CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CHẤT LƯỢNG ĐỘI NGŨ GIẢNG VIÊN TRONG CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC 1. Cơ sở lý luận về chất lượng đội ngũ giảng viên trong các trường đại học 1. Khái niệm, ý nghĩa và vai trò về chất lượng đội ngũ giảng viên trong các trường đại học Khái niệm giảng viên: Giảng viên là nhà giáo làm nhiệm vụ giảng dạy, giáo dục ở các trường đại học và cao đẳng. Giảng viên là viên chức thuộc ngành giáo dục, đào tạo.
Cần phân biệt khái niệm giảng viên (nhà giáo) với khái niệm giảng viên theo tiêu chuẩn ngạch, bậc giảng viên một chức danh của cao đẳng và đại học [16]. Theo Luật giáo dục Đại học quy định (năm 2012)[2]: 1. Giảng viên trong cơ sở giáo dục đại học là người có nhân thân rõ ràng; có phẩm chất, đạo đức tốt; có sức khỏe theo yêu cầu nghề nghiệp; đạt trình độ về chuyên môn, nghiệp vụ qui định tại điểm e, khoản 1, điều 77 của Luật giáo dục. Chức danh của giảng viên bao gồm trợ giảng, giảng viên chính, phó giáo sư, giáo sư.Tương đương với chức danh nêu trên là các mã ngạch viên chức: giảng viên - V.03; Phó giáo sư, giảng viên chính mã V.02; Giáo sư, giảng viên cao cấp mã ngạch V.
Trình độ chuẩn của chức danh giảng viên dạy trình độ đại học là thạc sĩ trở lên. Nhiệm vụ và quyền của giảng viên [17]: Giảng viên đại học có các nhiệm vụ chủ yếu sau: 1. Giảng dạy theo mục tiêu, chương trình đào tạo và thực hiện đầy đủ, có chất lượng chương trình đào tạo. Nghiên cứu, phát triển ứng dụng khoa học và chuyển giao công nghệ, bảo đảm chất lượng đào tạo.
Định kỳ học tập, bồi dưỡng nâng cao trình độ lý luận chính trị, chuyên môn nghiệp vụ và phương pháp giảng dạy. Giữ gìn phẩm chất, uy tín, danh dự của giảng viên. Tôn trọng nhân cách của người học, đối xử công bằng với người học, bảo vệ các quyền, lợi ích chính đáng của người học. Tham gia quản lý và giám sát cơ sở giáo dục đại học, tham gia công tác Đảng, đoàn thể và các công tác khác.
Được ký hợp đồng thỉnh giảng và nghiên cứu khoa học với các cơ sở giáo dục đại học, cơ sở nghiên cứu khoa học theo quy định của pháp luật. Được bổ nhiệm chức danh của giảng viên, được phong tặng danh hiệu Nhà giáo nhân dân, Nhà giáo ưu tú và được khen thưởng theo quy định của pháp luật. Các nhiệm vụ và quyền khác theo quy định của pháp luật. Đặc điểm của giảng viên: Giảng viên đại học là một nghề đào tạo nhân lực có chất lượng cao.
Cho nên, phẩm chất trí tuệ là yêu cầu rất cao đối với người giảng viên. Từ chất sáng tạo đó biểu hiện trong năng lực hoạt động giảng dạy, trong hoạt động nghiên cứu khoa học và trong toàn bộ quá trình sáng tạo để hình thành nên toàn bộ nhân cách sáng tạo của một con người - sản phẩm cần thiết và tất yếu của quá trình dạy học. Bởi vậy, hơn bất cứ một nghề nghiệp nào khác, nghề giảng dạy đại học đòi hỏi mỗi giảng viên phải phát huy năng lực sáng tạo của mình một cách cao nhất. Một đặc điểm nữa là trong thời đại ngày nay, người giảng viên phải là một tấm gương sáng về đạo đức và tinh thần tự học, tự vươn lên để hoàn thiện mình.
