phần mở đầu, kết luận, mục lục, danh mục các từ viết tắt, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn gồm 3 Chương: CHƢƠNG 1: Cơ sở lý luận về công tác phục vụ bạn đọc và khái quát về Trung tâm Thông tin Khoa học và Tư liệu giáo khoa trường Đại học Phòng cháy chữa cháy. CHƢƠNG 2: Thực trạng công tác phục vụ bạn đọc tại Trung tâm Thông tin Khoa học và Tư liệu giáo khoa trường Đại học Phòng cháy chữa cháy. CHƢƠNG 3: Giải pháp nâng cao hiệu quả công tác phục vụ bạn đọc tại Trung tâm Thông tin Khoa học và Tư liệu giáo khoa trường Đại học Phòng cháy chữa cháy. 13 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC PHỤC VỤ BẠN ĐỌC VÀ KHÁI QUÁT TRUNG TÂM THÔNG TIN KHOA HỌC VÀ TƢ LIỆU GIÁO KHOA TRƢỜNG ĐẠI HỌC PHÒNG CHÁY CHỮA CHÁY 1.
Cơ sở lý luận công tác phục vụ bạn đọc 1. Khái niệm về công tác phục vụ bạn đọc Hiện nay, khái niệm công tác phục vụ bạn đọc xuất hiện nhiều trong các công trình nghiên cứu, các bài viết của các tác giả. Theo Đại từ điển Tiếng Việt của tác giả Nguyễn Như Ý thì : “Độc” là “đọc”, “giả” là “người”, “độc giả” là “người đọc” [30, tr. Trên thế giới “người đọc” được sử dụng với nhiều thuật ngữ khác nhau như: “Library user” (người sử dụng thư viện), “information user” (người dùng tin), “client” (khách hàng), “user” (người sử dụng).
Tuy các thuật ngữ trên gọi khác nhau nhưng bản chất của chúng không khác nhau nhiều, bạn đọc là yếu tố quan trọng nhất trong bốn yếu tố cấu thành thư viện (nguồn lực thông tin, cán bộ thư viện, cơ sở vật chất và bạn đọc). Trong luận văn này, chúng tôi thống nhất gọi là “bạn đọc” chung cho tất cả các thuật ngữ trên. Bạn đọc theo nghĩa thông thường là người có nhu cầu đọc và sử dụng tài liệu để thỏa mãn nhu cầu đọc của mình. Bạn đọc, với tư cách là người tham gia hoạt động thư viện được hiểu là người có nhu cầu đọc, đồng thời sử dụng tài liệu trong thư viện để thỏa mãn nhu cầu đọc của mình.
Đó là những con người cụ thể trong xã hội, bị chi phối bởi nhiều mối quan hệ xã hội phức tạp. Tuy nhu cầu đọc chỉ thể hiện một khía cạnh quan hệ của con người, nhưng nó nằm trong hệ thống các nhu cầu của con người, vì thế đương nhiên bị chi phối bởi hệ thống các nhu cầu đó. Mỗi người trong xã hội chỉ có thể trở thành bạn đọc của cơ quan thông tin thư viện khi họ sử dụng các sản phẩm và dịch vụ của các cơ quan đó để thỏa mãn nhu cầu tin của mình. Mục đích cuối cùng của hoạt động thông tin – thư viện là thỏa mãn nhu cầu đọc của bạn đọc.
Vì vậy, công tác phục vụ bạn đọc là một trong những khâu công tác quan trọng và cần được quan tâm hàng đầu trong hoạt động thư viện. 14 Hiện nay, ở Việt Nam có một số định nghĩa khác nhau về công tác bạn đọc. Trong cuốn “Công tác độc giả”, tác giả Phan Văn định nghĩa: “Công tác độc giả (người đọc) là nghiên cứu mối quan hệ giữa sách và con người trên cơ sở tâm lý học, giáo dục học và xã hội học cụ thể. Công tác người đọc nghiên cứu mối quan hệ giữa cung và cầu trong công tác thông tin – thư viện – thư mục về tài liệu sách báo trong các ngành khoa học và các lĩnh vực của nền kinh tế quốc dân.
