3 giai đoạn kiểm soát trong quy trình cấp tín dụng, đồng thời xác lập các chỉ tiêu định lượng và định tính để đo lường công tác KSNB (tỷ lệ kiểm tra hồ sơ, số đợt kiểm tra, mức độ sai phạm phát hiện).

Chương 3: Thực trạng hệ thống kiểm soát nội bộ quy trình cho vay khách hàng cá nhân tại Ngân hàng TMCP Á Châu

Chương 3 đi sâu vào phân tích thực trạng tại đơn vị nghiên cứu, bao gồm giới thiệu lịch sử thành lập (hoạt động từ năm 1993, vốn điều lệ 38.000 tỷ đồng, trụ sở chính tại 442 Nguyễn Thị Minh Khai, Quận 3, TP.HCM), mô hình cơ cấu tổ chức quản trị tại Hội sở và hệ thống mạng lưới hơn 384 chi nhánh, phòng giao dịch trên 46 tỉnh thành.

Tình hình kinh doanh và tín dụng của ACB giai đoạn 2021 - 2023 được phân tích qua hệ thống số liệu cụ thể:

Chỉ tiêu tài chính	Năm 2021	Năm 2022	Năm 2023
Tổng doanh thu (tỷ đồng)	23.564	28.790	32.744
Tổng chi phí (tỷ đồng)	8.230	11.605	10.874
Lợi nhuận sau thuế (tỷ đồng)	15.334	17.185	21.872
Tỷ suất lợi nhuận sau thuế / Doanh thu	65%	60%	67%

Ghi chú: Số liệu tổng hợp từ Báo cáo tài chính ACB giai đoạn 2021 - 2023.

Về quy mô và cơ cấu tín dụng KHCN, tổng dư nợ KHCN tăng trưởng liên tục từ 229.923 tỷ đồng năm 2021 lên 321.747 tỷ đồng năm 2023. Trong đó, tỷ trọng cho vay ngắn hạn gia tăng từ 62% (2021) lên 64% (2022) và đạt 67% (2023), trong khi tỷ trọng vay trung và dài hạn giảm từ 38% xuống xấp xỉ 33% (105.176 tỷ đồng năm 2023). Sự dịch chuyển này phản ánh chính sách thắt chặt và ưu tiên nguồn vốn ngắn hạn nhằm tăng tốc độ quay vòng vốn và giảm rủi ro thanh khoản.

Chỉ tiêu nợ tín dụng KHCN	Năm 2021	Năm 2022	Năm 2023
Dư nợ KHCN (tỷ đồng)	229.923	271.109	318.085
Nợ quá hạn KHCN (tỷ đồng)	1.150	1.630	2.923
Tỷ lệ nợ quá hạn / Dư nợ KHCN	0,50%	0,60%	0,70%
Nợ xấu KHCN (tỷ đồng)	1.886	1.902	3.716
Tỷ lệ nợ xấu / Dư nợ KHCN	0,80%	0,80%	1,20%

Ghi chú: Nợ xấu năm 2023 tăng 95,39% về quy mô tuyệt đối so với năm 2022.

Về quy trình vận hành, hoạt động KSNB được thực hiện qua 13 bước nghiệp vụ tương ứng với 3 giai đoạn:

• Kiểm soát trước cho vay (bước 1 - 4): Tiếp nhận hồ sơ, thẩm định khách hàng, định giá tài sản bảo đảm, chấm điểm tín dụng nội bộ trên hệ thống DNA và phê duyệt hạn mức.
• Kiểm soát trong cho vay (bước 5 - 8): Kiểm tra điều kiện giải ngân, rà soát tính hợp pháp của chứng từ, lập báo cáo đề xuất và ký duyệt giấy nhận nợ qua các cấp (Chuyên viên quan hệ khách hàng, Trưởng phòng tín dụng, Giám đốc chi nhánh).
• Kiểm soát sau cho vay (bước 9 - 13): Kiểm tra mục đích sử dụng vốn (quy định tối đa 7 ngày sau giải ngân đối với kiểm tra chứng từ; kiểm tra thực tế chậm nhất trong 60 ngày), kiểm tra hoạt động kinh doanh định kỳ 6 tháng/lần; xử lý nợ quá hạn (phạt sau 1 - 10 ngày, chuyển nợ dưới tiêu chuẩn sau 3 - 6 tháng, chuyển hồ sơ khởi kiện ra tòa sau 6 tháng - 1 năm hoặc xử lý tài sản bảo đảm).

