CHƯƠNG 1: ĐẶC ĐIỂM HOẠT ĐỘNG CHO VAY TRONG NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN TIÊN PHONG ẢNH HƯỞNG ĐẾN KIỂM TOÁN NỘI BỘ CỦA NGÂN HÀNG 1. Đặc điểm của hoạt động cho vay và các loại hình cho vay trong ngân hàng thương mại ảnh hưởng tới kiểm toán nội bộ 1. Đặc điểm và chức năng của hoạt động cho vay và các loại hình cho vay trong Ngân hàng Thương mại Cổ phần 1. Khái niệm của tín dụng ngân hàng và hoạt động cho vay Theo tài liệu nghiên cứu của các nhà sử học và kinh tế học, hoạt động vay mượn đã xuất hiện từ 2000 – 1500 năm trước Công nguyên.
Thậm chí, hoạt động tín dụng còn ra đời trước khi sự xuất hiện của các ngân hàng. Thuật ngữ “tín dụng” xuất phát từ chữ la – tinh “credo”. Dịch ra tiếng Việt, đây có nghĩa là tin tưởng, tín nhiệm. Trong thực tế cuộc sống, thuật ngữ “tín dụng” được hiểu và sử dụng theo nhiều cách khác nhau.
Ngay cả trong quan hệ tài chính, dựa vào từng bối cảnh cụ thể, hoạt động tín dụng lại có một nội dung riêng. Tín dụng có thể là sự trao đổi các tài sản hiện có để nhận các tài sản cùng loại trong tương lại. Tín dụng cũng có thể là quan hệ mua bán quyền sử dụng vốn, với giá cả là lãi suất. Tín dụng là quan hệ kinh tế, theo đó một người thỏa thuận để người khác sử dụng số tiền của mình trong một thời gian nhất định với các điều kiện có hoàn trả vốn và lãi.
Một cách chung nhất, với việc xem xét tín dụng như một chức năng cơ bản của ngân hàng, thì tín dụng ngân hàng được định nghĩa như sau: Tín dụng là một giao dịch về tài sản (tiền hoặc hàng hóa) giữa bên cho vay (ngân hàng và các định chế tài chính khác) và bên đi vay (cá nhân, doanh nghiệp và các chủ thể khác), trong đó bên cho vay chuyển giao tài sản cho bên đi vay sử dụng trong một thời hạn nhất định theo thỏa thuận, bên đi vay Sinh viên: Nguyễn Diệu Linh 3 Chuyên đề thực tập tố nghiệp TS. Đinh Thế Hùng……. có trách nhiệm hoàn trả vô điều kiện vốn gốc và lãi cho bên cho vay khi đến hạn thanh toán. Liên quan đến định nghĩa tín dụng, hoạt động cấp tín dụng đã được định nghĩa trong Luật Các Tổ chức Tín Dụng như sau: “ Cấp tín dụng là việc thỏa thuận để tổ chức, cá nhân sử dụng một khoản tiền hoặc cam kết cho phép sử dụng một khoản tiền theo nguyên tắc có hoàn trả bằng nghiệp vụ cho vay, chiết khấu, cho thuê tài chính, bao thanh toán, bảo lãnh ngân hàng và các nghiệp vụ cấp tín dụng khác.” (Khoản 14 Điều 4 Luật Các Tổ chức Tín dụng 2010) Từ đó, ta có khái niệm về hoạt động cho vay trong ngân hàng như sau: “ Cho vay là một hình thức cấp tín dụng, theo đó tổ chức tín dụng giao hoặc cam kết giao cho khách hàng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích xác định trong một thời gian nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi.
Đặc điểm của hoạt động cho vay trong ngân hàng Đặc điểm của hoạt động cho vay có vai trò rất quan trọng trong việc quản lý, đồng thời giúp ích rất nhiều trong quá trình phân tích, chọn mẫu và lựa chọn phương pháp kiểm toán. Dựa trên các đặc điểm đó, kiểm toán viên có thể thấy được những rủi ro tiềm ẩn, rồi đưa ra được những mẫu chọn mang tính chất đại diện. Cụ thể, hoạt động cho vay trong ngân hàng thương mại gồm các đặc trưng sau: Thứ nhất, về chủ thể, việc cho vay luôn có hai bên tham gia. Bên cho vay, là người có tài sản chưa dùng đến, muốn cho người khác sử dụng để thỏa mãn một số lợi ích của mình.
