CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TY CHỨNG KHOÁN VÀ HOẠT ĐỘNG TỰ DOANH TẠI CÔNG TY CHỨNG KHOÁN 1. Khái niệm về công ty chứng khoán Hiện có nhiều định nghĩa về CTCK. Ở Việt Nam, các CTCK là công ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn được thành lập theo pháp luật Việt Nam để kinh doanh chứng khoán theo giấy phép kinh doanh chứng khoán do Ủy ban chứng khoán Nhà nước cấp. Hoạt động của CTCK rất đa dạng và phức tạp, khác hẳn với các doanh nghiệp sản xuất hay thương mại thông thường vì CTCK là một loại hình định chế đặc biệt nên vấn đề xác định mô hình tổ chức kinh doanh của nó cũng có nhiều điểm khác nhau ở các nước.
Mô hình tổ chức kinh doanh ở mỗi nước đều có những điểm riêng tùy theo đặc điểm của hệ thống tài chính và sự cân nhắc lợi hại của những người làm công tác quản lý nhà nước. Tuy nhiên, có thể khái quát thành hai mô hình cơ bản hiện nay: Mô hình CTCK đa năng: Theo mô hình này, CTCK được tổ chức dưới tổ hợp tài chính dịch vụ tổng hợp gồm: kinh doanh chứng khoán, kinh doanh tiền tệ và các dịch vụ tài chính. Theo đó, các ngân hàng thương mại hoạt động với tư cách là chủ thể 4 kinh doanh chứng khoán, bảo hiểm và kinh doanh tiền tệ. Có hai loại CTCK đa năng: Công ty đa năng một phần: các ngân hàng muốn kinh doanh chứng khoán phải thành lập công ty con kinh doanh độc lập.
Công ty đa năng hoàn toàn: các ngân hàng thương mại được phép kinh doanh tổng hợp ( chứng khoán, tiền tệ, bảo hiểm). Mô hình này có ưu điểm là liên kết nhiều lĩnh vực kinh doanh, do đó giảm bớt rủi ro trong hoạt động kinh doanh chung, có khả năng chịu đựng sự biến động của thị trường chứng khoán. Tuy nhiên, nếu như thị trường có biến động mạnh thì hoạt động kinh doanh sẽ bị ảnh hưởng nếu không tách bạch rõ ràng các nghiệp vụ kinh doanh. Các nước châu Âu, Anh, Úc thường áp dụng mô hình công ty đa năng.
Mô hình CTCK chuyên doanh: Theo mô hình này, hoạt động kinh doanh chứng khoán sẽ do các CTCK độc lập, chuyên môn hóa trong lĩnh vực chứng khoán đảm LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 nhận, các ngân hàng không được tham gia vào kinh doanh chứng khoán. Mô hình này được áp dụng cho nhiều nước như Mỹ, Nhật, Hàn Quốc, Canada… Mô hình này có ưu điểm là hạn chế được rủi ro cho hệ thống ngân hàng, tạo điều kiện cho thị trường chứng khoán phát triển. Tuy nhiên, khả năng san bằng rủi ro trong kinh doanh bị hạn chế. Trong thời gian gần đây, các nước áp dụng mô hình này có xu hướng giảm dần sự hạn chế đối với ngân hàng thương mại trong nghiệp vụ chứng khoán.
Mô hình tổ chức của công ty chứng khoán Công ty môi giới: Loại công ty này còn được gọi là công ty thành viên vì nó là một thành viên của Sở Giao dịch Chứng khoán. Công việc kinh doanh chủ yếu của công ty môi giới là là mua và bán chứng khoán cho khách hàng của họ trên Sở giao dịch chứng khoán mà công ty đó là thành viên. Công ty đầu tư ngân hàng: Loại công ty này phân phối những chứng khoán mới dược phát hành cho công chúng thông qua việc mua bán chứng khoán do công ty cổ phần phát 6 hành và bán lại cho công chúng theo giá tích gộp cả lợi nhuận của công ty. Vì vậy, công ty này còn gọi là nhà bảo lãnh phát hành.
