Nghiên cứu nâng cao hiệu quả chi trả dịch vụ môi trường rừng lưu vực thủy điện Khe Bố, tỉnh Nghệ An

Luận văn thạc sĩ kỹ thuật phân tích hay nghiên cứu thực trạng và đề xuất giải pháp cải thiện kết quả chi trả dịch vụ môi trường rừng, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Tác giả: Bạch Quốc Dũng
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Quang Bảo
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên cứu thực trạng và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả chi trả dịch vụ môi trường rừng lưu vực thủy điện Khe Bố, tỉnh Nghệ An
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Cơ sở khoa học và thực tiễn của vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Các khái niệm liên quan đến chi trả dịch vụ môi trường
• 1.2.1. Chi trả Dịch vụ môi trường (PES)
• 1.2.2. Môi trường rừng
• 1.2.3. Dịch vụ môi trường rừng
• 1.2.4. Chi trả dịch vụ môi trường rừng (PES)
• 1.2.4.1. Chi trả dịch vụ môi trường rừng trực tiếp
• 1.2.4.2. Chi trả dịch vụ môi trường rừng gián tiếp
• 1.3. Dịch vụ môi trường rừng và chi trả dịch vụ môi trường rừng
• 1.4. Tổng quan về các công trình đã công bố về vấn đề nghiên cứu
• 1.4.1. Trên thế giới
• 2. MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu của đề tài
• 2.1.1. Mục tiêu tổng quát
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 2.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung thực hiện
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp nghiên cứu tài liệu đã có
• 2.4.2. Phương pháp nghiên cứu hiện trường
• 2.4.3. Phương pháp nội nghiệp, xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ KINH TẾ XÃ HỘI TỈNH NGHỆ AN
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí địa lý
• 3.1.2. Địa hình, địa thế
• 3.1.3. Thổ nhưỡng
• 3.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 3.2.1. Dân số và nhà ở
• 3.2.2. Bưu chính viễn thông
• 3.2.3. Hiện trạng sử dụng đất lâm nghiệp trong lưu vực thủy điện Khe Bố
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Cơ sở kỹ thuật phục vụ chi trả DVMTR
• 4.1.1. Xác định tọa độ các điểm khai thác/sử dụng nước trong phạm vi lưu vực thủy điện Khe Bố
• 4.1.2. Xác định ranh giới các lưu vực tương ứng với các tọa độ điểm khai thác/ sử dụng nước
• 4.1.3. Đánh giá hệ số K (K=1 theo quy định của địa phương) bằng phương pháp cùng tham gia
• 4.2. Cơ sở kinh tế xã hội phục vụ chi trả DVMTR tại lưu vực Khe Bố
• 4.2.1. Xác định danh sách và những thông tin cơ bản về bên sử dụng DVMTR (bên mua dịch vụ) trong lưu vực
• 4.2.2. Danh sách các đối tượng được hưởng tiền chi trả dịch vụ môi trường rừng (bên bán dịch vụ) theo Nghị định 99/2010/NĐ-CP và diện tích các loại rừng của từng đối tượng đó
• 4.2.3. Xác định mức chi trả DVMTR cho cả lưu vực và lưu vực bậc thang
• 4.2.4. Những thuận lợi và khó khăn về chi trả DVMTR ở Nghệ An theo Nghị định 99/2010/NĐ-CP
• 4.3. Đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện chi trả DVMTR trong lưu vực khe bố tỉnh Nghệ An
• 4.3.1. Giải pháp về kỹ thuật
• 4.3.2. Giải pháp về chi trả
• 4.3.3. Giải pháp về quy hoạch và kinh tế xã hội
• 4.3.4. Đề xuất hệ thống theo dõi và đánh giá việc chi trả DVMTR ở Nghệ An
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ BIỂU

Tóm tắt

I. Tổng quan về hiệu quả chi trả dịch vụ môi trường rừng tại thủy điện Khe Bố

Chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng (DVMTR) đã được triển khai tại Việt Nam từ năm 2004, với mục tiêu bảo vệ và phát triển rừng. Tại Nghệ An, thủy điện Khe Bố là một trong những dự án quan trọng, cung cấp nguồn nước cho sản xuất điện và đồng thời thực hiện chi trả dịch vụ môi trường rừng. Tuy nhiên, hiệu quả của chính sách này vẫn còn nhiều vấn đề cần được giải quyết.

1.1. Khái niệm và vai trò của dịch vụ môi trường rừng

Dịch vụ môi trường rừng bao gồm các giá trị sử dụng của rừng như bảo vệ đất, điều tiết nguồn nước và đa dạng sinh học. Việc chi trả dịch vụ môi trường rừng giúp khuyến khích người dân bảo vệ và phát triển rừng, từ đó nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên.

