CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC HUY ĐỘNG VỐN CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Ngân hàng thương mại và hoạt động của ngân hàng thương mại trong nền kinh tế thị trường 1. Khái niệm về ngân hàng thương mại Pháp lệnh ngân hàng, HTX tín dụng và công ty tài chính năm 1990 định nghĩa: “NHTM là tổ chức kinh doanh tiền tệ, mà hoạt động thường xuyên và chủ yếu là nhận tiền gửi của khách hàng với trách nhiệm hoàn trả và sử dụng số tiền đó để cho vay thực hiện các nghiệp vụ chiết khấu và làm phương tiện thanh toán”. Luật các tổ chức tín dụng (luật số 02/1997/QH10) điều 20: “ NHTM là loại hình tổ chức tín dụng được thực hiện toàn bộ hoạt động kinh doanh khác có liên quan”.
Trong đó “Hoạt động ngân hàng là hoạt động kinh doanh tiền tệ và dịch vụ ngân hàng với nội dung thường xuyên là nhận tiền gửi, sử dụng số tiền này để cấp tín dụng và cung ứng các dịch vụ thanh toán”. Thông thường, các nước có thể sử dụng các loại mô hình NHTM như sau: mô hình truyền thống và mô hình hiện đại. Mô hình truyền thống: gồm có các ngân hàng đa năng và các ngân hàng chuyên doanh. Mô hình phổ biến hiện nay (mô hình hiện đại): gồm có các ngân hàng thương mại - các định chế tài chính lớn, các ngân hàng phát triển, các ngân hàng có quy chế chuyên môn hoá, các ngân hàng có quy chế đặc biệt.
Chức năng của ngân hàng thương mại: 5 - Chức năng trung gian tín dụng Ngân hàng làm trung gian tín dụng khi nó là “cầu nối” giữa người có vốn (cá nhân, doanh nghiệp, chính phủ) và người cần vốn (doanh nghiệp, chính phủ, cá nhân). Thông qua việc huy động các khoản tiền tạm thời nhàn rỗi trong xã hội, hình thành quỹ cho vay rồi được ngân hàng sử dụng để cho vay đối với nền kinh tế bao gồm cả cho vay ngắn hạn, trung hạn và dài hạn. Chức năng trung gian tín dụng là chức năng quan trọng nhất của NHTM, nó phản ánh bản chất của ngân hàng “người đi vay để cho vay”, quyết định sự tồn tại và phát triển của ngân hàng đồng thời là cơ sở để ngân hàng thực hiện tốt các chức năng khác. - Chức năng trung gian thanh toán Ngân hàng làm chức năng trung gian thanh toán khi thực hiện chi trả theo yêu cầu của khách hàng trích tiền từ tài khoản để thanh toán tiền hàng hóa, dịch vụ hoặc nhập vào tài khoản của khách hàng và các khoản thu khác.ở đây ngân hàng đóng vai trò là người “thủ quỹ” cho doanh nghiệp, cá nhân vì nó giữ tài khoản và thực hiện thu - chi hộ cho khách hàng.
Chức năng thanh toán là cơ sở để hình thành chức năng tạo tiền của NHTM. Nhìn vào hệ thống thanh toán người ta có thể đánh giá được hoạt động của NHTM có hiệu quả hay không. Vì vậy, chức năng này được hoàn thiện thì vai trò của NHTM là người “thủ quỹ” của xã hội sẽ được nâng cao hơn. Tóm lại, các chức năng của NHTM có mối quan hệ chặt chẽ, bổ sung và hỗ trợ cho nhau, trong đó chức năng trung gian tín dụng là cơ bản nhất, tạo cơ sở cho việc thực hiện các chức năng khác.
