Luận án tiến sĩ giáo dục sử dụng tình huống có vấn đề trong dạy học ngữ pháp tiếng việt ở trường trung học cơ sở

Luận án tiến sĩ nghiên cứu giáo dục sử dụng tình huống có vấn đề trong dạy học ngữ pháp tiếng việt ở trường trung học cơ sở, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng

• Tác giả: Trần Thị Nam
• Người hướng dẫn: PGS. PTS Lê A
• Trường học: Đại Học Sư Phạm
• Chuyên ngành: Phương Pháp Giảng Dạy Tiếng Việt
• Đề tài: Nâng Cao Dạy Ngữ Pháp Tiếng Việt Qua Tình Huống Có Vấn Đề Ở Trường Trung Học Cơ Sở
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ giáo dục
• Năm xuất bản: 1999
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Giới thiệu về dạy ngữ pháp tiếng Việt

Dạy ngữ pháp tiếng Việt là một phần quan trọng trong chương trình giáo dục ở trường trung học cơ sở. Việc dạy ngữ pháp không chỉ giúp học sinh nắm vững quy tắc ngôn ngữ mà còn phát triển khả năng giao tiếp và tư duy ngôn ngữ. Dạy ngữ pháp cần được thực hiện một cách sáng tạo và linh hoạt, nhằm khuyến khích học sinh tham gia tích cực vào quá trình học tập. Một trong những phương pháp hiệu quả là sử dụng tình huống có vấn đề. Phương pháp này không chỉ giúp học sinh nhận thức rõ hơn về ngữ pháp mà còn tạo ra môi trường học tập thú vị và kích thích tư duy. Theo nghiên cứu, việc áp dụng tình huống có vấn đề trong dạy ngữ pháp có thể nâng cao khả năng giải quyết vấn đề và phát triển kỹ năng giao tiếp của học sinh.

1.1. Tầm quan trọng của dạy ngữ pháp

Dạy ngữ pháp tiếng Việt có vai trò quan trọng trong việc hình thành nền tảng ngôn ngữ cho học sinh. Ngữ pháp không chỉ là quy tắc mà còn là công cụ giúp học sinh diễn đạt ý tưởng một cách chính xác và rõ ràng. Việc nắm vững ngữ pháp giúp học sinh tự tin hơn trong giao tiếp và viết lách. Hơn nữa, dạy ngữ pháp còn góp phần vào việc phát triển tư duy logic và khả năng phân tích ngôn ngữ. Theo các chuyên gia, việc dạy ngữ pháp cần được kết hợp với các hoạt động thực tiễn, giúp học sinh áp dụng kiến thức vào cuộc sống hàng ngày.

II. Tình huống có vấn đề trong dạy ngữ pháp

Sử dụng tình huống có vấn đề trong dạy ngữ pháp tiếng Việt là một phương pháp dạy học hiện đại, giúp học sinh phát triển tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề. Phương pháp này khuyến khích học sinh tham gia vào quá trình học tập một cách chủ động. Khi gặp phải một tình huống có vấn đề, học sinh sẽ phải suy nghĩ, phân tích và tìm ra giải pháp, từ đó nâng cao khả năng tư duy độc lập. Việc tạo ra tình huống có vấn đề trong giờ học ngữ pháp không chỉ giúp học sinh hiểu rõ hơn về quy tắc ngữ pháp mà còn tạo ra sự hứng thú trong học tập. Theo nghiên cứu, việc áp dụng phương pháp này đã mang lại kết quả tích cực trong việc nâng cao chất lượng dạy và học ngữ pháp ở trường trung học cơ sở.

2.1. Các loại tình huống có vấn đề

Có nhiều loại tình huống có vấn đề có thể được áp dụng trong dạy ngữ pháp tiếng Việt. Một số tình huống có thể là các bài tập thực hành, các câu hỏi mở hoặc các tình huống thực tế mà học sinh phải giải quyết. Việc sử dụng các tình huống này giúp học sinh không chỉ học thuộc lòng quy tắc ngữ pháp mà còn hiểu rõ cách áp dụng chúng trong thực tế. Hơn nữa, các tình huống này cũng giúp học sinh phát triển kỹ năng giao tiếp và khả năng làm việc nhóm. Theo các chuyên gia, việc lựa chọn tình huống phù hợp với trình độ và sở thích của học sinh là rất quan trọng để đạt được hiệu quả cao nhất trong dạy học.