Chỉ tiêu công tác KSNB tại ACB	Năm 2021	Năm 2022	Năm 2023
Số lượng đợt kiểm tra định kỳ / đột xuất	1	2	2
Tỷ lệ hồ sơ tín dụng được kiểm tra / Tổng hồ sơ	60%	75%	90%
Tỷ lệ khách hàng kiểm tra thực tế / Hồ sơ được kiểm tra	45%	60%	75%

Khảo sát 50 cán bộ nhân viên tại Hội sở ACB (gồm 40 chuyên viên, 2 phó phòng, 3 trưởng phòng, 2 giám đốc QHKHCN, 3 giám đốc bộ phận; với 54% có thâm niên trên 5 năm) chỉ ra các điểm nghẽn lớn trong hệ thống:

• Môi trường kiểm soát: Nhận thức của lãnh đạo về sự cần thiết của KSNB được đánh giá rất cao (điểm trung bình 4,74/5); chính sách nhân sự đạt 4,04/5. Tuy nhiên, việc kiêm nhiệm chức năng (nhân viên phân tích tín dụng vừa tiếp xúc trực tiếp vừa thực hiện thẩm định) bị phản đối mạnh mẽ với điểm đánh giá rất thấp (1,76/5; 81% không đồng ý và 14% rất không đồng ý).
• Đánh giá rủi ro: Hệ thống xếp hạng nội bộ được đánh giá chi tiết (4,50/5), nhưng việc giám sát và phân tích các yếu tố rủi ro bên ngoài chưa thường xuyên, chỉ đạt 1,92/5 (64% không đồng ý, 22% rất không đồng ý).
• Thủ tục kiểm soát: Các tiêu chí kiểm tra thông tin trước cho vay đạt mức đồng thuận cao (kiểm tra hồ sơ đạt 4,87/5; đánh giá khả năng trả nợ đạt 4,67/5; thủ tục song hành quy trình đạt 4,74/5; kiểm tra chứng từ giải ngân đạt 4,22/5).

Chương 4: Kết luận và hàm ý

Chương 4 đúc kết các kết quả phân tích thực trạng, đồng thời trình bày các hạn chế nội tại của đề tài nghiên cứu cùng định hướng mở rộng nghiên cứu trong tương lai.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp và minh chứng bằng dữ liệu định lượng cụ thể về thực trạng tín dụng và kiểm soát nội bộ tại ACB giai đoạn 2021 - 2023:

• Phản ánh xu hướng dịch chuyển dư nợ sang ngắn hạn (chiếm 67% năm 2023) nhằm ứng phó với rủi ro thị trường, song song với đó là sự gia tăng đột biến của nợ quá hạn (đạt 2.923 tỷ đồng) và nợ xấu (tăng 95,39% về giá trị tuyệt đối, đưa tỷ lệ nợ xấu KHCN từ 0,80% lên 1,20% trong năm 2023).
• Ghi nhận nỗ lực mở rộng quy mô kiểm soát của ngân hàng: gia tăng tần suất kiểm tra lên 2 đợt/năm, tỷ lệ hồ sơ được rà soát đạt 90% và tỷ lệ kiểm tra thực tế khách hàng đạt 75% vào năm 2023.
• Chỉ rõ hạn chế vận hành mang tính cấu trúc: Phần lớn chi nhánh ACB chưa thành lập phòng KSNB chuyên trách độc lập; nhân viên tín dụng phải kiêm nhiệm nhiều khâu (thẩm định, chấm điểm DNA, giám sát sau cho vay), gây suy giảm tính khách quan và hiệu lực kiểm soát.

