Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ THI HÀNH HÌNH PHẠT CẢI TẠO KHÔNG GIAM GIỮ, ÁN TREO 1. Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa của thi hành hình phạt cải tạo không giam giữ, án treo 1. Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa của thi hành án hình sự 1. Khái niệm về thi hành án hình sự THAHS là một trong những hoạt động quan trọng trong hoạt động hành chính - tư pháp của Nhà nước ta.
Đây là giai đoạn cuối trong hoạt động TTHS nhằm đảm bảo cho bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật của Tòa án phải được đưa ra thi hành. Nó có vai trò quan trọng trong công tác quản lý, giáo dục đối với người phạm tội, thể hiện tính nghiêm minh của pháp luật, hiệu lực, hiệu quả của quyền lực Nhà nước. Việc làm rõ khái niệm về THAHS có ý nghĩa quan trọng cả ở bình diện lý luận và thực tiễn trong việc nghiên cứu hoạt động THAHS ở Việt Nam hiện nay. Cho đến nay, các nhà khoa học pháp lý và hoạt động thực tiễn thường dựa vào các tiêu chí khác nhau để phân chia các giai đoạn TTHS và trên cơ sở đó khẳng định vị trí của từng giai đoạn.
Với quan niệm các giai đoạn TTHS là các phần độc lập, liên quan với nhau của quá trình TTHS, phân biệt với nhau bằng những quyết định tố tụng, có những nhiệm vụ tố tụng cụ thể khác nhau, cơ quan tiến hành tố tụng khác nhau và những người tiến hành tố tụng tương ứng, có thủ tục, trình tự thực hiện các hành vi tố tụng và đặc tính của các quan hệ TTHS khác nhau, từ đó phân chia quá trình TTHS thành 5 (năm) giai đoạn khác nhau, đó là: (1) Khởi tố, điều tra vụ án; (2) Xét xử sơ thẩm; (3) Xét xử phúc thẩm; (4) Thi hành bản án và quyết định của Toà án; (5) Xét lại bản án và quyết định của Toà án đã có hiệu lực pháp luật. 9 Trong khoa học luật TTHS, các nhà nghiên cứu lại chia quá trình TTHS thành các giai đoạn tương ứng với chức năng đặc thù của cơ quan và người tiến hành tố tụng, đó là: (1) Giai đoạn khởi tố vụ án hình sự; (2) Giai đoạn điều tra vụ án; (3) Giai đoạn xét xử sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm; (4) Giai đoạn thi hành bản án và quyết định của Toà án. Căn cứ vào cách phân loại nêu trên, thì hoạt động thi hành bản án và quyết định của Toà án là một hoạt động độc lập, trong đó các cơ quan nhà nước có thẩm quyền áp dụng các biện pháp theo luật định nhằm "hiện thực hoá" nội dung bản án và quyết định của Toà án về từng vụ án hình sự cụ thể. Vì thế, khi xem xét vị trí của hoạt động THAHS, không thể chỉ xem xét ở bình diện pháp luật TTHS về thi hành bản án và quyết định của Toà án.
Luật TTHS chỉ điều chỉnh việc đưa bản án, quyết định hình sự của Toà án ra thi hành và giải quyết một số vấn đề thuộc về thủ tục phát sinh trong quá trình thi hành bản án và quyết định của Toà án. Còn các quan hệ phát sinh sau khi bản án, quyết định hình sự của Tòa án có hiệu lực pháp luật, nhiệm vụ thi hành bản án của người bị kết án, quyền và nghĩa vụ của các cơ quan, tổ chức trong việc thi hành án, cũng như các quan hệ pháp lý khác nảy sinh trong quá trình thi hành án lại được điều chỉnh bằng Luật THAHS và các văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành. Vì những lý do đó, nên khi xem xét vị trí của hoạt động thi hành bản án và quyết định của Toà án đã có nhiều ý kiến khác nhau giữa các nhà luật học, các cán bộ làm công tác thực tiễn, cụ thể là: Có ý kiến cho rằng: "Thi hành bản án và các quyết định của Toà án là giai đoạn của tố tụng hình sự". Tuy nhiên, không phải mọi hoạt động trong quá trình thi hành bản án và quyết định của Toà án đều nằm trong phạm vi điều chỉnh của luật TTHS.
Thực chất THAHS là hoạt động tố tụng của Toà 10 án, của các cơ quan, tổ chức có thẩm quyền nhằm đảm bảo cho bản án và quyết định của Toà án được thi hành nghiêm minh. Chủ thể chính của hoạt động tố tụng trong giai đoạn này là Toà án. Điều này cũng phù hợp với quy định của BLTTHS năm 2003 khi xác định nhiệm vụ của Bộ luật này là: "Quy định trình tự, thủ tục, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án hình sự" (Điều 1 BLTTHS năm 2003) [33]. Vì thế, việc thi hành bản án và quyết định của Toà án có vị trí là một giai đoạn của TTHS.
Quan điểm khác lại cho rằng, thi hành bản án và quyết định của Toà án là một dạng của hoạt động chấp hành thuộc chức năng của cơ quan hành pháp. Xét về bản chất, giải quyết vụ án là hoạt động tố tụng, là quá trình xác định sự thật khách quan của vụ án để ra quyết định xử lý vụ án theo thẩm quyền; chức năng giải quyết vụ án kết thúc khi Toà án ra bản án hoặc quyết định về giải quyết vụ án và bản án, quyết định đó đã có hiệu lực pháp luật. Còn THAHS là giai đoạn thực hiện bản án, quyết định của Toà án trên thực tế và thuộc hoạt động chấp hành của cơ quan hành pháp. Vì vậy, hoạt động THAHS hoàn toàn mang tính hành chính mệnh lệnh của hoạt động hành pháp, tức là THAHS là hoạt động hành chính – tư pháp.