Mỗi giảng viên là một mẫu mực về ý trí học, về tinh thần nhân ái, nhân văn thương yêu con người, quý trọng con người. Vai trò của giảng viên: Giảng viên tham gia đào tạo nguồn lực con người, tạo ra lực lượng lao động mới, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao về chất lượng nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu của xã hội. Nguồn nhân lực chất lượng cao chính là động lực phát triển của xã hội. Vai trò của giảng viên còn được thể hiện ở việc góp phần nâng cao dân trí, 7 bồi dưỡng nhân tài cho đất nước, tạo ra lớp trí thức tài năng thông qua việc truyền đạt những kiến thức tiên tiến của văn minh nhân loại.
Tất cả những trí thức ấy sẽ góp phần xây dựng đất nước, nâng cao nội lực của quốc gia tạo nên vị thế cao của đất nước trên trường quốc tế. Giảng viên có vai trò góp phần nâng cao tiềm lực khoa học công nghệ quốc gia thông qua hoạt động nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu triển khai. Đảm nhận vai trò này, giảng viên đã, đang và sẽ góp phần nâng cao năng lực khoa học công nghệ quốc gia. Giảng viên là những người có kiến thức và vốn hiểu biết rộng trong lĩnh vực chuyên môn.
Lực lượng giảng viên ở tất cả các trường ĐH vì vậy đã trở thành đại diện tiêu biểu cho hầu hết các ngành khoa học hiện có của quốc gia. Giảng viên ĐH vừa là nhà giáo vừa là nhà khoa học. Họ hội tụ đủ cả năng lực, phẩm chất của nhà giáo lẫn nhà khoa học. Họ vừa giảng dạy, vừa tham gia NCKH.
Trí thức giáo dục đại học là một bộ phận đặc thù của trí thức Việt Nam. Khái niệm đội ngũ giảng viên: “Đội ngũ” được hiểu chung nhất là tập hợp một số đông người cùng đặc điểm chức năng hoặc nghề nghiệp được tổ chức thành một lực lượng xã hội cùng thực hiện một mục đích nhất định. Vậy “Đội ngũ giảng viên” là một tập hợp các nhà giáo làm nhiệm vụ giảng dạy và nghiên cứu khoa học ở các trường cao đẳng, đại học gắn kết với nhau để thực hiện hoàn thành nhiệm vụ, theo hệ thống, mục tiêu giáo dục, cùng trực tiếp giảng dạy và giáo dục sinh viên theo sự ràng buộc những nguyên tắc có tính chất của ngành giáo dục và của nhà nước. “Chất lượngđội ngũgiảng viên” là khái niệmchỉ mức độ một tập hợp các đặc tính vốn có, thể hiện bản chất, đặc trưng cơ bản của nhiều người cùng chức năng, nhiệm vụ làm công tác giảng dạy, nghiên cứu hay còn gọi là các thầy giáo, cô giáo với tư cách là chủ thể của hoạt động giảng dạy trong các cơ sở giáo dục đại học, cao 8 đẳng hoặc tương đương, đáp ứng các yêu đặt ra của ngành giáo dục trong từng thời kỳ khác nhau.
Tác động của chất lượng đội ngũ giảng viên đến chất lượng giáo dục đại học Giáo dục đại học là bậc đào tạo nghề nghiệp chuyên môn, phục vụ yêu cầu nền kinh tế tri thức, tạo nguồn nhân lực lao động có tay nghề, có trình độ chuyên môn cao. Chất lượng giáo dục đại học là sự cụ thể hóa phán ánh chất lượng giáo dục. Quyết định số 38/QĐ-BGDĐT ngày 02/2/2004 của Bộ Giáo dục và Đào tạo về việc ban hành Quy định tạm thời về kiểm định chất lượng trường đại học xác định: “Chất lượng giáo dục đại học là sự đáp ứng mục tiêu đề ra của trường đại học” [3]. Ta cũng có thể hiểu chất lượng giáo dục đại học là mức độ của một tập hợp các đặc tính vốn có đáp ứng yêu cầu xã hội, các đặc tính vốn có là phẩm chất đạo đức, sức khỏe, kiến thức, phương pháp, kỹ năng nghề nghiệp của sinh viên ra trường.