Về mặt giải pháp, tác giả định hướng hoàn thiện quy trình kiểm soát gắn với 5 cấu phần COSO 2013: tái cấu trúc phân định trách nhiệm để xóa bỏ tình trạng kiêm nhiệm giữa thẩm định và tiếp xúc khách hàng; nâng cao chất lượng dự báo rủi ro môi trường vĩ mô; tăng cường giám sát thực địa việc sử dụng vốn sau giải ngân; và kiện toàn cơ chế kiểm soát trực tiếp tại hệ thống chi nhánh từ cấp Hội sở.

Đóng góp của khóa luận nằm ở việc cập nhật số liệu thực tế giai đoạn 2021 - 2023 ngay sau đại dịch COVID-19 tại cấp Hội sở ACB và áp dụng khung chuẩn COSO 2013 kết hợp điều tra khảo sát định lượng để kiểm chứng mức độ đồng thuận của đội ngũ nhân sự chuyên môn về các rủi ro vận hành trong quy trình tín dụng cá nhân.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tồn tại một số hạn chế do tác giả tự xác định và giới hạn phạm vi nghiên cứu:

• Phạm vi khảo sát sơ cấp chỉ được tiến hành với quy mô mẫu 50 cán bộ nhân viên tại địa bàn Hội sở ACB, chưa mở rộng điều tra lấy ý kiến tại các chi nhánh và phòng giao dịch cấp cơ sở - nơi trực tiếp tiếp nhận hồ sơ và giải ngân cho khách hàng.
• Thời gian thực hiện khảo sát diễn ra trong vòng một tháng (17/02/2024 đến 17/03/2024), phản ánh góc nhìn tại một thời điểm nhất định.
• Nghiên cứu tập trung thuần túy vào nghiệp vụ cho vay khách hàng cá nhân, chưa bao quát mảng tín dụng khách hàng doanh nghiệp.

Hướng nghiên cứu tiếp theo được gợi ý là mở rộng phạm vi khảo sát đa điểm tại các kênh phân phối cấp chi nhánh trên toàn quốc, tăng dung lượng mẫu khảo sát để kiểm định các mô hình tương quan, và mở rộng đánh giá hệ thống KSNB sang mảng tín dụng doanh nghiệp hoặc các sản phẩm ngân hàng số.

Giá trị tham khảo

Tài liệu là nguồn tham khảo hữu ích cho:

• Sinh viên chuyên ngành Kế toán, Kiểm toán và Tài chính - Ngân hàng đang thực hiện khóa luận tốt nghiệp hoặc chuyên đề thực tập về kiểm soát nội bộ và quản trị rủi ro tín dụng.
• Cán bộ quản lý rủi ro, chuyên viên kiểm soát nội bộ và chuyên viên phân tích tín dụng tại các ngân hàng thương mại cần tài liệu tham khảo thực tế về xây dựng phiếu khảo sát đánh giá KSNB theo chuẩn COSO 2013 và quy trình kiểm soát khoản vay qua 3 giai đoạn (trước, trong và sau giải ngân).
• Các nhà nghiên cứu quan tâm đến dữ liệu biến động dư nợ, cơ cấu nợ ngắn - dài hạn và nợ xấu của ACB trong giai đoạn tái thiết hậu COVID-19 (2021 - 2023).

Câu hỏi thường gặp

1. Khung lý thuyết KSNB nào được tác giả áp dụng để xây dựng nội dung nghiên cứu và bảng hỏi khảo sát? Tác giả áp dụng khuôn khổ kiểm soát nội bộ COSO 2013 do Ủy ban về chống gian lận (Committee of Sponsoring Organizations) ban hành, kế thừa từ khung COSO 1992, gồm 5 bộ phận (Môi trường kiểm soát, Đánh giá rủi ro, Hoạt động kiểm soát, Thông tin và truyền thông, Giám sát) cùng 17 nguyên tắc cấu thành.

