CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN CƠ BẢN VÀ THỰC TIỄN VỀ HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU 1. Khái niệm xuất khẩu Ngoại thương là lĩnh vực kinh tế mũi nhọn của nền kinh tế quốc dân, đảm nhận chức năng lưu thông hàng hoá, dịch vụ giữa trong nước và nước ngoài, là một bộ phận cấu thành của nền kinh tế. Xuất khẩu là một bộ phận của hoạt động ngoại thương trong đó hàng hoá và dịch vụ được bán và cung cấp cho nước ngoài nhằm thu ngoại tệ. Đây là hoạt động kinh doanh buôn bán trên phạm vi quốc tế, nó không chỉ là một hành vi buôn bán đơn lẻ mà là cả một hệ thống các quan hệ mua bán phức tạp có tổ chức bên trong và bên ngoài nhằm mục đích lợi nhuận, thúc đẩy hàng hoá sản xuất phát triển, chuyển đổi cơ cấu nền kinh tế, ổn định và nâng cao mức sống của nhân dân.
Mặt khác hoạt động này dễ đem lại hiệu quả đột biến nhưng cũng có thể gây ra thiệt hại lớn vì nó phải đối đầu với một hệ thống kinh tế khác từ bên ngoài mà các chủ thể trong nước tham gia xuất khẩu khó có thể khống chế được. Ngày nay, xuất khẩu không chỉ mang ý nghĩa đơn thuần là buôn bán mà là sự phụ thuộc tất yếu giữa các quốc gia vào phân công lao động quốc tế. Vì vậy phải coi trọng xuất khẩu cũng như thương mại quốc tế như một tiền đề, một nhân tố phát triển kinh tế trong nước trên cơ sở lựa chọn một cách tối ưu sự phân công lao động và chuyên môn hoá quốc tế. Xuất khẩu là hình thức kinh doanh thu doanh lợi bằng cách bán sản phẩm dịch vụ ra nước ngoài, sản phẩm dịch vụ đó phải được di chuyển ra khỏi biên giới một lãnh thổ quốc gia.
Chủ thể tham gia xuất khẩu rất đa dạng bao gồm các cá nhân, doanh nghiệp, tổ chức, các chính phủ. 3 Hàng hoá xuất khẩu gồm tất cả các loại hàng hoá mà nước đó có lợi thế, có khả năng cạnh tranh trên thị trường nước ngoài, có khả năng mang lại lợi ích. Thị trường xuất khẩu là thị trường nước ngoài, có nhu cầu tiêu thụ sản phẩm xuất khẩu và sản phẩm xuất khẩu này phải có khả năng cạnh tranh trên thị trường đó. Do vậy thị trường xuất khẩu cũng rất đa dạng, tuỳ thuộc vào hàng hóa xuất khẩu mà thị trường xuất khẩu cũng khác nhau.
Hoạt động xuất khẩu là các hoạt động liên quan đến công tác xuất khẩu hàng hoá, vượt ra ngoài phạm vi tiêu dùng một quốc gia, với điểm khác biệt lớn nhất giữa xuất khẩu và tiêu thụ hàng hoá thông thường ở chỗ thị trường xuất khẩu rất phức tạp chịu ảnh hưởng của rất nhiều các yếu tố văn hoá, chính trị, pháp luật.Do vậy mang nhiều yếu tố rủi ro hơn hơn hoạt động trao đổi thông thường. Điểm khác biệt thứ hai nữa là tiền tệ dùng trong trao đổi của hoạt động xuất khẩu thường là ngoại tệ, đối với ít nhất một bên. Hoạt động xuất khẩu diễn ra trong mọi lĩnh vực, mọi điều kiện kinh tế, từ xuất khẩu hàng tiêu dùng đến xuất khẩu tư liệu sản xuất, từ máy móc thiết bị cho đến các công nghệ kĩ thuật cao, từ hàng hoá hữu hình đến hàng hoá vô hình. Tất cả đều nhằm mục tiêu đem lại lợi ích cho các quốc gia tham gia.