Công tác người đọc nghiên cứu hình thức, phương pháp tuyên truyền sách và hướng dẫn đọc sách, tổ chức phục vụ và thỏa mãn nhu cầu, hứng thú đọc sách của độc giả trong thư viện và ngoài thư viện. Công tác độc giả là thước đo hiệu quả luân chuyển tài liệu sách báo và tác dụng của nó trong đời sống xã hội” [24, tr. Định nghĩa trên chưa nêu bật được nội hàm của công tác bạn đọc. Công tác bạn đọc thực tế không nghiên cứu mối quan hệ giữa sách và con người một cách chung chung mà đi sâu vào nghiên cứu cụ thể nhu cầu, hứng thú đọc của bạn đọc với các loại tài liệu khác nhau để nhằm tổ chức các hình thức phục vụ thỏa mãn một cách đầy đủ.
Trong cuốn “Cẩm nang nghề thư viện” tác giả Lê Văn Viết có đưa ra định nghĩa rõ ràng hơn về công tác phục vụ bạn đọc: “Phục vụ bạn đọc là hoạt động của thư viện nhằm tuyên truyền và đưa ra phục vụ các dạng tài liệu hoặc là bản sao của chúng, giúp đỡ người tới thư viện trong việc lựa chọn và sử dụng tài liệu đó. Công tác này được xây dựng trên sự kết hợp các quá trình liên quan chặt chẽ với nhau của việc phục vụ thư viện, phục vụ thông tin, tra cứu”[25, tr.370] Kế thừa có chọn lọc các quan điểm trên, có thể coi công tác phục vụ bạn đọc là hoạt động của thư viện nhằm thúc đẩy, phát triển và thỏa mãn nhu cầu, hứng thú đọc tài liệu của bạn đọc thông qua việc tuyên truyền, hướng dẫn và cung cấp tài liệu dưới các hình thức khác nhau. Công tác phục vụ bạn đọc có một vị trí rất quan trọng, là điểm khởi đầu, là đích đến của bất kỳ một thư viện nào, cho dù đó là thư viện thủ công hay thư viện hiện đại. Thông qua công tác này nguồn lực thông tin quý giá của thư viện 15 mới được sử dụng có hiệu quả, mới phát huy được tác dụng trong phát triển mọi mặt của đất nước, từ đó vị trí, vai trò xã hội của thư viện mới được khẳng định.
Trong thư viện công tác phục vụ bạn đọc bao gồm: phục vụ bạn đọc trong thư viện; phục vụ bạn đọc ngoài thư viện; tuyên truyền giới thiệu sách và các dịch vụ thông tin thư viện. Công tác phục vụ bạn đọc dựa trên các nguyên tắc sau: - Nguyên tắc có phân biệt/ đảm bảo sự phù hợp với nhu cầu tin: phục vụ theo nhu cầu tin của bạn đọc. Phân nhóm bạn đọc để phục vụ thích hợp với nhu cầu của họ. - Nguyên tắc kịp thời : Phục vụ đúng thời điểm.
Tiết kiệm thời gian của bạn đọc. Tài liệu cập nhật và có giá trị thời gian. - Nguyên tắc phát huy tính tự giác và sáng tạo của bạn đọc trong quá trình đọc, hình thành ở bạn đọc ý thức tự nguyện đọc sách, giúp họ hình thành hứng thú đọc sách mới, tạo điều kiện để họ lĩnh hội sáng tạo nội dung tài liệu. Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả công tác phục vụ bạn đọc Nghiên cứu nhu cầu tin và đáp ứng nhu cầu tin là hoạt động then chốt trong hoạt động của các cơ quan thông tin thư viện.