1.2. Tình hình thực hiện chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng

Chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng tại Nghệ An đã được thực hiện từ năm 2011, với nhiều nhà máy thủy điện tham gia. Tuy nhiên, việc thực hiện vẫn gặp khó khăn trong việc xác định ranh giới và mức chi trả.

II. Vấn đề và thách thức trong chi trả dịch vụ môi trường rừng tại Nghệ An

Mặc dù chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng đã được triển khai, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức. Các vấn đề như phân định ranh giới, giao đất giao rừng và xác định hệ số K cần được giải quyết để nâng cao hiệu quả chi trả.

2.1. Khó khăn trong việc xác định ranh giới rừng

Việc xác định ranh giới rừng là một trong những thách thức lớn, ảnh hưởng đến việc chi trả dịch vụ môi trường. Nhiều khu vực chưa được phân định rõ ràng, dẫn đến khó khăn trong quản lý và bảo vệ rừng.

2.2. Vấn đề giao đất giao rừng

Giao đất giao rừng chưa được thực hiện đồng bộ, gây khó khăn cho việc thực hiện chính sách chi trả dịch vụ môi trường. Cần có các giải pháp cụ thể để cải thiện tình hình này.

III. Phương pháp nâng cao hiệu quả chi trả dịch vụ môi trường rừng

Để nâng cao hiệu quả chi trả dịch vụ môi trường rừng tại thủy điện Khe Bố, cần áp dụng các phương pháp quản lý và giải pháp cụ thể. Các giải pháp này sẽ giúp cải thiện tình hình thực hiện chính sách.

3.1. Giải pháp về kỹ thuật trong quản lý rừng

Cần áp dụng các công nghệ mới trong quản lý rừng, từ đó nâng cao hiệu quả bảo vệ và phát triển rừng. Việc sử dụng công nghệ thông tin trong quản lý sẽ giúp theo dõi và đánh giá tình hình rừng hiệu quả hơn.

3.2. Giải pháp về chính sách chi trả

Cần điều chỉnh mức chi trả dịch vụ môi trường rừng phù hợp với giá trị thực tế của rừng. Việc này sẽ khuyến khích người dân tham gia bảo vệ rừng và nâng cao hiệu quả chi trả.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại thủy điện Khe Bố

Nghiên cứu thực trạng chi trả dịch vụ môi trường rừng tại thủy điện Khe Bố đã chỉ ra nhiều kết quả tích cực. Tuy nhiên, vẫn cần có các biện pháp cụ thể để cải thiện hiệu quả chi trả.

4.1. Kết quả đạt được từ chính sách chi trả

Chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng đã tạo ra nguồn ngân sách cho việc bảo vệ và phát triển rừng. Nhiều hộ dân đã nhận được lợi ích từ việc tham gia vào chương trình này.

4.2. Những bài học kinh nghiệm từ thực tiễn

Các bài học từ thực tiễn cho thấy cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan trong việc thực hiện chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng. Điều này sẽ giúp nâng cao hiệu quả và bền vững của chương trình.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của dịch vụ môi trường rừng

Chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng tại Nghệ An, đặc biệt là tại thủy điện Khe Bố, có nhiều tiềm năng phát triển. Tuy nhiên, cần có các giải pháp cụ thể để khắc phục những thách thức hiện tại.

5.1. Tương lai của chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng

Chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng cần được điều chỉnh và cải tiến để phù hợp với thực tiễn. Việc này sẽ giúp nâng cao hiệu quả và bền vững của chương trình.

5.2. Đề xuất các giải pháp cho tương lai

Cần có các giải pháp đồng bộ từ chính sách đến thực tiễn để nâng cao hiệu quả chi trả dịch vụ môi trường rừng. Sự tham gia của cộng đồng và các tổ chức sẽ là yếu tố quyết định cho sự thành công của chương trình.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nghệ An là tỉnh có diện tích rừng và đất lâm nghiệp lớn nhất cả nước với gần 1,2 triệu ha, chiếm xấp xỉ 72% tổng diện tích tự nhiên toàn tỉnh. Thực hiện Nghị định số 99/2010/NĐ-CP của Chính phủ về chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng (DVMTR), lưu vực thủy điện Khe Bố giữ vị trí địa bàn trọng điểm tại vùng Tây Bắc tỉnh Nghệ An. Tổng diện tích tự nhiên của lưu vực đạt 464.953,51 ha đất lâm nghiệp, bao gồm 240.152,50 ha đất có rừng, trải rộng trên địa bàn 36 xã thuộc 4 huyện Kỳ Sơn, Tương Dương, Con Cuông và Quỳ Hợp. Đây là khu vực đầu nguồn cung cấp nước trực tiếp cho hệ thống 8 nhà máy thủy điện bậc thang trọng điểm.