Bên vay, là người đang cần sử dụng tài sản đó để thỏa mãn nhu cầu của mình. Thứ hai, hình thức pháp lý của việc cho vay được thể hiện dưới dạng hợp đồng tín dụng tài sản. Sinh viên: Nguyễn Diệu Linh 4 Chuyên đề thực tập tố nghiệp TS. Đinh Thế Hùng…….
Thứ ba, sự kiện cho vay phát sinh bởi hai hành vi căn bản là hành vi ứng trước và hành vi hoàn trả một số tiền (hay tài sản) nhất định là các vật cùng loại. Thứ tư, quan hệ cho vay phải được thiết lập trên cơ sở tin tưởng và tín nhiệm giữa hai bên. Tuy nhiên, xuất phát từ nguyên tắc hoàn trả, người cho vay khi chuyển giao tài sản cho người đi vay sử dụng, phải có cơ sở để tin rằng người đi vay sẽ trả đúng hạn. Trong thực tế một số nhân viên tín dụng khi xét duyệt cho vay không dựa trên cơ sở đánh giá mức độ tín nhiệm về khách hàng mà lại chú trọng đến các bảo đảm, chính quan điểm này đã làm ảnh hưởng đến chất lượng tín dụng.
Điều này cần được chú ý khi thực hiện kiểm toán, kiểm tra việc giải ngân trên cơ sở kiểm soát được mục đích sử dụng vốn, khả năng trả nợ, tài sản bảo đảm…. Giá trị hoàn trả thông thường phải lớn hơn giá trị lúc cho vay. Nói cách khác, người đi vay phải trả thêm phần lãi ngoài vốn gốc. Để thực hiện được nguyên tắc này, phải xác định lãi suất danh nghĩa lớn hơn tỷ lệ lạm phát, hay nói cách khác phải xác định lãi suất thực dương (lãi suất thực = Lãi suất danh nghĩa – Tỷ lệ lạm phát).
Tuy nhiên, vì lãi suất chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố khác nhau, nên trong một số trường hợp cụ thể lãi suất danh nghĩa có thể thấp hơn lạm phát và điều này chỉ tồn tại trong thời gian ngắn. Đặc điểm quan trọng nhất của tín dụng cũng như cho vay ngân hàng, đồng thời là nguyên tắc cấp tín dụng là mục đích sử dụng vốn vay, khả năng trả nợ của người đi vay và các loại hình bảo đảm cho khoản vay đó. Kiểm toán nội bộ thực hiện trên cơ sở đảm bảo các nguyên tắc đó được thực hiện đúng và đầy đủ. Phân loại hoạt động cho vay trong ngân hàng thương mại Phân loại hoạt động cho vay là việc sắp xếp các khoản vay theo từng nhóm dựa trên một số tiêu thức nhất định.
Việc phân loại cho vay có cơ sở Sinh viên: Nguyễn Diệu Linh 5 Chuyên đề thực tập tố nghiệp TS. Đinh Thế Hùng……. khoa học là tiền đề để thiết lập các quy trình cho vay thích hợp và nâng cao hiệu quả quản trị rủi ro tín dụng. Bên cạnh đó, việc phân loại các loại hình cho vay khác nhau dựa trên đặc điểm của từng loại cũng giúp ích rất nhiều trong quá trình phân tích, chọn mẫu và lựa chọn phương pháp kiểm toán.
● Phân loại theo mục đích: - Cho vay cá nhân: là loại cho vay để đáp ứng các nhu cầu tiêu dùng. - Cho vay bất động sản: cho vay liên quan đến việc mua sắm, xây dựng bất động sản nhà ở, đất đai, bất động sản trong lĩnh vực công nghiệp, thương mại và dịch vụ. - Cho vay công nghiệp và thương mại: là loại cho vay ngắn hạn để bổ sung vốn lưu động cho các doanh nghiệp trong lĩnh vực công nghiệp thương mại, dịch vụ. - Cho vay nông nghiệp: cho vay trang trải các chi phí sản xuất nông nghiệp.