Đào tạo người học có phẩm chất chính trị, đạo đức, có ý thức phục vụ nhân dân, có kiến thức và năng lực thực hành nghề nghiệp tương xứng với trình độ đào tạo, có sức khỏe, đáp ứng yêu cầu xây dựng, bảo vệ đất nước. Nói cách khác, giáo dục đại học nước ta có mục tiêu chung là thúc đẩy sự phát triển kinh tế, xã hội của đất nước bằng cách cung cấp nguồn nhân lực được đào tạo ở các trình độ nhất định (cao đẳng, đại học, thạc sĩ, tiến sĩ…). Mục tiêu này được thực hiện bằng hai hoạt động có liên quan với nhau là: Đào tạo sinh viên đáp ứng yêu cầu nguồn nhân lực của các ngành, các tổ chức trong toàn bộ đời sống chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội của đất nước; Làm phong phú thêm kho tàng kiến thức, kỹ năng, thái độ của người học thông qua hoạt động nghiên cứu khoa học. Ngày nay, trong xu hướng hội nhập khu vực, thế giới ngày càng sâu rộng, Việt Nam đã và đang tham gia và là thành viên của nhiều diễn đàn, tổ chức kinh tế trên thế giới.
Do đó giáo dục nước ta trong quá trình hội nhập trong đó có giáo dục đại học cũng dần trở thành một loại hình kinh tế đặc biệt thuộc kinh tế tri thức. Vì vậy chất lượng giáo dục nói chung, chất lượng giáo dục đại học nói riêng đặt ra trong hệ thống các trường đại học Việt Nam là vấn đề bắt buộc có tính sống còn. Trường Đại học Hoa Lư chúng ta cũng không nằm ngoài quy luật đó.Có nhiều yếu 9 tố ảnh hưởng, tác động đến chất lượng giáo dục đại học, trong đó yếu tố có tầm quan trọng hàng đầu cần phải đề cập đến chính là chất lượng đội ngũ làm việc trong các nhà trường đại học nhất là đội ngũ giảng viên. Trong môi trường giáo dục đại học hiện nay có thể thấy yếu tố con người luôn là yếu tố quyết định hàng đầu, chi phối trực tiếp vào quá trình đào tạo trong trường đại học mà trước nhất phải nói đến vai trò của người giảng viên (người thầy).
Đội ngũ giảng viên với vai trò là chủ thể trực tiếp trong quá trình giảng dạy, sức lao động của đội ngũ giảng viên là nhân tố chính của yếu tố đầu vào để cấu thành nên sản phẩm đào tạo, yếu tố cơ bản quyết định đến chất lượng, hiệu quả của quá trình giảng dạy. Thông qua hoạt động giảng dạy của giảng viên hướng dẫn và định hướng cho người học tiếp nhận và lựa chọn kiến thức, tác động đến tư tưởng, tình cảm, cuốn hút sinh viên say mê học tập. Mặt khác, giảng viên có trình độ chuyên môn, có tư cách đạo đức, lối sống trong sáng sẽ có ảnh hưởng tích cực đến người học. Giảng viên có năng lực, trình độ phương pháp sư phạm, nghệ thuật giao tiếp sẽ làm cho sinh viên hào hứng với bài giảng, tiếp nhận tri thức một cách chủ động, hiệu quả.
Người thầy có trí tuệ, mẫu mực, đạo đức sẽ là gương tốt cho người học vươn tới. Thực tế cho thấy, xây dựng một chương trình đào tạo đã không đơn giản nhưng khi thực hiện cũng là điều không hề dễ dàng nếu không có những con người có đủ năng lực triển khai. Việc thiết kế được chương trình chuẩn, nội dung tiếp cận được với các chương trình giáo dục tiên tiến với đúng nghĩa của nó đã là một vấn đề không dễ nếu không chủ động hội nhập giáo dục quốc tế. Nhưng khi đã có chương trình thì đội ngũ có khả năng, năng lực tiếp cận với thực tế đó không.