Đồng thời, Ngân hàng thực hiện tốt các chức năng trung gian thanh toán và chức năng tạo tiền sẽ góp phần làm tăng nguồn vốn để mở rộng hoạt động tín dụng. Vai trò của NHTM đối với sự phát triển của nền kinh tế 6 - Ngân hàng thương mại là nơi cung cấp vốn cho nền kinh tế Vốn được tạo ra từ quá trình tích luỹ, tiết kiệm cuả mỗi cá nhân, doanh nghiệp và Nhà nước trong nền kinh tế. Vì vậy muốn có nhiều vốn phải tăng thu nhập quốc dân và có mức độ tiêu dùng hợp lý. Để tăng thu nhập quốc dân tức là cần mở rộng quy mô chiều rộng lẫn chiều sâu của sản xuất và lưu thông hàng hoá, đẩy mạnh sự phát triển của các ngành trong nền kinh tế, muốn làm được điều này cần thiết phải có vốn.
- NHTM là công cụ để nhà nước điểu tiết vĩ mô nền kinh tế Trong sự vận hành của nền kinh tế thị trường, sự hoạt động có hiệu quả của Ngân hàng sẽ là một công cụ hữu hiệu để Nhà nước điều tiết vĩ mô nền kinh tế, với hoạt động tín dụng và thanh toán, các NHTM góp phần mở rộng khối lượng tiền cung ứng trong lưu thông. - NHTM là cầu nối giữa các doanh nghiệp với thị trường Để đảm bảo đứng vững trong cạnh tranh, đáp ứng tốt nhất các yêu cầu của thị trường buộc các doanh nghiệp phải đạt được một hiệu quả nhất định theo quy định chung của thị trường. Doanh nghiệp không những cần nâng cao chất lượng lao động, củng cố và hoàn thiện cơ chế quản lý kinh tế, chế độ hạch toán kế toán.mà còn phải không ngừng cải tiến máy móc thiết bị, dây chuyền công nghệ, mở rộng quy mô sản xuất một các thích hợp. Những hoạt động này đòi hỏi một khối lượng lớn vốn đầu tư.
Để giải quyết khó khăn này, doanh nghiệp tìm đến ngân hàng xin vay vốn thoã mãn nhu cầu đầu tư của mình. Thông qua hoạt động tín dụng, ngân hàng là chiếc cầu nối giữa các doanh nghiệp với thị trường. - Ngân hàng thương mại là cầu nối nền tài chính quốc gia và tài chính quốc tế, thúc đẩy ngoại thương phát triển NHTM cùng các hoạt động kinh doanh của mình đã đóng một vai trò vô cùng quan trọng trong sự hoà nhập này. Với các nghiệp vụ kinh doanh 7 như: nhận tiền gửi, cho vay, nghiệp vụ thanh toán, nghiệp vụ hối đoái và các nghiệp vụ khác, NHTM đã tạo điều kiện thúc đẩy ngoại thương không ngừng được mở rộng.
Thông qua các hoạt động thanh toán, kinh doanh ngoại hối, quan hệ tín dụng với các NHTM nước ngoài, hệ thống NHTM đã thực hiện vai trò điều tiết nền tài chính trong nước phù hợp với sự vận động của nền tài chính quốc tế. Các hoạt động chủ yếu của NHTM - Hoạt động tạo lập nguồn vốn NHTM là một loại hình doanh nghiệp, bởi vậy muốn mở rộng các hoạt động kinh doanh của mình, nó phải tự tạo lập được nguồn vốn. + Vốn tự có : Vốn tự có của NHTM bao gồm vốn điều lệ, các quỹ dự trữ và một số tài sản nợ khác theo quy định của Ngân hàng Nhà nước. + Vốn huy động : Huy động vốn là nghiệp vụ truyền thống của NHTM, đóng vai trò quan trọng, ảnh hưởng tới chất lượng hoạt động của Ngân hàng, nó tạo ra nguồn vốn chủ lực trong kinh doanh.
NHTM thường huy động vốn nhàn rỗi của xã hội qua các hình thức nhận tiền gửi, phát hành các chứng từ có giá. Ngoài ra, trong quá trình hoạt động kinh doanh một NHTM có thể thiếu vốn ngắn hạn để thanh toán. Ngân hàng giải quyết bằng cách đi vay các NHTM khác và các tổ chức tín dụng hoặc của NHNN. Vay vốn của các NHTM và các tổ chức tín dụng được thực hiện thông qua thị trường liên ngân hàng.