Công ty giao dịch phi tập trung: Công ty này mua bán chứng khoán tại thị trường OTC. Công ty dịch vụ đa năng: Những công ty này không bị giới hạn hoạt động ở một lĩnh vực nào của nghành công nghiệp chứng khoán. Ngoài ba dịch vụ trên, họ còn cung cấp cho khách hàng dịch vụ tư vấn đầu tư chứng khoán, niêm yết chứng khoán trên sở giao dịch chứng khoán, ủy nhiệm các giao dịch buôn bán cho khách hàng trên thị trường OTC. Sự kết hợp giữa sản phẩm và kinh nghiệm của công ty sẽ quyết định cơ sở những dịch vụ mà họ cung cấp cho khách hàng.
Công ty buôn bán chứng khoán: Là công ty đứng ra mua bán chứng khoán với chi phí do công ty tự chịu. Công ty phải cố gắng bán chứng khoán cao hơn giá mua vào. Vì vậy, loại công ty này hoạt động với tư cách là người ủy thác chứ không phải là đại lý nhận ủy thác. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 Công ty buôn bán chứng khoán không nhận hoa hồng: Loại CTCK này nhận chênh lệch giá qua việc buôn bán chứng khoán, do đó họ còn được gọi là nhà tạo lập thị trường, nhất là trên thị trường OTC.
Vai trò của công ty chứng khoán 1. Vai trò của công ty chứng khoán Đối với các tổ chức phát hành Khi một doanh nghiệp muốn huy động vốn bằng cách phát hành chứng khoán, không phải tự họ đi bán số chứng khoán mà họ định phát hành. Họ không thể làm tốt được việc đó bởi họ không có bộ máy chuyên môn. Cần có những nhà chuyên nghiệp mua bán chứng khoán cho họ.
Đó là các CTCK, với nghiệp vụ chuyên môn, kinh nghiệm nghề nghiệp, và bộ máy tổ chức thích hợp, thực hiện được vai trò trung gian môi giới mua bán, phát hành chứng khoán, tư vấn đầu tư và thực hiện một số dịch vụ khác cho cả nhà đầu tư và người phát hành. Các ngân hàng, các CTCK và các quỹ đầu tư đều là các trung gian tài chính với vai trò huy động vốn. Nói một cách đơn giản, các tổ chức này có vai trò làm chiếc cầu nối và đồng thời là các kênh dẫn cho vốn chảy từ một hay một số bộ phận nào đó của nền kinh tế có dư thừa vốn đến 10 các bộ phận khác của nền kinh tế đang thiếu vốn. Thông qua hoạt động bảo lãnh phát hành và môi giới chứng khoán, các CTCK có vai trò tạo ra cơ chế huy động vốn phục vụ cho các nhà phát hành.
Đối với các nhà đầu tư Giảm chi phí và thời gian giao dịch Thông qua các hoạt động như môi giới, tư vấn đầu tư, quản lý danh mục đầu tư, CTCK có vai trò làm giảm chi phí và thời gian giao dịch, do đó nâng cao hiệu quả các khoản đầu tư. Đối với các hàng hóa thông thương, mua bán qua trung gian sẽ làm tăng chi phí cho người mua và người bán. Tuy nhiên, đối với thị trường chứng khoán, sự biến động thường xuyên của giá cả chứng khoán cũng như mức độ rủi ro cao làm những nhà đầu tư tốn kém chi phí, công sức và thời gian tìm hiểu thông tin trước khi quyết định đầu tư. Nhưng thông qua các CTCK, với trình độ chuyên môn cao và uy tín nghề nghiệp sẽ giúp các nhà đầu tư thực hiện các khoản đầu tư một cách hiệu quả.