Giai đoạn thực hiện chính sách 2012–2015 tại lưu vực bộc lộ nhiều khó khăn mang tính đặc thù. Vấn đề nghiên cứu cốt lõi nằm ở việc xác định ranh giới lưu vực chồng lấn giữa các bậc thang thủy điện, tiến độ giao đất giao rừng còn chậm và việc áp dụng cào bằng hệ số K=1 chưa phản ánh đúng giá trị sinh thái của từng trạng thái rừng. Mục tiêu nghiên cứu tập trung vào việc hệ thống hóa cơ sở khoa học, ứng dụng công nghệ GIS phân định chính xác ranh giới lưu vực và các điểm khai thác nước, đánh giá toàn diện cơ chế chi trả giữa bên sử dụng và bên cung ứng dịch vụ, từ đó xây dựng hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả chi trả DVMTR. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn lớn trong việc tạo nguồn tài chính bền vững cho công tác bảo vệ rừng, đồng thời nâng cao thu nhập cho người dân tại khu vực có tỷ lệ hộ nghèo lên tới 19,35%.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu ứng dụng lý thuyết chi trả dịch vụ hệ sinh thái (PES) theo định nghĩa kinh điển của Wunder (2005) và Mayrand & Paquin (2004), coi việc chi trả là một giao dịch tự nguyện có điều kiện giữa bên sử dụng và bên cung cấp dịch vụ môi trường. Luận văn kết hợp lý thuyết kinh tế học tài nguyên môi trường nhằm giải quyết vấn đề ngoại ứng tích cực và khắc phục bản chất hàng hóa công cộng của môi trường rừng.

Ba khái niệm nền tảng được vận dụng bao gồm:

1. Dịch vụ môi trường rừng với các giá trị điều tiết nguồn nước và chống bồi lắng lòng hồ;
2. Chi trả DVMTR gián tiếp thông qua Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng cấp tỉnh;
3. Hệ số K điều chỉnh mức chi trả dựa trên chất lượng rừng, loại rừng, nguồn gốc rừng và mức độ khó khăn trong quản lý bảo vệ.

Tổng quan thực tiễn quốc tế từ 101 chương trình PES tại Châu Mỹ La tinh (tạo ra 31 triệu USD bảo tồn trên 2,3 triệu ha) và hơn 47 chương trình tại Trung Quốc (quy mô 7,8 tỷ USD trên 290 triệu ha) khẳng định sự cần thiết của sự can thiệp từ Nhà nước. Tại Việt Nam, khung pháp lý được hoàn thiện với hơn 20 văn bản quy phạm pháp luật, trọng tâm là Quyết định 380/2008/QĐ-TTg thí điểm tại Sơn La (đạt 12,9% diện tích) và Lâm Đồng (đạt 20,23% diện tích), làm tiền đề cho Nghị định 99/2010/NĐ-CP triển khai toàn quốc.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu nghiên cứu bao gồm bản đồ lâm nghiệp tỷ lệ 1:10.000, số liệu thống kê kinh tế - xã hội tỉnh Nghệ An và báo cáo tài chính, sản lượng điện thương phẩm giai đoạn 2011–2015 của 8 nhà máy thủy điện. Phương pháp điều tra hiện trường sử dụng thiết bị GPS cầm tay định vị tọa độ thân đập và các điểm xả nước, mỗi vị trí bấm lặp 3 lần với khoảng cách 5 phút trong điều kiện thời tiết ổn định nhằm triệt tiêu sai số.

Quy trình phân tích dữ liệu nội nghiệp ứng dụng phần mềm ArcGIS trên nền hệ quy chiếu chuẩn VN-2000 (kinh tuyến trục 104°45’, múi chiếu 3 độ). Mô hình số độ cao DEM kết hợp các công cụ thủy văn (Flow Direction, Flow Accumulation) được sử dụng để phân định ranh giới lưu vực khép kín và bóc tách diện tích rừng cho từng bậc thang thủy điện. Lý do lựa chọn phương pháp này nhằm đảm bảo tính chuẩn xác về mặt không gian địa lý, loại bỏ hoàn toàn sự chồng chéo diện tích giữa các bên hưởng lợi.