2. Tỷ lệ nợ xấu và nợ quá hạn đối với khách hàng cá nhân tại ACB biến động như thế nào trong giai đoạn 2021 - 2023? Tỷ lệ nợ quá hạn KHCN tăng đều qua các năm: 0,50% (2021), 0,60% (2022 với 1.630 tỷ đồng) và 0,70% (2023 với 2.923 tỷ đồng). Tỷ lệ nợ xấu duy trì ở mức 0,80% trong năm 2021 và 2022 (tăng nhẹ từ 1.886 tỷ đồng lên 1.902 tỷ đồng), nhưng đến năm 2023 tăng mạnh lên 1,20% (tương ứng mức tăng tuyệt đối 95,39% so với năm 2022). Trên toàn ngân hàng, nợ nhóm 5 tăng 80%, chiếm 66% tổng dư nợ xấu.

3. Khóa luận chia quy trình kiểm soát cho vay KHCN tại ACB thành mấy giai đoạn và gồm những bước cơ bản nào? Quy trình gồm 13 bước, được chia thành 3 giai đoạn chính:

• Kiểm soát trước cho vay (bước 1 - 4): Tiếp nhận thông tin, phân tích thẩm định khách hàng, thẩm định tài sản bảo đảm, chấm điểm tín dụng và phê duyệt hạn mức.
• Kiểm soát trong cho vay (bước 5 - 8): Kiểm tra tính hợp lệ chứng từ giải ngân, lập báo cáo giải ngân, ký duyệt giấy nhận nợ và nhập dữ liệu hệ thống.
• Kiểm soát sau cho vay (bước 9 - 13): Giám sát mục đích sử dụng vốn (chậm nhất 60 ngày sau giải ngân), kiểm tra định kỳ cơ sở hoạt động kinh doanh (6 tháng/lần) và xử lý thu hồi nợ/xử lý tài sản bảo đảm khi phát sinh nợ quá hạn.

4. Điểm hạn chế lớn nhất trong môi trường kiểm soát và đánh giá rủi ro được chỉ ra qua kết quả khảo sát nhân viên là gì? Khảo sát 50 cán bộ nhân viên chỉ ra hai điểm bất cập có điểm số đánh giá thấp nhất:

• Môi trường kiểm soát: Tình trạng kiêm nhiệm khi nhân viên phân tích tín dụng vừa tiếp xúc khách hàng vừa làm công tác thẩm định có điểm trung bình chỉ đạt 1,76/5 (81% người tham gia khảo sát không đồng ý và 14% rất không đồng ý).
• Đánh giá rủi ro: Hoạt động giám sát và phân tích rủi ro định kỳ thông qua các yếu tố bên ngoài chỉ đạt điểm trung bình 1,92/5 (64% không đồng ý và 22% rất không đồng ý).

5. Mẫu khảo sát của nghiên cứu được cơ cấu như thế nào về chức danh và số năm kinh nghiệm? Mẫu nghiên cứu gồm 50 người tại Hội sở ACB: 40 chuyên viên (80%), 2 phó phòng (4%), 3 trưởng phòng (6%), 2 giám đốc quan hệ KHCN (4%), 3 giám đốc bộ phận (6%). Về kinh nghiệm làm việc: dưới 1 năm có 5 người (10%), từ 1 đến 5 năm có 18 người (36%), từ 6 đến 10 năm có 15 người (30%), và trên 10 năm có 12 người (24%).