Hoạt động xuất khẩu diễn ra trong phạm vi rất rộng cả về không gian và thời gian. Nó có thể diễn ra trong một ngày hay kéo dài hàng năm, có thể diễn ra trên phạm vi lãnh thổ một hay nhiều quốc gia khác nhau. Đối với các doanh nghiệp tham gia hoạt động xuất khẩu trước khi bước vào nghiên cứu thực hiện các nghiệp vụ phải nắm bắt được các thông tin về nhu cầu hàng hoá, thị hiếu, tập quán tiêu dùng khả năng mở rộng sản xuất, giá cả và xu hướng biến động của nó. Về cơ bản để có thể nắm bắt được các cơ hội kinh doanh trong thương mại quốc tế thì các doanh nghiệp đó phải luôn coi xuất khẩu thành nếp thường xuyên trong tư duy mỗi nhà kinh doanh xuất khẩu.Vai trò của hoạt động xuất khẩu 1.Đối với nền kinh tế quốc dân nói chung Với xu thế ngày nay trong sự khắc nghiệt của nền kinh tế thị trường và nền kinh tế thế giới đã khẳng định: Một đất nước có được thiên nhiên ưu đãi đến đâu đi nữa nhưng nếu không hội nhập vào thương mại quốc tế thì nền kinh tế tự cung tự cấp đó sẽ bị kiệt quệ, yếu kém, không có thể vực dậy được, không theo kịp được xu thế phát triển của nền kinh tế quốc tế và sẽ bị tụt hậu.
Vì vậy, xuất khẩu đóng một vai trò quan trọng trong nền kinh tế quốc dân, góp phần to lớn trong sự đi lên của đất nước, hội nhập vào nền kinh tế thế giới. - Xuất khẩu tạo điều kiện cho các quốc gia tận dụng được các lợi thế so sánh của mình Mỗi quốc gia có những lợi thế khác nhau và theo lý thuyết thương mại thì các quốc gia nên tập trung chuyên môn hoá sản xuất những sản phẩm mình có lợi thế so sánh sau đó trao đổi với quốc gia khác, tức là tập trung sản xuất và xuất khẩu những mặt hàng có lợi thế so sánh. Sau đó xuất khẩu lại có vai trò tác động trở lại là làm sức cạnh tranh của hàng hoá được nâng lên, tăng trưởng kinh tế trở nên ổn định và bền vững nhờ các nguồn lực được phân bổ một cách có hiệu quả hơn. Quá trình này cũng tạo cơ hội cho tất cả các nước, nhất là các nước đang phát triển thúc đẩy công nghiệp hoá trên cơ sở ứng dụng thành quả của cuộc cách mạng công nghệ khoa học.
- Xuất khẩu tạo nguồn thu ngoại tệ Nguồn ngoại tệ thu được từ xuất khẩu có vai trò chủ yếu cho nhập khẩu công nghệ, máy móc thiết bị phục vụ cho sản xuất trong nước, đẩy nhanh tiến trình công nghiệp hoá hiện đại hoá đất nước, đồng thời đây cũng là nguồn dự trữ ngoại tệ dồi dào là điều kiện cần thiết để giúp cho quá trình ổn định nội tệ và chống lạm phát. Đồng thời với đặc điểm đồng tiền thanh toán làm ngoại tệ đối với một hoặc cả hai bên, xuất khẩu góp phần làm tăng ngoại tệ cho quốc gia. Đặc biệt 5 đối với Việt Nam là một nước đang phát triển, đồng tiền không có khả năng chuyển đổi, thì ngoại tệ có được nhờ xuất khẩu đóng vai trò rất quan trọng trong việc điều hoà cung cầu ngoại tệ ổn định sản xuất qua đó góp phần vào tăng trưởng và phát triển kinh tế. - Xuất khẩu đóng góp vào quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế, thúc đẩy sản xuất phát triển để nâng cao hiệu quả và năng lực cạnh tranh Đẩy mạnh hoạt động xuất khẩu sẽ giúp các nước kém phát triển chuyển dịch cơ cấu kinh tế từ nông nghiệp sang công nghiệp phù hợp với xu hướng phát triển của nền kinh tế thế giới.