Cỡ mẫu điều tra xã hội học gồm 47 đối tượng, được chọn theo phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích tại 3 xã đại diện thuộc các huyện Kỳ Sơn, Tương Dương và Con Cuông. Mẫu nghiên cứu bao gồm: 30 hộ gia đình cá nhân, 7 tổ chức chủ rừng (đại diện bên bán), 5 nhà máy thủy điện (đại diện bên mua) và 2 cơ quan quản lý gồm Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh cùng Hạt Kiểm lâm cấp huyện. Phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA, RRA) được sử dụng để phân tích mức độ đồng thuận và các rào cản xã hội.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, việc số hóa bản đồ đã xác định chính xác tổng diện tích tự nhiên của lưu vực thủy điện Khe Bố là 464.953,51 ha, trong đó diện tích có rừng là 240.152,50 ha. Rừng tự nhiên chiếm tỷ trọng áp đảo với 238.854,16 ha (tương đương 99,46% tổng diện tích có rừng), trong khi rừng trồng chỉ chiếm 1.298,34 ha (khoảng 0,54%).

Thứ hai, nghiên cứu xác lập vị trí tọa độ thân đập Khe Bố tại X: 465.769,00; Y: 2.120.518,02 và làm rõ ranh giới của 7 thủy điện bậc thang liên quan gồm Bản Vẽ, Bản Cánh, Nậm Mô, Nậm Nơn, Nậm Cắn, Yên Thắng và Ca Lôi. Điều này giải quyết dứt điểm sự mâu thuẫn về phạm vi lưu vực và xác định chuẩn xác đối tượng hưởng lợi từ nguồn nước sông Cả.

Thứ ba, việc áp dụng hệ số cào bằng K=1 trên toàn tỉnh Nghệ An theo Quyết định số 4962/QĐ-UBND bộc lộ bất cập lớn. Khảo sát thực tế cho thấy 85% người được phỏng vấn cho rằng việc chi trả cùng một mức giá trên 1,0 ha rừng chưa tạo được sự công bằng giữa rừng phòng hộ xung yếu và rừng sản xuất nghèo, cũng như chưa phản ánh đúng công sức bảo vệ tại các địa hình núi cao hiểm trở có độ dốc từ 25 đến 45 độ.

Thứ tư, chính sách DVMTR đã mang lại nguồn thu ổn định, cải thiện đời sống kinh tế cho các cộng đồng dân tộc thiểu số tại 4 huyện miền núi, nơi dân tộc Thái chiếm 10,13%, Khơ Mú chiếm 1,22% và H'mông chiếm 1,00% dân số.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những tồn tại xuất phát từ việc thiếu hụt cơ sở dữ liệu số hóa đồng bộ và năng lực phối hợp liên ngành giữa lâm nghiệp và công thương trong giai đoạn đầu thực thi chính sách. Về mặt trình bày dữ liệu, các kết quả này có thể được mô hình hóa trực quan thông qua bản đồ chuyên đề ArcGIS phân chia lưu vực bậc thang và biểu đồ cột so sánh tương quan giữa sản lượng điện thương phẩm (giai đoạn 2011–2015) với mức kinh phí ủy thác thực tế của từng đơn vị thủy điện.

So sánh với các nghiên cứu của CIFOR và các báo cáo đánh giá thực thi PES tại Tây Nguyên, kết quả tại lưu vực Khe Bố tái khẳng định tính cấp thiết của việc áp dụng hệ số K phân loại. Nếu duy trì hệ số K=1, chính sách sẽ dần mất đi động lực khuyến khích các hộ nhận khoán bảo vệ những diện tích rừng xung yếu tại vùng cao, nơi chi phí tuần tra và nguy cơ mất rừng cao gấp nhiều lần vùng đồi thấp.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, chuẩn hóa cơ sở kỹ thuật và ứng dụng công nghệ viễn thám. Hoàn thiện việc tích hợp bản đồ ranh giới 8 lưu vực thủy điện bậc thang trên phần mềm ArcGIS cho toàn bộ 464.953,51 ha lưu vực theo hệ quy chiếu VN-2000. Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Nghệ An cùng Chi cục Kiểm lâm cần triển khai ứng dụng ảnh vệ tinh giám sát diễn biến tài nguyên rừng định kỳ 6 tháng một lần, hoàn thành số hóa toàn diện trong năm 2017.

Thứ hai, điều chỉnh chính sách xác định hệ số K phân loại. Bãi bỏ quy định áp dụng đồng loạt K=1, xây dựng khung hệ số K tích hợp dựa trên 4 chỉ tiêu: trạng thái trữ lượng rừng (K1), loại rừng theo quy hoạch (K2), nguồn gốc rừng tự nhiên hay rừng trồng (K3) và mức độ khó khăn trong bảo vệ rừng theo điều kiện xã hội, địa hình (K4). Ủy ban nhân dân tỉnh Nghệ An cần phê duyệt bộ chỉ số mới trước quý IV/2017 nhằm đảm bảo công bằng 100% cho các nhóm chủ rừng.