III. Đánh giá hiệu quả của phương pháp

Đánh giá hiệu quả của việc sử dụng tình huống có vấn đề trong dạy ngữ pháp tiếng Việt là rất cần thiết để cải thiện chất lượng dạy học. Các nghiên cứu cho thấy rằng học sinh tham gia vào các tình huống có vấn đề có khả năng nắm vững kiến thức ngữ pháp tốt hơn so với phương pháp dạy học truyền thống. Học sinh không chỉ học được quy tắc ngữ pháp mà còn phát triển khả năng tư duy phản biện và kỹ năng giải quyết vấn đề. Việc đánh giá này có thể được thực hiện thông qua các bài kiểm tra, bài tập thực hành hoặc các dự án nhóm. Theo các chuyên gia, việc thường xuyên đánh giá và điều chỉnh phương pháp dạy học sẽ giúp nâng cao chất lượng dạy ngữ pháp tiếng Việt ở trường trung học cơ sở.

3.1. Kết quả thực nghiệm

Kết quả thực nghiệm cho thấy rằng việc áp dụng tình huống có vấn đề trong dạy ngữ pháp đã mang lại những kết quả tích cực. Học sinh không chỉ cải thiện kỹ năng ngữ pháp mà còn phát triển khả năng giao tiếp và tư duy phản biện. Các giáo viên cũng nhận thấy rằng học sinh tham gia tích cực hơn trong giờ học và có động lực học tập cao hơn. Việc sử dụng phương pháp này đã giúp tạo ra một môi trường học tập tích cực, khuyến khích học sinh khám phá và tìm tòi. Theo các nghiên cứu, việc áp dụng tình huống có vấn đề trong dạy ngữ pháp là một hướng đi đúng đắn trong việc nâng cao chất lượng giáo dục hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề của tác giả còn khá dè dặt về phƣơng diện lí thuyết nhƣng lại cực đoan trong ứng dụng. Về lí thuyết, tác giả chỉ đƣa ra khái niệm về vấn đề và tình huống có vấn đề của I.Lec-nhe mà chƣa phân tích, lí giải những dấu hiệu bản chất của các khái niệm đó trong mối quan hệ với việc dạy ngữ pháp và đặc trƣng của môn ngữ pháp. Do đó, ngƣời đọc chƣa thấy hết đƣợc cơ sở khoa học then chốt của vấn đề. Việc đƣa ra 5 cách tạo tình huống có vấn đề cần đƣợc lí giải và phân tích kĩ về cơ sở lí thuyết và có nhƣ vậy mới tạo ra sự cân đối giữa lí thuyết và ứng dụng.

Về mặt ứng dụng, tính cực đoan thể hiện rất rõ trong cách mô tả quy trình hoá giờ lí thuyết ngữ pháp của công trình. Nếu giờ lí thuyết ngữ pháp nào cũng thực hiện theo quy trình 3 bƣớc:, 4 công đoạn [42.109] nhƣ giáo trình đề xuất thì bài học sẽ mất tính linh hoạt, và lại rơi vào tình trạng gò bó cứng nhắc theo cách dạy ngữ pháp cũ. Chúng tôi cho rằng các tác giả đã phần nào đề cao vai trò của tình huống có vấn đề trong dạy học ngữ pháp, khiến ngƣời đọc dễ dàng tƣởng tính chất "vạn năng" của dạy học nêu vấn đề. Trong thực tế dạy học nêu vấn để cũng có những hạn chế nhất định.

Thực tế dạy học ngữ pháp ở nhà 12 trƣờng đã cho thấy, có những bài lí thuyết ngữ pháp không thể tạo ra đƣợc tình huống có vấn đề và có những bài lí thuyết ngữ pháp không cần thiết phải dạy bằng cách tạo ra tình huống có vấn đề. Mặt khác, việc tạo tình huống có vấn đề bao giờ cũng gắn liền với việc giải quyết tình huống có vấn đề. Sự gán bó giữa khâu tạo tình huống có ván đề và khâu giải quyết tình huống có vấn đề là sự gắn bó chặt chẽ trong mối quan hệ bề sâu, liên quan đến nội dung từng kiến thức cụ thể của bài ngữ pháp chứ không phải là sự gắn bó về mặt quan hệ tuyến tính một cách đơn thuần. Vì vậy, tình huống có vấn đề đƣợc tạo ra vào thời điểm nào, theo cách nào, giải quyết nhƣ thế nào.

là có sự chi phối cụ thể của nội dung từng bài học và mối quan hệ giữa các bài học trong một chƣơng, một phần, một lớp và giữa các lớp, các cấp học với nhau. Chƣơng trình ngữ pháp tiếng Việt Trung học cơ sở đƣợc cấu tạo theo nguyên tắc đồng tâm nâng cao, chính nguyên tắc này đã chi phối việc lựa chọn nội dung bài và phƣơng pháp dạy học. Do đó, có những bài lí thuyết ngữ pháp ở Trung học cơ sở không có đủ điều kiện để tạo tình huống có vấn đề. Đó là những bài tái hiện tri thức cũ ở cấp học dƣới hoặc ở lớp dƣới, những bài có nội dung tri thức khá rõ khó có điều kiện để tạo tình huống có vấn đề.