Việc vay vốn này được thực hiện ở NHNN và sau đó sẽ điều chỉnh cho các chi nhánh trong hệ thống. - Hoạt động sử dụng vốn Sử dụng vốn là hoạt động kinh doanh chủ yếu và quan trọng nhất của NHTM, hoạt động này trực tiếp đưa lại lợi nhuận cho ngân hàng. Trong nền kinh tế thị trường, hoạt động sử dụng vốn ngày càng đa dạng và được thực hiện dưới nhiều hình thức 8 + NHTM cho vay đối với khách hàng. + Hoạt động đầu tư.
- Hoạt động khác Thanh toán, bảo lãnh, kinh doanh ngoại tệ và vàng, môi giới kinh doanh chứng khoán, hoạt động ủy thác.Những hoạt động trên có ý nghĩa quan trọng trong việc mở rộng tạo lập vốn kinh doanh, nâng cao hiệu quả của việc khai thác và sử dụng nguồn vốn. Hoạt động huy động vốn của ngân hàng thương mại 1. Khái niệm về vốn của ngân hàng thương mại NHTM là một trung gian tài chính, ở mỗi nước khác nhau các trung gian tài chính lại được phân chia khác nhau. Tuy nhiên, luôn tồn tại một điểm chung là vai trò chủ đạo của các ngân hàng thương mại đóng góp khối lượng tài sản và tầm quan trọng đối với nền kinh tế.
Để có được vị trí đó NHTM phải đặt lợi nhuận lên hàng đầu và phải sử dụng có hiệu quả công cụ cơ bản là vốn. Đối với ngân hàng, vốn là những giá trị tiền tệ do ngân hàng tạo lập hoặc huy động được dùng để cho vay, đầu tư hay thực hiện các dịch vụ kinh doanh khác. Nó chi phối toàn bộ hoạt động của NHTM và quyết định sự tồn tại và phát triển của Ngân hàng Thực chất, vốn của Ngân hàng là một bộ phận của thu nhập quốc dân tạm thời nhàn rỗi trong quá trình sản xuất, phân phối và tiêu dùng, người chủ sở hữu của chúng gửi vào Ngân hàng với mục đích thanh toán, tiết kiệm hay đầu tư. Nói cách khác, họ chuyển nhượng quyền sử dụng vốn cho Ngân hàng, để Ngân hàng trả lại cho họ một khoản thu nhập.
Như vậy, Ngân hàng đã thực hiện vai trò tập trung vốn và phân phối lại vốn dưới hình thức tiền tệ, làm tăng nhanh quá trình luân chuyển vốn, kích thích mọi hoạt động kinh tế phát triển. Đồng thời, chính các hoạt động đó lại quyết định sự tồn tại và phát triển hoạt động kinh doanh của Ngân hàng. Vai trò của vốn và hoạt động huy động vốn đối với hoạt động kinh doanh Ngân hàng - Vốn giữ vai trò quan trọng trong việc hình thành NHTM Bất kỳ doanh nghiệp nào, muốn hoạt động kinh doanh được đều phải có vốn – vốn phản ánh năng lực chủ yếu để quyết định khả năng kinh doanh. Với Ngân hàng, vốn là điều kiện quyết định thành lập, là cơ sở và tiền đề để tổ chức mọi hoạt động kinh doanh.
Từ đặc trưng kinh doanh của Ngân hàng, vốn vừa là phương tiện kinh doanh, vừa là đối tượng kinh doanh. Các NHTM thực hiện kinh doanh loại “hàng hoá đặc biệt” – tiền tệ trên thị trường tiền tệ (thị trường vốn ngắn hạn) và thị trường chứng khoán (thị trường vốn dài hạn). Vì vậy, ngoài vốn ban đầu khi thành lập theo qui định của pháp luật, các Ngân hàng phải thường xuyên tìm mọi biện pháp để tăng trưởng vốn trong quá trình hoạt động kinh doanh. - Vốn quyết định khả năng thanh toán và năng lực cạch tranh của Ngân hàng Trong nền kinh tế thị trường, uy tín của Ngân hàng thể hiện ở khả năng sẵn sàng thanh toán, chi trả cho khách hàng.