Thứ ba, nâng cao hiệu quả quản lý ủy thác và đẩy nhanh tiến độ giải ngân. Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh Nghệ An cần tăng cường giám sát hợp đồng ủy thác với 8 nhà máy thủy điện, áp dụng công nghệ thanh toán điện tử qua tài khoản ngân hàng và thẻ ATM cho các chủ rừng tại 36 xã. Mục tiêu đặt ra là nâng tỷ lệ giải ngân kinh phí DVMTR hàng năm đạt trên 95% kế hoạch trước ngày 31 tháng 12.

Thứ tư, lồng ghép nguồn lực phát triển sinh kế bền vững. Ủy ban nhân dân 4 huyện Kỳ Sơn, Tương Dương, Con Cuông và Quỳ Hợp cần tích hợp nguồn thu DVMTR với nguồn vốn của Chương trình 30a, Chương trình 135 và đề án giao đất giao rừng. Định hướng nâng mức thu nhập từ nghề rừng cho người dân vùng đệm lên thêm từ 15% đến 20% trong giai đoạn 2017–2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm cơ quan quản lý nhà nước gồm Tổng cục Lâm nghiệp, Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng cấp trung ương và tỉnh Nghệ An. Luận văn cung cấp phương pháp luận khoa học và căn cứ thực tiễn để hoàn thiện cơ chế điều tiết tài chính và xây dựng biểu hệ số K phù hợp cho các lưu vực sông liên vùng.

Nhóm doanh nghiệp thủy điện và đơn vị sử dụng DVMTR, đặc biệt là ban quản lý của 8 nhà máy thủy điện trong lưu vực sông Cả (Bản Vẽ, Khe Bố, Nậm Nơn, Nậm Mô). Công trình hỗ trợ các đơn vị nắm rõ quy trình đo đạc lưu vực, minh bạch hóa nghĩa vụ tài chính và nâng cao hiệu quả phối hợp bảo vệ nguồn nước.

Nhóm chủ rừng tổ chức, Ban quản lý rừng phòng hộ và các cộng đồng dân cư nhận khoán bảo vệ rừng tại 36 xã vùng cao. Luận văn là tài liệu hướng dẫn cụ thể về quyền lợi kinh tế, quy trình xác định diện tích 240.152,50 ha rừng được hưởng chi trả và phương pháp quản lý nguồn quỹ công khai tại địa phương.

Nhóm các nhà khoa học, giảng viên và học viên cao học thuộc chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học và Kinh tế tài nguyên. Luận văn đóng vai trò là tài liệu tham khảo giá trị về kỹ thuật xử lý dữ liệu GIS thủy văn kết hợp phương pháp nghiên cứu xã hội học nông thôn.

Câu hỏi thường gặp

Chính sách chi trả DVMTR tại lưu vực Khe Bố mang lại lợi ích tài chính như thế nào?
Chính sách tạo ra nguồn kinh phí ổn định từ 8 nhà máy thủy điện chi trả trực tiếp cho 240.152,50 ha rừng. Nguồn thu này giúp giảm gánh nặng ngân sách nhà nước, đồng thời tạo việc làm và thu nhập đều đặn cho hàng nghìn hộ dân tại 36 xã vùng cao thuộc tỉnh Nghệ An.

Vì sao cần thay thế hệ số cào bằng K=1 bằng hệ số K phân loại đa tiêu chí?
Việc áp dụng mức K=1 khiến rừng tự nhiên giàu và rừng trồng nghèo đều nhận mức tiền như nhau, triệt tiêu động lực bảo vệ rừng tại các địa bàn đồi núi hiểm trở có độ dốc từ 25 đến 45 độ. Áp dụng 4 tiêu chí thành phần (K1 đến K4) sẽ bảo đảm tính công bằng và phân bổ nguồn lực chính xác hơn.

Công nghệ GIS đóng vai trò gì trong việc xác định ranh giới lưu vực thủy điện Khe Bố?
Phần mềm ArcGIS xử lý mô hình độ cao DEM và các hướng dòng chảy để khoanh vẽ tự động đường phân thủy cho toàn bộ 464.953,51 ha lưu vực, bóc tách chính xác diện tích rừng thuộc 8 lưu vực bậc thang, loại bỏ hoàn toàn các sai số đo đạc thủ công.