Mọi yếu tố trong dây chuyền thông tin – thư viện đều có quan hệ hữu cơ và ảnh hưởng đến chất lượng công tác phục vụ bạn đọc. Đó là: - Nguồn lực thông tin: được xem là nền tảng cho mọi hoạt động thư viện, là chất liệu để hình thành các sản phẩm, dịch vụ thông tin thư viện. Nguồn lực thông tin là những tài liệu được sưu tầm, tập hợp theo một hay nhiều chủ đề, nội dung nhất định, được xử lý theo nguyên tắc, quy trình khoa học của nghiệp vụ thư viện để tổ chức phục vụ bạn đọc đạt hiệu quả cao và được bảo quản. Nguồn lực thông tin có ý nghĩa hết sức quan trọng, được coi là yếu tố đầu tiên để cấu thành thư viện, nội dung nguồn lực thông tin thư viện càng phong phú, loại hình càng đa dạng thì khả năng đáp ứng nhu cầu của người dùng tin càng cao.
16 Để thu hút bạn đọc đến thư viện, cần tăng cường nguồn lực thông tin trên các phương diện: số lượng, chất lượng và hình thức xuất bản. Trước đây, khi chưa ứng dụng công nghệ thông tin vào trong hoạt động thông tin thư viện, thư viện phục vụ bạn đọc tài liệu truyền thống như: sách, báo, tạp chí và đến khi công nghệ thông tin được áp dụng làm thay đổi hình thức của tài liệu, bên cạnh những tài liệu dạng văn bản còn xuất hiện những dạng tài liệu phi văn bản. Bạn đọc ngày nay có thể lựa chọn nhiều loại hình tài liệu khác nhau như: sách, báo, tạp chí, đĩa CD, DVD, cơ sở dữ liệu. để thỏa mãn nhu cầu đọc của mình một cách tối đa.
Người dùng tin, từ chỗ bị hạn chế trong việc mượn tài liệu đến chủ động trong việc tìm kiếm nguồn thông tin đa dạng và phong phú, không chỉ trong thư viện mà cả nguồn tài nguyên thông tin trên mạng. Để nâng cao hơn nữa chất lượng và hiệu quả công tác phục vụ bạn đọc thì thư viện cần có phương thức phục vụ tài liệu cho phù hợp, cần phải xử lý tài liệu một cách chính xác nhất, cập nhật kịp thời, xử lý khoa học và hiệu quả nhằm đưa ra phục vụ những tài liệu phù hợp với nhu cầu của bạn đọc. - Sản phẩm thông tin - Thư viện Sản phẩm thông tin – thư viện được coi là chiếc chìa khóa, cầu nối giữa bạn đọc với tài liệu và là kết quả của quá trình xử lý thông tin, quá trình này là một dạng lao động hết sức đa dạng, có nhiều mức độ khác nhau, là loại hình lao động đặc trưng trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ. Do vậy chất lượng sản phẩm thông tin phụ thuộc vào yếu tố chủ quan của cá nhân hay tập thể thực hiện quá trình xử lý, các kỹ năng và trình độ xử lý thông tin của cán bộ thông tin.
Có nghĩa là các sản phẩm phải hoàn thiện về mặt nội dung, đồng thời đảm bảo tính nguyên tắc trong việc sử dụng và xử lý thông tin để đưa ra những sản phẩm thông tin chính xác, phù hợp với nhu cầu, trình độ của bạn đọc và khả năng khai thác thông tin qua những sản phẩm đó. - Trình độ chuyên môn, kỹ năng của cán bộ thư viện Cán bộ thư viện được coi là linh hồn của thư viện và là một trong bốn yếu tố cấu thành thư viện. Trong mối quan hệ với bạn đọc, họ là người trung gian, môi giới 17 giữa tài liệu và bạn đọc. Họ không chỉ tuyên truyền, giới thiệu tài liệu đến với bạn đọc mà còn nghiên cứu nhu cầu đọc, hứng thú đọc, hướng dẫn bạn đọc sử dụng tài liệu nhằm tạo ra những dịch vụ tối ưu nhất phục vụ bạn đọc.
Để công tác phục vụ bạn đọc đạt hiệu quả cán bộ thư viện ngoài nắm vững trình độ chuyên môn nghiệp vụ thì cần phải có kỹ năng, ý thức trách nhiệm trong công việc và lòng yêu nghề.
