Chương 1 CÔNG TÁC PHỤC VỤ BẠN ĐỌC TRONG HOAT DONG CUA THU VIEN TINH HUNG YEN 1. Cơ sở lý luận của công tác phục vụ bạn đọc 1. Khái niệm công tác phục vụ bạn đọc LLL. Ban doc Danh từ bạn đọc hay người đọc ra đời cùng với sự xuất hiện của thư viện.
Ngày nay bạn đọc hay người đọc được gọi với nhiều thuật ngữ khác nhau. Chữ Hán gọi "người đọc" là "độc giả". Theo Đại từ điển Tiếng Việt của tác giả Nguyễn Như Ý thì "độc" là đọc, "giả" là người sách báo. Các thư viện nước ngoài thường gọi "bạn đọc" với nhiều thuật ngữ như: "library user" (người sử dụng thư viện), "information user" (người dùng tin), "client" (khách hàng), "user" (người sử dụng), Mặc dù thuật ngữ trên gọi khác nhau nhưng bản chất của chúng không khác nhau nhiều.
Trong luận văn này, thống nhất gọi là "bạn đọc" chung cho. các thuật ngữ trên. Theo tir điển giải nghĩa thư viện học và tin học Anh Việt thì bạn đọc là người sử dụng thư viện (library user) Trong cuốn Thư viện học đại cương xác định: “Người đọc của thư viện hay người sử dụng thư viện là các cá nhân hoặc nhóm người của tập thể sử dụng thư viện trên cơ sở đã được ghỉ nhận trong hỗ sơ đăng ký người đọc của thư viện " [33, tr. Định nghĩa đã chỉ ra bạn đọc là đối tượng đăng ký sử dụng các sản phẩm và dịch vụ thư viện dù thuộc bắt cứ loại hình hay hệ thống, thư viện nào.
15 Bạn đọc theo nghĩa thông thường là người có nhu cầu đọc và sử dụng tài liệu để thỏa mãn nhu cầu. Bạn đọc, với tư cách là người tham gia hoạt động thư viện được hiểu là người có nhu cầu đọc, đồng thời sử dụng tài liệu trong thư viện để thỏa mãn nhu cầu của mình. Công tác phục vụ bạn đọc Hiện nay, ở nước ta đã có một số định nghĩa về CTPVBĐ. Trong cuốn "Công tác độc giả" tác giả Phan Văn định nghĩa: Công tác độc giả (bạn đọc) là nghiên cứu mối quan hệ giữa sách và con người trên cơ sở tâm lý học, giáo dục học và xã hội học cụ thé Công tác người đọc nghiên cứu mối quan hệ giữa cung và cầu trong công tác thông tin - thư viện - thư mục về tài liệu sách báo trong các ngành khoa học và các lĩnh vực của nền kinh tế quốc dân.
Công tác người đọc nghiên cứu hình thức, phương pháp tuyên truyền sách và hướng dẫn đọc sách của độc giả trong thư viện và ngoài thư viện 34, tr6-7] Định nghĩa này chưa nêu rõ nội hàm của CTPVBĐ. Thực tế, CTPVBĐ không nghiên cứu mối quan hệ giữa sách và con người một cách chung chung mà nghiên cứu cụ thể nhu cầu, hứng thú đọc của bạn đọc với các loại tài liệu khác nhau và cách thức đưa tài liệu đến với bạn đọc đề thỏa mãn nhu cầu đó. Tác giả Lê Văn Viết cũng đưa ra định nghĩa một cách sáng rõ hơn: Phục vụ bạn đọc là hoạt động của thư viện nhằm tuyên truyền và đưa ra phục vụ các dạng tài liệu hoặc bản sao của chúng, giúp đỡ người tới thư viện trong việc lựa chọn và sử dụng tài liệu đó. Công tác này được xây dựng trên sự kết hợp các quá trình liên quan chặt chẽ với nhau của việc phục vụ thư viện, phục vụ thông tin, tra cứu [35, tr370] 16 Theo chúng tôi, CTPVBĐ là một hệ thống các hoạt động của thư viện nhằm thúc đây, phát triển và thỏa mãn nhu cầu, hứng thú đọc tài liệu của bạn đọc thông qua việc tuyên truyền, hướng dẫn và cung cấp tài liệu dưới các hình thức khác nhau.