Cung cấp các dịch vụ tư vấn tài chính LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 Các CTCK với dịch vụ tổng hợp không chỉ thực hiện lệnh của khách hàng mà còn tham gia vào nhiều dịch vụ tư vấn, cung cấp các thông tin đa dạng, nghiên cứu thị trường cho các công ty cổ phần và nhà đầu tư cá nhân. Công ty có thể tư vấn về: thu thập và xử lý thông tin về các khả năng và cơ hội đầu tư, triển vọng ngắn và dài hạn của thị trường chứng khoán và các công ty trong thời gian hiện tại và tương lai, tư vấn đầu tư chứng khoán… Đối với thị trường chứng khoán Vai trò xác định giá cả chứng khoán Giá cả chứng khoán do thị trường quyết định. Tuy nhiên, để đưa ra mức giá cuối cùng, người mua và người bán phải thông qua CTCK vì họ không 11 được tham gia trực tiếp vào quá trình mua bán. Thông qua Sở giao dịch chứng khoán, thị trường OTC, các CTCK cung cấp một cơ chế giá cả nhằm giúp nhà đầu tư có được sự đánh giá đúng thực tế và chính xác về giá trị khoản đầu tư của mình.
Trên thị trường sơ cấp, các CTCK cùng với các nhà phát hành đưa ra mức giá đầu tiên. Vai trò điều tiết thị trường CTCK còn có một chức năng quan trọng là can thiệp trên thị trường, góp phần điều tiết giá chứng khoán. Theo quy định của các nước, CTCK bắt buộc phải dành ra một tỷ lệ nhất định giao dịch của mình để mua chứng khoán vào khi giá chứng khoán trên thị trường đang giảm và bán ra khi giá chứng khoán cao. Đối với các cơ quan quản lý thị trường Các CTCK có vai trò cung cấp thông tin về thị trường chứng khoán cho các cơ quan quản lý thị trường.
Các CTCK thực hiện được vai trò này bởi họ vừa là người bảo lãnh phát hành các chứng khoán mới, vừa là trung gian mua bán chứng khoán và thực hiện các giao dịch trên thị trường. Một trong những yêu cầu của thị trường chứng khoán là công khai hóa thông tin dưới sự giám sát của cơ quan quản lý thị trường. Các thông tin mà CTCK có thể cung cấp gồm thông tin về các giao dịch mua bán trên thị trường, thông tin về cổ phiếu, trái phiếu và tổ chức phát hành, thông tin về các nhà đầu tư… Nhờ các thông tin này, các cơ quan quản lý thị trường có thể kiểm soát và chống các hiện tượng thao túng, lũng đoạn, bóp méo thị trường. Các nghiệp vụ kinh doanh của công ty chứng khoán LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 Nghiệp vụ môi giới chứng khoán Môi giới chứng khoán là một trong những hoạt động đặc trưng và cơ bản của CTCK.
Việc giao dịch chứng khoán trên thị trường tập trung không được thực hiện trực tiếp bởi người mua và người bán mà do những người môi giới đại diện cho CTCK thực hiện. “Môi giới chứng khoán là hoạt động trung gian hoặc đại diện mua, bán chứng khoán cho khách hàng để hưởng hoa hồng. Theo đó, CTCK đại diện cho khách hàng tiến hành giao dịch thông qua cơ chế giao dịch tại Sở giao dịch chứng khoán hoặc thị trường OTC mà chính khách hàng phải chịu trách nhiệm đối với kết quả giao dịch của chính mình” - Theo Giáo trình thị trường chứng khoán, Đại học Kinh tế Quốc dân xuất bản năm 2007. Nghiệp vụ bảo lãnh phát hành Hoạt động bảo lãnh phát hành là hoạt động hỗ trợ cho thành công của các đợt chào bán chứng khoán ra công chúng của các tổ chức phát hành của các CTCK.
Theo Nghị định 48/1998/NĐ – CP ngày 11/7/1998 thì các CTCK ở Việt Nam được thực hiện nghiệp vụ bảo lãnh phát hành.