Có thể thấy các bài về từ loại danh từ, động từ, tính từ, một số bài về phân loại câu ở lớp 6, lớp 7, lớp 8 thuộc kiểu bài này. Sau đây, chúng ta xét một bài cụ thể: Bài "Câu đơn hai thành phần - Chủ ngữ" (lớp 6) Đây là bài có nhiều kiến thức cũ học sinh đã đƣợc học ở bậc Tiểu học, những vần đề đặt ra trong nội dung bài học cũng khá đơn giản học sinh có thể nắm đƣợc ngay, vì vậy khi dạy bài này không cần tổ chức tình huống có vấn đề, hơn nữa ở bài này giáo viên cũng khó có thể tổ chức đƣợc tình huống có vấn đề. Chúng tôi cho rằng vấn đề khó khăn của học sinh khi học bài "Câu đơn hai thành phần - Chủ ngữ "không phải ở việc nắm tri thức lí thuyết về cấu 13 tạo câu đơn mà là ở khả năng thực hành của học sinh khi ứng dụng câu đơn trong thực tiễn giao tiếp. Do đó nếu tổ chức tình huống có vấn đề thì chỉ có thể tổ chức trong phần luyện tập.

Mặc dù còn những dè dặt trong lí thuyết và cực đoan trong ứng dụng nhƣng kết quả nghiên cứu của các tác giả đáng đƣợc quan tâm. Chúng tôi đã tiếp thu những điểm mạnh trong công trình của các tác giả, đặc biệt là cách tạo tình huống có vấn đề khi dạy ngữ pháp để ứng dụng trong nghiên cứu của mình. Tóm lại, những thành tựu nghiên cứu về phƣơng diện lý thuyết cũng nhƣ thực nghiệm và ứng dụng dạy học nêu vấn đề trên thế giới và Việt Nam chính là những cơ sở lí thuyết quan trọng giúp chúng tôi triển khai đề tài nghiên cứu, Tuy nhiên, dạy học nêu vấn đề cần phải đƣợc xem xét nghiên cứu trên lĩnh vực ứng dụng mới thực sự phát huy đƣợc giá trị to lớn của kiểu dạy học hiện đại này. Ngày nay, trong xu thế đổi mới không ngừng của lí luận dạy học và phƣơng pháp dạy học, dạy học nêu vấn đề cần đƣợc nghiên cứu trong mối quan hệ phối hợp với các kiểu dạy học truyền thống và phƣơng pháp dạy học hiện đại khác.

Sự kết hợp giữa dạy học nêu vấn đề với dạy học truyền thống và các phƣơng pháp dạy học tiên tiến khác sẽ tạo ra một sự chuyển biến lớn lao về phƣơng pháp dạy học, nhờ đó mà chất lƣợng dạy và học cũng không ngừng đƣợc nâng lên. Nhƣ vậy, nghiên cứu về dạy học nêu vấn đề đang là một chân trời rộng mở cho nhiều nhà nghiên cứu với nhiều vấn đề bức xúc cần dƣợc giải quyết. Luận án của chúng tôi quan tâm đến việc "Sử dụng tình huống có vấn đề trong quá trình dạy học Ngữ pháp tiếng Việt ở trƣờng Trung học cơ sở. Đây là một nghiên cứu ứng dụng góp phần khẳng định tính chất xã họi và hiệu quả của dạy học nêu vấn đề đối với môn khoa học non trẻ là phƣơng pháp dạy học tiếng Việt.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài Đề tài nhằm nghiên cứu khả năng ứng dụng dạy học nêu vấn đề vào giờ dạy học tiếng Việt thông qua việc sử dụng tình huống có vấn đề với tƣ cách nhƣ mọt thủ pháp đƣợc thực hiện trong dạy học ngữ pháp tiếng Việt ở trƣờng Trung học cơ sở. Đề tài nghiên cứu thành công sẽ góp phần khẳng định vị trí của tình huống có vấn đề trong dạy học ngữ pháp tiếng Việt và hiệu quả khả thi của tình huống có vấn đề khi dạy các kiểu bài ngữ pháp tiếng Việt Đề tài "Sử dụng tình huống có vấn đề trong dạy học ngữ pháp tiếng Việt ở Trung học cơ sở" nhằm giải quyết những nhiệm vụ cơ bản sau: (1) Xây dựng cơ sở khoa học cho việc sử dụng tình huống có vấn đề vào dạy học ngữ pháp tiếng Việt ở trƣờng Trung học cơ sở. (2) Nghiên cứu khả năng và tác dụng của việc sử dụng tình huống có vấn đề vào dạy học ngữ pháp tiếng Việt. (3) Đề xuất cách thức tổ chức tình huống có vấn đề và mô hình các tiết học, các kiểu bài ngữ pháp tiếng Việt trong chƣơng trình tiếng Việt ở Trung học cơ sở.