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Trần Thanh Thảo đã hệ thống hóa cơ sở lý thuyết về KSNB theo chuẩn quốc tế COSO 2013 và quy trình cho vay KHCN tại ngân hàng thương mại. Nghiên cứu cung cấp bức tranh thực trạng chi tiết về tình hình kinh doanh, biến động dư nợ và nợ xấu tại ACB giai đoạn 2021 - 2023, đồng thời chỉ rõ những sơ hở trong quy trình vận hành và kiểm soát qua kết quả khảo sát thực nghiệm 50 nhân sự tại Hội sở. Các kết quả phân tích và định hướng giải pháp trong khóa luận là tư liệu thực chứng có giá trị tham khảo rõ ràng cho công tác quản trị rủi ro tín dụng tại các ngân hàng thương mại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 cũng đã minh họa các phần sẽ được thực hiện và trình bày trong bài nghiên cứu này. 5 CHƯƠNG 2: CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ QUY TRÌNH CHO VAY KHÁCH HÀNG CÁ NHÂN TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 2. Các nghiên cứu trước  Khảo lược các nghiên cứu trước đây Phạm Thanh Hà với bài viết “Tăng cường kiểm soát nội bộ tại các Ngân hàng thương mại” trên tạp chí Tài chính tháng 3 năm 2021. Tác giả đã sử dụng phương pháp phân tích và đánh giá để nghiên cứu hệ thống KSNB tại các NHTM ở Việt Nam.

Tác giả đã phân tích các vấn đề tồn tại trong hệ thống KSNB và đưa ra các giải pháp cải thiện dựa trên 5 yếu tố của hệ thống KSNB: môi trường kiểm soát, đánh giá rủi ro, các hoạt động kiểm soát, hệ thống thông tin và truyền thông, và hoạt động giám sát. Kết quả nghiên cứu của tác giả nhấn mạnh sự cần thiết của việc nâng cao hiệu quả của từng yếu tố để cải thiện toàn diện hệ thống KSNB trong các NHTM. Nguyễn Quỳnh Hoa với bài viết “Tác động của hệ thống kiểm soát nội bộ đến rủi ro tín dụng: trường hợp các Ngân hàng thương mại niêm yết tại Việt Nam” trên tạp chí Kinh tế và Ngân hàng châu Á tháng 1 năm 2021. Tác giả đã sử dụng phương pháp nghiên cứu dựa trên dữ liệu thu thập từ báo cáo tài chính và báo cáo thường niên của 16 ngân hàng thương mại niêm yết tại Việt Nam.

Bài viết đã phân tích tác động của hệ thống KSNB đến RRTD tại các ngân hàng này. Kết quả nghiên cứu cho thấy hệ thống KSNB có ảnh hưởng đáng kể đến việc kiểm soát và giảm thiểu RRTD. Dựa trên các phát hiện này, tác giả đã đưa ra một số khuyến nghị nhằm nâng cao hiệu quả của hệ thống KSNB để phòng ngừa, kiểm soát và giảm thiểu RRTD trong các ngân hàng thương mại tại Việt Nam. Trương Thị Hồng Phương với bài viết “Hệ thống kiểm soát nội bộ hoạt động tín dụng cá nhân tại các Ngân hàng thương mại cổ phần” trên tạp chí Ngân hàng tháng 1 năm 2020.

Trong bài viết, tác giả đã sử dụng phương pháp đánh giá thực trạng để nghiên cứu hệ thống KSNB trong hoạt động tín dụng cá nhân của các NHTM CP. 6 Tác giả đã phân tích tình hình hiện tại và đề xuất các giải pháp nhằm cải thiện chất lượng hoạt động tín dụng và hệ thống ngân hàng. Võ Anh Thi (2017) với luận văn “Kiểm soát nội bộ quy trình cho vay tại Ngân hàng TMCP Á Châu – Chi nhánh Đông Đô”. Trong bài luận này, tác giả đã áp dụng phương pháp nghiên cứu thực nghiệm để xác định các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả của hệ thống KSNB theo chuẩn COSO.

Tác giả đã trình bày thực trạng công tác KSNB trong quy trình cho vay tại Ngân hàng Á Châu – Chi nhánh Đông Đô và từ đó đề xuất các đánh giá, vấn đề cần giải quyết và khuyến nghị cụ thể nhằm tăng cường hiệu quả của công tác KSNB đối với hoạt động cho vay tại chi nhánh này. Phạm Thanh Thủy với bài viết “Đánh giá hệ thống KSNB của Ngân hàng thương mại Việt Nam và một số khuyến nghị” trên tạp chí Ngân hàng tháng 2 năm 2017. Tác giả đã sử dụng phương pháp tổng hợp và đánh giá lý thuyết để nghiên cứu hệ thống KSNB trong các NHTM Việt Nam. Bài viết đề cập đến lịch sử phát triển, lý thuyết về KSNB, cũng như thiết kế và vận hành của hệ thống KSNB tại NHTM.