Cơ chế chi trả tiền DVMTR tại lưu vực bậc thang Khe Bố diễn ra qua hình thức nào?
Tiền chi trả được thực hiện theo hình thức gián tiếp. 8 nhà máy thủy điện nộp tiền dịch vụ ủy thác qua Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh Nghệ An dựa trên sản lượng điện thương phẩm, sau đó Quỹ điều tiết phân bổ kinh phí về các chủ rừng theo diện tích nghiệm thu thực tế.

Chính sách DVMTR tác động thế nào đến đồng bào dân tộc thiểu số tại vùng dự án?
Chính sách tạo nguồn sinh kế bền vững cho các dân tộc thiểu số gồm Thái (10,13%), Khơ Mú (1,22%) và H'mông (1,00%), góp phần giảm tỷ lệ nghèo 19,35% của địa phương và nâng cao ý thức bảo vệ rừng của người dân miền núi.

Kết luận

• Luận văn đã ứng dụng thành công công nghệ GIS và mô hình thủy văn để xác lập ranh giới 464.953,51 ha lưu vực Khe Bố và bóc tách chuẩn xác 240.152,50 ha rừng cung ứng dịch vụ.
• Đã giải quyết triệt để vấn đề phân chia ranh giới và xác định nghĩa vụ chi trả của hệ thống 8 công trình thủy điện bậc thang trên lưu vực sông Cả.
• Luận văn chỉ rõ các bất cập của quy định áp dụng đồng loạt hệ số K=1, tạo cơ sở thực tiễn vững chắc cho việc điều chỉnh chính sách theo 4 tiêu chí định lượng.
• Hệ thống 4 nhóm giải pháp kỹ thuật, chính sách, tài chính và sinh kế được đề xuất đồng bộ cho 36 xã thuộc 4 huyện miền núi Nghệ An giai đoạn 2017–2020.
• Đề nghị các cơ quan quản lý và các đơn vị nghiên cứu tiếp tục khai thác, nhân rộng mô hình đánh giá lưu vực bậc thang của luận văn cho các hệ thống thủy điện khác trên toàn quốc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở khoa học và thực tiễn của vấn đề nghiên cứu 1. Các khái niệm liên quan đến chi trả dịch vụ môi trường 1. Chi trả Dịch vụ môi trường (PES): - Theo định nghĩa cơ bản của Mayrand và Paquin (2004): Là tạo ra lợi ích cho các cá nhân và cộng đồng để bảo vệ các dịch vụ môi trường bằng cách bồi hoàn cho họ khoản chi phí phát sinh từ việc quản lý và cung cấp những dịch vụ này.

- Theo định nghĩa kinh điển của Wunder (2005): Là một giao dịch tự nguyện đối với một loại dịch vụ môi trường cụ thể.giữa ít nhất một bên sử dụng dịch vụ môi trường và một bên cung ứng dịch vụ môi trường khi và chỉ khi bên cung ứng dịch vụ môi trường có khả năng cung cấp dịch vụ (trong những điều kiện cụ thể). Môi trường rừng: Bao gồm các hợp phần của hệ sinh thái rừng: thực vật, động vật, vi sinh vật, nước, đất, không khí, cảnh quan thiên nhiên. Môi trường rừng có các giá trị sử dụng đối với nhu cầu của xã hội và con người, gọi là giá trị sử dụng của môi trường rừng, gồm: Bảo vệ đất, điều tiết nguồn nước, phòng hộ đầu nguồn, phòng hộ ven biển, phòng chống thiên tai, đa dạng sinh học, hấp thụ và lưu giữ các bon, du lịch, nơi cư trú và sinh sản của các loài sinh vật, gỗ và lâm sản khác. Dịch vụ môi trường rừng: Là công việc cung ứng các giá trị sử dụng của môi trường rừng để đáp ứng các nhu cầu của xã hội và đời sống của nhân dân (Nghị định 99/2010/NĐ-CP).

LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Chi trả dịch vụ môi trường rừng (PES): Là quan hệ cung ứng và chi trả giữa bên sử dụng dịch vụ môi trường rừng trả tiền cho bên cung ứng dịch vụ môi trường rừng. Chi trả dịch vụ môi trường rừng trực tiếp: - Là việc người sử dụng dịch vụ môi trường rừng (người phải chi trả) trả tiền trực tiếp cho người cung ứng dịch vụ môi trường (người được chi trả). - Chi trả trực tiếp được áp dụng trong trường hợp bên sử dụng dịch vụ môi trường rừng có khả năng và điều kiện thực hiện việc trả tiền thẳng cho bên cung ứng dịch vụ môi trường rừng không thông qua tổ chức trung gian.