- Cho vay các định chế tài chính: bao gồm việc cấp tín dụng cho ngân hàng, công ty tài chính, công ty cho thuê tài chính, công ty bảo hiểm, quỹ tín dụng và các định chế tài chính khác. ● Phân loại theo thời hạn cho vay: - Cho vay ngắn hạn: thời gian cho vay đến 12 tháng, được sử dụng để bù đắp sự thiếu hụt vốn lưu động của các doanh nghiệp và các nhu cầu chi tiêu ngắn hạn của cả nhân. - Cho vay trung hạn: thời hạn cho vay từ trên 12 tháng đến 5 năm. Được sử dụng để đầu tư mua sắm tài sản cố định, cải tiến hoặc đổi mới thiết bị, công nghệ mở rộng sản xuất kinh doanh, xây dựng dự án mới có quy mô nhỏ và thời gian thu hồi vốn nhanh.
Bên cạnh đó cho vay trung hạn còn là nguồn bổ sung vốn lưu động thường xuyên của các doanh nghiệp mới thành lập. - Cho vay dài hạn: thời hạn cho vay từ trên 5 năm, tối đa là 20-30 năm, Sinh viên: Nguyễn Diệu Linh 6 Chuyên đề thực tập tố nghiệp TS. Đinh Thế Hùng……. một số trường hợp đặc biệt là 40 năm, được dùng để cung cấp đáp ứng nhu cầu dài hạn như xây dựng nhà ở, thiết bị phương tiện vận tải quy mô lớn, xây dựng các xí nghiệp mới.
● Phân loại theo mức độ tín nhiệm đối với khách hàng: - Cho vay có bảo đảm: là loại cho vay dựa trên cơ sở các bảo đảm như thế chấp hoặc cầm cố, hoặc phải có sự bảo lãnh của người thứ ba. Loại hình này thường áp dụng đối với khách hàng mới, mức độ tin tưởng chưa cao, hoặc các món vay có giá trị lớn, nhờ đó đảm bảo an toàn cho ngân hàng. - Cho vay không bảo đảm: là loại cho vay không có tài sản thế chấp, cầm cố hoặc sự bảo lãnh của người thứ ba mà chỉ dựa trên uy tín của bản thân khách hàng. ● Phân loại theo phương pháp hoàn trả: - Cho vay có thời hạn: là loại cho vay có thỏa thuận thời hạn trả nợ cụ thể theo hợp đồng (cho vay chỉ có một kỳ hạn trả nợ - thanh toán một lần, cho vay có nhiều kỳ hạn trả nợ - trả góp, cho vay hoàn trả nợ nhiều lần nhưng không có kỳ hạn cụ thể) - Cho vay không có thời hạn cụ thể: ngân hàng yêu cầu hoặc người đi vay tự nguyện trả nợ bất cứ lúc nào nhưng phải báo trước một thời gian hợp lý, thời gian này có thể được thỏa thuận trong hợp đồng ● Phân loại theo xuất xứ tín dụng: - Cho vay trực tiếp: ngân hàng cấp vốn trực tiếp cho người có nhu cầu đồng thời người đi vay trực tiếp hoàn trả nợ vay cho ngân hàng.
- Cho vay gián tiếp: thông qua việc mua lại các khế ước hoặc chứng từ nợ phát sinh và còn trong thời hạn thanh toán. Các rủi ro trong hoạt động cho vay Rủi ro dùng để chỉ sự không chắc chắn về những mất mát có thể sẽ xảy ra trong tương lai Tín dụng ngân hàng là quan hệ tín dụng giữa ngân hàng, Sinh viên: Nguyễn Diệu Linh 7 Chuyên đề thực tập tố nghiệp TS. Đinh Thế Hùng……. các tổ chức tín dụng và các tổ chức kinh tế, cá nhân theo nguyên tắc hoàn trả.