(4) Kiểm tra tính hiệu quả và khả năng thực thi của việc sử dụng tình huống có vấn đề bằng dạy học thực nghiệm. Đối tƣợng nghiên cứu Để hoàn thành nhiệm vụ nghiên cứu đề ra trên đây, luận án chọn quá trình tổ chức dạy học các bài học ngữ pháp ở trƣờng Trung học cơ sở làm đối tƣợng nghiên cứu. Các giờ ngữ pháp sẽ đƣợc tổ chức theo hƣớng nhằm phát huy tính tích cực độc lập của học sinh bằng cách tạo ra các tình huống có vấn đề và giải quyết các tình huống đó để hoàn thành nhiệm vụ nhận thức của bài học. Phƣơng pháp nghiên cứu.

15 Luận án sử dụng một số phƣơng pháp nghiên cứu cơ bản sau: 5. Phương pháp tổng hợp lí luận và thực tiễn. Đây là phƣơng pháp cơ bản trong nghiên cứu khoa học, bản chất của phƣơng pháp này là dựa trên các thông tin đã có bằng các thao tác tƣ duy logic để rút ra kết luận khoa học. Phƣơng pháp này đƣợc sử dụng để thu thập nguồn tƣ liệu nghiên cứu lịch sử vấn đề, cơ sở lí thuyết của đề tài.

Phương pháp điều tra khảo sát thu thập tư liệu. Phƣơng pháp điều tra khảo sát thu thập tƣ liệu là phƣơng pháp cơ bản để thu thập những thông tin khoa học cần thiết cho đề tài. Chúng tôi sử dụng phƣơng pháp này để khảo sát, điều tra chất lƣợng dạy học ngữ pháp tiếng Việt ở các trƣờng Trung học cơ sở, trình độ ngôn ngữ của học sinh thể hiện qua cách sử dụng các mô hình ngữ pháp câu ở lớp 6, lớp 7, khả năng tạo lập văn bản ở lớp 9, quan điểm của cán bộ giáo viên về khả năng ứng dụng tình huống có vấn đề trong dạy học ngữ pháp tiếng Việt. Phương pháp thực nghiệm sư phạm.

- Trắc nghiệm điều tra, thu thập thông tin và kiểm tra đánh giá. Đây là phƣơng pháp đƣợc sử dụng trong giai đoạn thực nghiệm sƣ phạm phục vụ cho đề tài luận án. Công cụ chủ yếu để trắc nghiệm là các test với nhiều nội dung và hình thức khác nhau hƣớng tới các đích điều tra về trình độ tƣ duy, kết quả học tập của học sinh. Bằng phƣơng pháp này luận án đã thu thập thông tin một cách nhanh chóng, chính xác bảo đảm tính khách quan trung thực và tiết kiệm thời gian.

- Thực nghiệm đối chứng. Thực nghiệm đối chứng đƣợc sử dụng để kiểm tra các giả thuyết của đề tài luận án. Quy trình thực nghiệm của chúng tôi tiến hành theo 2 bƣớc (2 giai đoạn): thực nghiệm thăm dò, thực nghiệm triển khai và kiểm tra đánh giá. 16 Nhờ thực nghiệm đối chứng, chúng tôi đã tiến hành điều chỉnh đƣợc những vấn đề bất cập trong luận án.

Phương pháp thống kê Phƣơng pháp này thuộc nhóm phƣơng pháp sử dụng toán học. Chúng tôi dùng phƣơng pháp thống kê để xử lý các số liệu thu thập đƣợc trong quá trình khảo sát điều tra, trong việc trắc nghiệm kết quả thực nghiệm và kết quả thực nghiệm đối chứng. Phƣơng pháp thống kê đƣợc thực hiện với sự hỗ trợ của Computer đã giúp chúng tôi thu đƣợc những kết quả chính xác đủ độ tin cậy để chứng minh cho giả thuyết và những vấn đề đặt ra trong luận án. Phương pháp hệ thống Vận dụng phƣơng pháp hệ thống trong nghiên cứu, chúng tôi đã xem tình huống có vấn đề nhƣ một cấu trúc gồm các yếu tố có liên hệ chặt chẽ với nhau, mỗi yếu tố có một vai trò nhất định trong hệ thống.