Chi trả trực tiếp được thực hiện trên cơ sở hợp đồng thỏa thuận tự nguyện giữa bên sử dụng và cung ứng dịch vụ môi trường rừng phù hợp với quy định tại nghị định này, trong đó mức chi trả không thấp hơn mức do Nhà nước quy định đối với cùng một loại dịch vụ môi trường rừng. Chi trả dịch vụ môi trường rừng gián tiếp: - Chi trả gián tiếp là bên sử dụng dịch vụ môi trường trả tiền cho bên cung ứng dịch vụ môi trường rừng ủy thác qua Quỹ bảo vệ và phát triển rừng cấp tỉnh hoặc cơ quan, tổ chức làm thay nhiệm vụ của Quỹ bảo vệ và phát triển rừng cấp tỉnh do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định; - Chi trả gián tiếp được áp dụng trong trường hợp bên sử dụng dịch vụ môi trường rừng không có khả năng và điều kiện trả tiền trực tiếp cho bên cung ứng dịch vụ môi trường rừng mà thông qua tổ chức trung gian theo quy định. Chi trả gián tiếp có sự can thiệp và hỗ trợ của Nhà nước, giá dịch vụ môi trường rừng do Nhà nước quy định. Dịch vụ môi trường rừng và chi trả dịch vụ môi trường rừng Mặc dù giá trị môi trường đã được khẳng định và nghiên cứu từ lâu song chúng thường được coi là thứ hàng hóa công cộng.

Mọi người đều có thể tự do tiếp cận, tự do sử dụng và hưởng lợi từ giá trị môi trường rừng. Tình trạng ấy, nhất là ở những nước nghèo, đã không khuyến khích người lâm LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 nghiệp bảo vệ và phát triển những giá trị môi trường rừng, dẫn đến thiệt hại cho nhiều ngành sản xuất và đời sống nói chung. Thực tế đó đã buộc người ta phải hợp tác với nhau giữa người làm rừng và những người hưởng lợi chính từ giá trị môi trường rừng, chia sẻ với nhau trách nhiệm trong việc bảo vệ và phát triển những giá trị môi trường rừng. Trong quá trình đó những giá trị môi trường rừng được phân tích, lượng giá, mua bán, trao đổi như những hàng hoá và dịch vụ khác.

Người ta gọi những lợi ích môi trường của rừng được đưa ra trao đổi, mua bán như vậy là dịch vụ môi trường rừng. Những chính sách khuyến khích việc trao đổi, mua bán giá trị dịch vụ môi trường rừng được gọi là chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng. Đến nay trên thế giới đã có nhiều chương trình chi trả dịch vụ môi trường rừng (PES). Chúng được chia thành nhóm các chương trình PES tự nguyện và PES chính phủ.

Trong chương trình PES tự nguyện, cả nhà cung cấp dịch vụ môi trường và người sử dụng dịch vụ đều tự nguyện trên cơ sở hợp đồng. Ngược lại, trong các chương trình PES chính phủ tài trợ thường chỉ tự nguyện ở bên nhà cung cấp, còn người sử dụng dịch vụ môi trường rừng sẽ chi trả qua các dạng phí và lệ phí bắt buộc. Có thể kể đến một số chương trình PES tự nguyện ở Los Negros Bolivia (Asquith et al., 2008), ở Pimampiro Ecuador (Wunder and Albán, 2008), ở Vittel Pháp (Perrot-Maître, 2006), và một số chương trình PES chính phủ như chương trình bảo vệ đất dốc ở Trung Quốc (Bennett, 2008), Chương trình PES ở Costa Rica (Pagiola, 2008), chương trình PES ở Mexico (Muñoz- Piña et al., 2008-this issue), chương trình dịch vụ bảo tồn ở Mỹ (Claassen et al., 2008), chương trình vùng nhạy cảm môi trường và sơ đồ quản lý quốc gia ở Anh (Dobbs and Pretty, 2008), dự án mô hình Northeim ở Đức (Bertke and Marggraf, 2004), chương trình Wimmera ở Úc (Shelton and Whitten, 2005), chương trình tương tự chi trả dịch vụ môi trường ở CAMPFIRE, Zimbabwe (Frost and Bond, 2008), chương trình hoạt động vì nước ở Nam Phi (Turpie et LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Phân tích thông tin về chi trả dịch vụ môi trường rừng trên thế giới cho phép đi đến một số nhận xét sau: - Cho đến nay các chương trình PES chủ yếu vẫn là các chương trình chính phủ.