Tác giả đã đánh giá vai trò của hệ thống KSNB và đưa ra một số khuyến nghị nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống này.  Khoảng trống tồn tại nghiên cứu trước Các nghiên cứu trước đây đã đề cập đến tình trạng tổ chức và quy trình kiểm soát nội bộ (KSNB) trong hoạt động cho vay của các ngân hàng thương mại, và nhấn mạnh vào ảnh hưởng tích cực của công tác KSNB đối với hoạt động cho vay. Các nghiên cứu này đã phân tích toàn bộ nội dung cơ bản của hoạt động KSNB theo các thành phần cấu thành hệ thống KSNB, thay vì chỉ tập trung vào một số cấu phần nhất định như trước đây. Hơn nữa, chúng cũng đề xuất và kiến nghị một số giải pháp để khắc phục những hạn chế trong hoạt động KSNB tại các đơn vị.

Tuy vậy, chưa có bài nghiên cứu nào làm rõ hơn về tình trạng thực tế của hoạt động kiểm soát nội bộ tại Ngân hàng TMCP Á Châu - Hội sở thông qua việc phân tích 5 cấu phần hình thành nên hệ thống KSNB gần nhất theo khung lý thuyết tích hợp COSO 2013. Với mong muốn hoàn thiện những thiếu sót này và đóng góp vào việc phản ánh chính xác những 7 điều chỉnh, cải tiến trong hoạt động KSNB cũng nâng cao chất lượng của hệ thống KSNB tại ACB, tác giả đã chọn đề tài “Hoạt động kiểm soát nội bộ trong quy trình cho vay khách hàng cá nhân tại Ngân hàng TMCP Á Châu - Hội sở” làm đề tài nghiên cứu của mình. Cơ sở lý thuyết về hệ thống kiểm soát nội bộ 2. Khái niệm hệ thống kiểm soát nội bộ Quá trình nhận thức và nghiên cứu về hệ thống kiểm soát nội bộ (KSNB) từ mức đơn giản đến phức tạp đã tạo ra nhiều định nghĩa khác nhau về KSNB, phù hợp với các tiêu chuẩn khác nhau như IAS (International Accounting Standards), IFAC (The International Federation of Accountant) và AICPA (American Institute of Certificated Public Accountant),.

Tuy nhiên, tác giả chọn cách tiếp cận được chấp nhận rộng rãi và sử dụng phổ biến, theo Ủy ban tổ chức kiểm tra COSO (Committee of Sponsoring Organization) (2013): “Kiểm soát nội bộ là một quá trình do nhà quản lý, do Hội đồng quản trị và các NV của đơn vị của đơn vị chi phối. Nó được thiết lập để cung cấp một sự đảm bảo hợp lý nhằm thực hiện ba mục tiêu dưới đây: ● Đảm bảo tính chất đáng tin cậy của báo cáo tài chính; ● Đảm bảo luật lệ và các quy định được tuân thủ; ● Đảm bảo hoạt động hiệu quả và hiệu quả.” Như vậy, KSNB không chỉ đơn thuần là một chuỗi các hoạt động, mà còn là một hệ thống hoàn chỉnh, trong đó các hoạt động được liên kết chặt chẽ với nhau để tạo thành một cơ cấu tổng thể. Nó bao gồm tất cả các hoạt động, chính sách và quy trình kiểm soát được thiết lập để điều hành và đảm bảo rằng các hoạt động của các tổ chức diễn ra một cách hiệu quả. Đồng thời, hệ thống này cũng giúp ngăn chặn, phát hiện và xử lý các sai phạm có thể xảy ra trong tổ chức, nhằm giảm thiểu tổn thất do các sai phạm đó gây ra.