Về mặt lý luận các quan điểm nêu trên đều có những lập luận xuất phát từ mục đích, bản chất, chức năng, nhiệm vụ và thực tiễn của công tác THAHS. Các quan điểm về vị trí của THAHS đều có các khía cạnh hợp lý và đáng được nghiên cứu, xem xét. Tác giả ủng hộ quan điểm cho rằng thi hành bản án và quyết định của Toà án không phải là giai đoạn TTHS như một số người quan niệm. Bởi vì, theo lý luận chung của chủ nghĩa Mác - Lênin về nhà nước và pháp luật thì căn cứ để phân định một ngành luật độc lập là dựa vào đối tượng điều chỉnh và phương pháp điều chỉnh của ngành luật đó.
Theo đó, toàn bộ hoạt động 11 trong quá trình thi hành bản án và quyết định của Toà án cũng có đối tượng điều chỉnh và phương pháp điều chỉnh riêng. Đó là các quan hệ xã hội cụ thể nảy sinh trong quá trình thi hành, chấp hành bản án và quyết định của Toà án, giữa một bên là Nhà nước mà đại diện là hệ thống cơ quan, tổ chức THAHS và một bên là người bị kết án có nghĩa vụ phải chấp hành bản án, quyết định của Toà án. Để tổ chức thi hành các quy định của pháp luật về THAHS cần phải xác định cách thức tác động hay nói khác, đó chính là phương pháp điều chỉnh của pháp luật THAHS. Từ góc độ nghiên cứu này để xem xét thì thi hành bản án và quyết định của Toà án còn có phương pháp điều chỉnh riêng của mình - phương pháp quyền uy, mệnh lệnh.
Mặt khác, theo nội dung quy định tại Điều 1 BLTTHS năm 2003 thì việc quy định trình tự, thủ tục khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án hình sự. đều đi đến một mục đích cuối cùng là: "Nhằm phát hiện chính xác, nhanh chóng và xử lý công minh, kịp thời mọi hành vi phạm tội, không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội" [33]. Xem ở tiêu chí này thì các nhiệm vụ đặt ra của BLTTHS năm 2003 không do các cơ quan, tổ chức THAHS thực hiện. Việc xử lý tội phạm và người phạm tội đã kết thúc khi bản án và quyết định của Toà án đã có hiệu lực pháp luật.
Các cơ quan, tổ chức THAHS chỉ "hiện thực hoá" nội dung bản án và quyết định của Toà án mà thôi. Hay nói cách khác là bước thực hiện tiếp theo của hoạt động TTHS (điều tra, truy tố, xét xử). Lẽ đương nhiên, việc thực hiện bản án và quyết định của Toà án (còn gọi THAHS) phải theo trình tự, thủ tục luật định điều chỉnh. Theo quy định của Điều 27 BLTTHS năm 2003, các cơ quan, tổ chức được giao nhiệm vụ thi hành bản án và quyết định của Toà án không phải là cơ quan tiến hành tố tụng mà là cơ quan hành chính - tư pháp, điều này cũng đã được ghi nhận ở khoản 4 Điều 18 Luật Tổ chức Chính phủ năm 2011.
Cùng đó, các quy định ở Chương III về người tham gia 12 tố tụng trong BLTTHS năm 2003 thì người bị kết án, cơ quan THAHS không được xác định là người tham gia tố tụng, cơ quan tiến hành tố tụng. Từ những phân tích nêu trên, có thể đi đến kết luận, hoạt động thi hành bản án và quyết định của Toà án chủ yếu là hoạt động hành chính, tư pháp, nằm ngoài phạm vi điều chỉnh của pháp luật hình sự và TTHS. THAHS được hiểu là việc cơ quan, người có thẩm quyền theo quy định của pháp luật tiến hành các hoạt động nhằm đưa các bản án, quyết định của Toà án về việc đưa bản án hình sự đã có hiệu lực pháp luật ra thi hành trên thực tế, bảo đảm bản án, quyết định của Tòa án được cơ quan, tổ chức, cá nhân tôn trọng và chấp hành nghiêm chỉnh. Đặc điểm của thi hành án hình sự Từ khái niệm, vị trí của THAHS đã phân tích ở trên đây, có thể rút ra một số đặc điểm cơ bản của THAHS, cụ thể như sau: Một là, THAHS là hoạt động mang tính quyền lực nhà nuớc, đặc điểm này thể hiện rõ nét ở việc đưa các bản án, quyết định của Toà án đã có hiệu lực pháp luật ra thi hành trên thực tế, hoạt động THAHS phải do cơ quan, người có thẩm quyền được Nhà nước giao quyền thực hiện, nhằm thực hiện quyền lực nhà nước, mang tính chất chấp hành, điều hành.
Hai là, THAHS phải được tiến hành theo một trình tự, thủ tục chặt chẽ do pháp luật quy định. Hoạt động THAHS là hoạt động nhạy cảm, phức tạp liên quan đến quyền con người, quyền tự do, dân chủ của công dân, có trường hợp liên quan đến việc tước tính mạng của một cá nhân - quyền cao nhất của con người (thi hành án tử hình), vì vậy, việc THAHS cần phải quy định chặt chẽ về trình trự, thủ tục để đảm bảo việc thi hành các bản án được cụ thể, rõ ràng tránh sai sót trong quá trình thực hiện.