Thực tế, người làm rừng ít có khả năng quản lý được giá trị dịch vụ môi trường rừng nên để thực hiện được chi trả dịch vụ môi trường rừng thường cần sự hỗ trợ của nhà nước và khi đó việc chi trả dịch vụ môi trường rừng được xem là bắt buộc. - Các chương trình PES đều được hình thành trong những năm gần đây, sớm nhất là chương trình dịch vụ bảo tồn ở Mỹ được khởi xướng năm 1983, còn lại chủ yếu từ những năm 90 trở lại đây. - Mục tiêu của PES rất đa dạng, trong đó có bảo vệ nguồn nước, bảo vệ đa dạng sinh học, bảo vệ cảnh quan, bảo vệ đất ướt, bảo vệ đất, bảo vệ động vật hoang dã, kiểm soát sự nhiễm mặn, tích lũy Carbon, v. Tuy nhiên, phổ biến nhất vẫn là các chương trình bảo vệ nguồn nước.

Đây là một trong những hiệu quả môi trường quan trọng nhất của rừng. Các chương trình PES tự nguyện chủ yếu hướng vào bảo vệ nguồn nước. - Các chương trình PES ưu tiên cho các hoạt động bảo tồn rừng, trồng rừng mới và tái trồng rừng, công nghệ mới trong chăn nuôi bò sữa, nông lâm kết hợp, canh tác nông nghiệp thân thiện, bảo vệ đa dạng sinh học, thay đổi sử dụng đất, bảo tồn cảnh quan thiên nhiên, loại trừ sinh vật xâm hại v. Tuy nhiên, tập trung nhiều nhất vẫn là bảo tồn rừng, trồng rừng và phát triển nông nghiệp thân thiện môi trường.

- Đối tượng chi trả dịch vụ môi trường rừng gồm nhiều thành phần khác nhau từ chính quyền địa phương, sở ban ngành địa phương, tập đoàn điện lực, chính quyền Trung ương, cơ quan lâm nghiệp, chính phủ, quỹ tư nhân, tài trợ quốc tế, người dân sử dụng nước. Phần lớn trong số họ là các tổ chức và cơ quan chính phủ và phi chính phủ. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 - Đối tượng hưởng lợi từ PES là người sử dụng nguồn nước ở địa phương, nông dân, người không sử dụng đồng hồ đo nước, cơ quan tổ chức trên lưu vực sông, người sử dụng nước ở hạ lưu, khách du lịch, công đồng bảo tồn toàn cầu v. Nhìn chung, đối tượng được hưởng lợi là cả cộng đồng và toàn xã hội.

- Đối tượng khởi xướng PES chủ yếu là các chính phủ, tổ chức phi chính phủ, tổ chức hưởng lợi, chính quyền Trung ương, Bộ Tài nguyên nước, Lâm nghiệp và Môi trường, các trường đại học, chính quyền địa phương v. Đây là những cơ quan và tổ chức có khả năng liên kết và hỗ trợ đàm phán hoặc ra quyết định, lập chính sách v. - Vùng thực hiện PES chủ yếu là các vùng thượng nguồn lưu vực sông, đất dốc vùng đầu nguồn, vùng đất cao nguyên, đồng cỏ, ven biển, đất cộng đồng và quy mô toàn quốc. Như vậy, một số chương trình tập trung vào những vùng sinh thái nhạy cảm, còn gần 50% chương trình có quy mô toàn quốc.

- Hình thức của PES phần lớn là chi trả tiền mặt thông qua các tổ chức hoặc qua cơ quan của chính phủ. Mức chi trả dịch vụ môi trường rừng dao động trong phạm vi rộng từ một vài đến 200 USD/ha/năm. Mức chi trả thường phụ thuộc nhiều vào kết quả đàm phán giữa người cung cấp và người chi trả dịch vụ môi trường rừng. Nó được hiểu là một phần chứ không phải toàn bộ giá trị dịch vụ môi trường rừng.

- Thời gian chi trả thường là vào những thời điểm nhất định trong năm theo hợp đồng hoặc theo quy định của chính phủ. Việc chi trả ở hầu hết các chương trình là theo loại rừng và điều kiện lập địa. Có mức chi trả cao nhất là các rừng nguyên sinh, rừng tự nhiên, rừng ở những nơi có nhu cầu phòng hộ cao. - Thời gian kéo dài của các chương trình PES ít nhất là 5 năm, một số chương trình kéo dài 10-20 năm.

Có những chương trình không hạn định thời gian. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 Trên cơ sở phân tích về nhận thức kiến thức và thực tiễn áp dụng chi trả dịch vụ môi trường rừng của thế giới có thể rút ra một số kết luận áp dụng cho Việt Nam như sau: - Chi trả dịch vụ môi trường rừng là công cụ quan trọng để thúc đẩy quản lý rừng tốt hơn ở các vùng đầu nguồn, những vùng sinh thái nhạy cảm.