Mục tiêu của hệ thống kiểm soát nội bộ Hoạt động KSNB của tổ chức tín dụng được thiết lập nhằm mục đích thực hiện các mục tiêu, chính sách lớn của tổ chức tín dụng, thông qua thực hiện các mục tiêu cụ thể sau đây: Về sự hiệu quả và hiệu lực của hoạt động Với các mục tiêu hiện hữu và hợp lý, KSNB giúp đơn vị bảo vệ cũng như sử dụng nguồn lực một cách hiệu quả nhằm bảo mật toàn bộ thông tin quan trọng, phát triển và mở rộng thị phần, nâng cao uy tín đơn vị, thúc đẩy việc thực hiện các chiến lược kinh doanh. Về sự tin cậy của BCTC Thông tin BCTC được xử lý và tổng hợp hoàn toàn bởi bộ phận kế toán, được coi như là căn cứ quan trọng trong việc hình thành các quyết định của nhà quản lý. Vì lẽ đó, hệ thống thông tin quản lý và thông tin BCTC phải luôn bảo đảm được tính khách quan, trung thực, minh bạch, kịp thời và được bảo mật theo đúng quy định của pháp luật nhờ vào công tác KSNB hữu hiệu. Về sự tuân thủ các luật lệ và quy định Hoạt động KSNB trước hết phải đảm bảo luôn chấp hành đúng luật pháp và tuân theo các quy định.

Mọi quy trình cần phải được thực hiện một cách thật nghiêm túc và triệt để. Hoạt động KSNB cần hướng mọi thành viên vào việc tuân thủ các chính sách, quy định nội bộ đã ban hành trong đơn vị, qua đó đạt được những mục tiêu đã đề ra. Như vậy, đằng sau sự tồn tại và thành công của bất kỳ tổ chức nào, doanh nghiệp hay Ngân hàng cũng là một hệ thống KSNB hữu hiệu và hợp lý. KSNB yếu kém có thể dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng như thua lỗ, thất bại, và tổn hại danh tiếng.

Trong khi đó, một hệ thống KSNB được xây dựng và hoạt động một cách hợp lý sẽ 9 tạo ra một môi trường làm việc tích cực và đảm bảo sự tuân thủ với các quy định pháp lý, giúp cải thiện hiệu suất, tăng tính minh bạch và uy tín của tổ chức trên thị trường. Các thành phần cấu thành hệ thống kiểm soát nội bộ Dựa theo lý thuyết KSNB của COSO, hệ thống COSO 2013 – có tiền thân xuất phát là hệ thống COSO 1992. Theo COSO 1992, hệ thống KSNB gồm 05 bộ phận có mối quan hệ liên hệ chặt chẽ với nhau và được COSO 2013 bổ sung thêm 17 nguyên tắc diễn giải cho những khái niệm cơ bản liên quan đến mỗi yếu tố cấu thành đó, cụ thể là: Môi trường kiểm soát; Đánh giá rủi ro; Hoạt động kiểm soát; Hệ thống thông tin và truyền thông; Giám sát.1 Hệ thống kiểm soát nội bộ theo chuẩn quốc tế COSO 2013 Hệ thống KSNB Hệ thống thông Môi trường kiểm Hoạt động kiểm soát Đánh giá rủi ro soát tin và truyền Giám sát thông Triết lý, phong Thiết lập mục Phân chia trách Sử dụng thông cách điều hành Thường xuyên tiêu cụ thể nhiệm đầy đủ tin phù hợp của nhà quản lý Cách thức phân Xác định, phân Truyền thông nội định quyền hạn, Kiểm tra độc lập Định kỳ tích rủi ro bộ trách nhiệm Tính chính trực, Kiểm soát vật Truyền thông Đánh giá rủi ro giá trị đạo đức chất bên ngoài Nhận diện, phân Kiểm soát quá Cơ cấu tổ chức tích thay đổi trình xử lý thông trọng yếu tin Chính sách nhân Phân tích rà soát sự (Nguồn: Báo cáo COSO 2013) 10 2. Tổng quan về hoạt động cho vay KHCN của Ngân hàng Thương mại 2.