Công tác bạn đọc bao gồm các hình thức tổ chức và phương, pháp phục vụ bạn đọc trong và ngoài thư viện; các hình thức và phương pháp tuyên truyền giới thiệu tài liệu. CTPVBĐ là khâu cuối cùng, đồng thời là mục tiêu, là thước đo chất lượng hoạt động của bất kỳ một thư viện nào, cho dù đó là thư viện thủ công hay thư viện hiện đại, thư viện điện tir. Chỉ có thông qua hoạt động này thư viện mới khẳng định được tầm quan trọng cũng như hiệu quả, sự đóng góp, vai trò, vị trí của mình cho xã hội, góp phần cung cấp nguồn thông tin quan trọng cho bạn đọc của thư viện. Công tác bạn đọc được xem xét ở các khía cạnh sau: ~ Phục vụ bạn đọc tại thư viện Phục vụ bạn đọc tại thư viện là tổ chức phục vụ bạn đọc tại các phòng chuyên biệt và thông qua các dịch vụ ngay trong thư viện.
Đây là hoạt động chủ đạo trong việc thực hiện chức năng nhiệm vụ của một thiết chế văn hóa. ~ Phục vụ bạn đọc ngoài thư viện Phục vụ bạn đọc ngoài thư viện là đưa sách đến gần nơi ở và làm việc của bạn đọc nhằm tạo điều kiện cho mọi tầng lớp nhân dân có thể sử dụng tài liệu. Ngoài ra việc phục vụ ngoài thư viện còn có mục đích sử dụng tốt nhất vén tài liệu của thư viện; hỗ trợ cho các thư viện cơ sở trong hoạt động; phục vụ cho mọi người dân ở những nơi chưa có thư viện hoặc cho những người vì điều lý do sức khỏe, công tác mà không đến được thư viện. Phục vụ bạn đọc ngoài thư viện được thực hiện thông qua các hình thức như: Thư viện lưu động, luân chuyển sách xuống cơ sở, túi sách, mượn qua bưu điện.
17 - Tuyên truyền giới thiệu tài liệu Tuyên truyền giới thiệu tài liệu của thư viện là tổ hợp các hình thức và phương pháp tuyên truyền miệng và tuyên truyền trực quan tài liệu dành cho. tất cả bạn đọc hoặc dành cho một nhóm bạn đọc nhất định. Tuyên truyền giới thiệu tài liệu là một mảng hoạt động quan trọng, thông qua các hình thức và phương pháp tuyên truyền, thư viện lôi kéo, thu hút thêm bạn đọc mới. Hơn nữa, các hình thức và phương pháp này còn góp phần hình thành hứng thú, nhu cầu đọc của bạn đọc.
Các yếu tố ảnh hướng trực tiếp đến công tác phục vụ bạn đọc CTPVBĐ chịu ảnh hưởng trực tiếp của các yếu tố sau: + Vấn tài liệu 'Vốn tài liệu là một yếu tố quan trọng cấu thành nên thư viện. Trong vốn tài liệu của thư viện có thể bao gồm nhiều loại hình tài liệu với các dạng vật chất khác nhau. Pháp lệnh thư viện đã đưa ra định nghĩa đầy đủ nhất về tài liệu: “!d một dạng vật chất đã ghi nhận thông tin ở dạng thành văn, âm thanh, hình ảnh, nhằm mục đích bảo quản và sử dụng" [15, tr.8] Tại điều 2 Pháp lệnh thư viện cũng xác định “vốn ứài liệu là những tài liệu được sưu tầm tập hợp theo nhiều chủ đề, nội dung nhất định được xử lý theo quy tắc, quy trình khoa học của nghiệp vụ thư viện để tổ chức phục vụ người đọc đạt hiệu quả cao và được bảo quản "[15, tr] 'Vốn tài liệu là tiền năng đề đáp ứng nhu cầu đọc của bạn đọc. + Sản phẩm thông tin - thư viện "Sản phẩm thông tin - thư viện là kết quả của quá trình xử lý thông tin, do cá nhân/ tập thể nào đó thực hiện nhằm thỏa mãn nhu câu của người dùng tin" [20, tr.15] 18 Sản phẩm thông tin - thư viện có vai trò quan trọng là cầu nói giữa giá trị nguồn lực thông tin và bạn đọc.