Nâng cao hiệu quả và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế và các doanh nghiệp là yêu cầu sống còn của đất nước ta trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế nhất là đối với Việt Nam. Để đáp ứng được yêu cầu đó, chúng ta phải tiến hành chuyển dịch cơ cấu kinh tế, tập trung nhiều hơn vào các hướng xuất khẩu cho phép phát huy đựoc lợi thế so sánh và làm việc có hiệu quả nhất. Đồng thời các doanh nghiệp phải nỗ lực không ngừng đổi mới công nghệ, sản phẩm, mẫu mã, giá thành và chất lượng để tăng khả năng cạnh tranh, đứng vững tại thị trường trong nước và vươn ra thị trường quốc tế. - Xuất khẩu có tác dụng tích cực tới việc giải quyết công ăn việc làm xoá đói giảm nghèo, cải thiện đời sống nhân dân tại các vùng, đặc biệt là người lao động trung du miền núi.
Ở nước ta tình trạng thất nghiệp hoặc có việc làm không đầy đủ chiếm trên 30% lực lượng lao động, việc giải quyết công ăn việc làm cho người lao động đang là nhiệm vụ hết sức khó khăn. Kinh nghiệm thời gian qua đã chỉ ra rằng sự phát triển của công nghiệp, nông nghiệp và dịch vụ trong nước nếu không có ngoại thương hỗ trợ đắc lực thì không thu hút thêm nhiều lao động, đưa lao động tham gia vào lao động quốc tế là lối thoát lớn nhất giải quyết nạn thất nghiệp của nước ta hiện nay. Sản xuất hàng hóa xuất khẩu sẽ thu hút hàng triệu lao động vào làm việc tạo ra thu nhập ổn định, đồng thời tạo ra ngoại tệ để nhập khẩu hàng tiêu dùng đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của nhân dân. 6 - Xuất khẩu là cơ sở để mở rộng và thúc đẩy các quan hệ kinh tế đối ngoại, nâng cao địa vị kinh tế của các quốc gia trên trường quốc tế.
Quan hệ ngoại giao là cơ sở cho các hoạt động thương mại phát triển trong đó có xuất khẩu. Các quan hệ thương mại sẽ ngày càng phát triển nếu như các sản phẩm xuất khẩu được ngày càng ưa chuộng và kéo theo nó là xuất xứ của sản phẩm. Vì vậy sản phẩm xuất khẩu ngày càng phát triển thì vị trí của quốc gia đó trên thị trường quốc tế cũng được nâng lên, tăng cường địa vị kinh tế của quốc gia đó. Góp phần nâng cao uy tín quốc tế, tạo thế vững chắc trong quan hệ quốc tế, đặc biệt tránh được bất lợi và phân biệt đối xử trong các vấn đề có liên quan đến lợi ích quốc gia.
Đối với doanh nghiệp Ngày nay xu hướng vươn ra thị trường nước ngoài là một xu hướng chung của tất cả các quốc gia và các doanh nghiệp, việc xuất khẩu đã mang lại cho doanh nghiệp sản xuất rất nhiều lợi ích, cụ thể là: - Thông qua xuất khẩu các doanh nghiệp sản xuất trong nước có cơ hội tham gia vào các cuộc cạnh tranh trên thị trường thế giới về giá cả và chất lượng hàng hóa xuất khẩu. Những yếu tố đó đòi hỏi doanh nghiệp phải hình thành cho mình một cơ cấu sản xuất cho phù hợp, điều đó bắt buộc doanh nghiệp phải tự nâng cao năng lực và trình độ sản xuất của mình để tạo ra những sản phẩm có chất lượng cao phù hợp với nhu cầu từng thị trường. - Xuất khẩu tạo điều kiện cho doanh nghiệp sản xuất mở rộng thị trường, mở rộng quan hệ kinh doanh với các bạn hàng trong nước và nước ngoài trên cơ sở hai bên cùng có lợi, tăng doanh số và lợi nhuận, đồng thời phân tán và chia sẻ rủi ro mất mát trong hoạt động kinh doanh tăng cường uy tín kinh doanh của doanh nghiệp.