Các sản phẩm thông tin - thư viện được hình thành là công cụ kết nối nhu cầu bạn đọc với thông tin thích hợp nhất. 'Vì vậy, sản phâm thông tin là điều kiện quan trọng đẻ tổ chức dịch vụ thông tin thư viện. + Cán bộ thư viện Cán bộ thư viện là người đảm nhiệm các công việc chuyên môn trong các thư viện. Họ là những người được đào tạo để nắm vững chuyên môn nghiệp vụ thư viện và nắm giữ cương vị nhất định trong thư vién.
Crupxcaia đã ví họ như “linh hồn” của thư viện. Cán bộ thư viện giữ vai trò quan trọng trong công tác thư viện. Đối với tài liệu và các nguồn thông tin, các bộ thư viện phải nắm bắt, tiến hành việc lựa chọn, thu thập, xử lý, sắp xếp, bảo quản, khai thác và tuyên truyền giới thiệu chúng với bạn đọc. Đối với bạn đọc, cán bộ thư viện tiền hành phục vụ bạn đọc mượn trả tài liệu, hướng dẫn đọc, nghiên cứu nhu cầu, hứng thú của bạn đọc và tạo ra các sản phẩm dịch vụ thỏa mãn nhu cầu đó.
Chất lượng CTPVBĐ phụ thuộc phần lớn vào kỹ năng thực hiện công, tác này. + Cơ sở vật chất trang thiết bị Bao gồm trụ sở và trang thiết bị chuyên dùng đảm bảo cho các hoạt động của thư viện. Cơ sở vật chất, trang thiết bị có vai trò to lớn: - Đối với tải liệu: là nơi chứa và bảo quản tài liệu - Đối với bạn đọc: là nơi bạn đọc làm việc với tài liệu và tiếp xúc với các nguồn thông tin của thư viện. ~ Đối với cán bộ thư viện: là nơi làm việ thực hiện vai trò của cán bộ thư viện.
19 Một cơ quan thông tin - thư viện nếu có cơ sở vật chất, trang thiết bị hiện đại sẽ cung cấp cho bạn đọc những dịch vụ chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu và nhu cầu của họ. + Bạn doc và nhu cẫu đọc của bạn đọc Đối tượng của CTPVBĐ chính là bạn đọc và nhu cầu đọc của ban đọc. Thư viện muốn phục vụ đối tượng đạt chất lượng cần phải nắm vững đặc điểm tâm lý và nhu cầu của bạn đọc. Trên cơ sở đó triển khai các hình thức phục vụ thích hợp.
Các tiêu chí đánh giá chất lượng công tác phục vụ bạn đọc Việc đánh giá CTPVBĐ của một thư viện có thể căn cứ vào các tiêu chí sau: 1. Mức độ đáp ứng nhu cầu đọc Mức độ đáp ứng nhu cầu đọc chính là tiêu chuẩn quan trọng để đánh giá chất lượng phục vụ của thư viện, việc thỏa mãn tối đa nhu cầu đọc cho. bạn đọc là mục đích chính của hoạt động thư viện. Nhu cầu đọc là đòi hỏi khách quan của cá nhân hoặc một nhóm người đối với việc tiếp nhận và sử dụng thông tin, tài liệu.
Nhu cầu đọc - một nhu cầu tinh thần của con người - thường nảy sinh và phát triển trong quá trình con người tham gia các hoạt động sống khác nhau, nhằm giải quyết yêu cầu của các hoạt động đó. Điều kiện xã hội diễn ra hoạt động thay đổi cũng làm nhu cầu đọc biến đổi theo.