Nghiên cứu biện pháp phát hiện và sửa chữa sai lầm học sinh giải bài tập hóa học vô cơ lớp 11 tỉnh Đồng Tháp - Luận văn Thạc sĩ

Phương pháp phát hiện và sửa chữa sai lầm phổ biến khi giải bài tập hóa vô cơ lớp 11. Phân tích chi tiết các lỗi thường gặp, nguyên nhân và cách khắc phục hiệu

• Tác giả: Nguyễn Thị Kim Tiền
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Sửu
• Trường học: Đại học Vinh
• Chuyên ngành: Lí luận và Phương pháp dạy học bộ môn hóa học
• Đề tài: Một số biện pháp phát hiện và sửa chữa những sai lầm của học sinh tỉnh Đồng Tháp trong việc giải bài tập hóa học vô cơ lớp 11 THPT
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Vinh

Tóm tắt

I. Tổng quan về biện pháp phát hiện và sửa chữa sai lầm hóa học vô cơ lớp 11

Nghiên cứu về biện pháp phát hiện và sửa chữa sai lầm của học sinh tỉnh Đồng Tháp trong việc giải bài tập hóa học vô cơ lớp 11 THPT là một đề tài có ý nghĩa thực tiễn cao. Luận văn thạc sĩ này tập trung vào việc phân tích các sai lầm phổ biến mà học sinh thường mắc phải khi giải bài tập hóa học vô cơ. Các sai lầm này liên quan đến kiến thức nền tảng, kỹ năng tính toán và tư duy logic. Nghiên cứu được thực hiện tại các trường THPT trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp. Kết quả nghiên cứu cho thấy nhiều biện pháp hiệu quả để phát hiện và khắc phục sai lầm. Các biện pháp này bao gồm phương pháp kiểm tra đánh giá, hệ thống bài tập phân loại và hướng dẫn sửa chữa cụ thể. Nghiên cứu giúp nâng cao chất lượng dạy học hóa học vô cơ trong nhà trường phổ thông.

1.1. Cơ sở lý luận của biện pháp phát hiện sai lầm hóa học

Cơ sở lý luận của biện pháp phát hiện sai lầm hóa học dựa trên thuyết nhận thức và tâm lý học giáo dục. Theo thuyết nhận thức, quá trình học tập là sự tương tác giữa kiến thức mới và kiến thức sẵn có. Khi học sinh gặp sai lầm, nguyên nhân thường do kiến thức nền tảng chưa vững hoặc kỹ năng tư duy logic còn hạn chế. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc phát hiện sai lầm kịp thời giúp học sinh điều chỉnh cách giải bài tập hiệu quả hơn. Các phương pháp phát hiện sai lầm bao gồm kiểm tra định kỳ, phân tích bài làm và phản hồi chi tiết từ giáo viên.

1.2. Thực trạng sai lầm của học sinh Đồng Tháp trong giải bài tập hóa học

Thực trạng cho thấy học sinh tỉnh Đồng Tháp thường mắc nhiều sai lầm trong quá trình giải bài tập hóa học vô cơ lớp 11. Các sai lầm phổ biến bao gồm: viết sai phương trình phản ứng, tính toán sai hệ số, áp dụng sai công thức và hiểu sai đề bài. Nhiều học sinh gặp khó khăn trong việc phân biệt các loại phản ứng hóa học và xác định sản phẩm phản ứng. Sai lầm trong tính toán liên quan đến nồng độ dung dịch, độ tan và cân bằng hóa học cũng thường xuyên xảy ra. Tình trạng này ảnh hưởng đáng kể đến kết quả học tập của học sinh.

II. Phân tích các loại sai lầm phổ biến khi giải bài tập hóa học vô cơ lớp 11

Phân tích các loại sai lầm phổ biến giúp giáo viên hiểu rõ nguyên nhân và tìm ra biện pháp khắc phục hiệu quả. Các sai lầm trong giải bài tập hóa học vô cơ lớp 11 có thể phân loại thành nhiều nhóm chính. Nhóm sai lầm về kiến thức cơ bản bao gồm viết sai công thức hóa học, nhầm lẫn tính chất hóa học của các chất. Nhóm sai lầm về kỹ năng tính toán bao gồm sai sót trong phép tính số học, áp dụng sai công thức toán học. Nhóm sai lầm về tư duy logic bao gồm không xác định được hướng giải bài, bỏ qua điều kiện phản ứng. Việc phân loại sai lầm giúp giáo viên xây dựng hệ thống bài tập phù hợp để rèn luyện kỹ năng cho học sinh. Nghiên cứu cũng chỉ ra mối liên hệ giữa các loại sai lầm với nhau.

2.1. Sai lầm về kiến thức nền tảng hóa học vô cơ

Sai lầm về kiến thức nền tảng là loại sai lầm phổ biến nhất ở học sinh lớp 11. Nhiều học sinh viết sai công thức hóa học của các chất cơ bản như axit, bazơ, muối. Việc nhầm lẫn giữa phản ứng oxi hóa khử và phản ứng trung hòa cũng thường xuyên xảy ra. Học sinh gặp khó khăn trong việc xác định số oxi hóa của các nguyên tố trong hợp chất phức tạp. Kiến thức về bảng tuần hoàn và tính chất nguyên tố cũng chưa được nắm vững. Những sai lầm này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng giải quyết các bài tập nâng cao.

2.2. Sai lầm về kỹ năng tính toán và áp dụng công thức hóa học

Sai lầm về kỹ năng tính toán chiếm tỷ lệ đáng kể trong các bài làm của học sinh. Nhiều học sinh tính sai hệ số phản ứng do không thực hiện đúng quy tắc cân bằng phương trình. Việc áp dụng sai công thức tính nồng độ phần trăm, nồng độ mol cũng là lỗi phổ biến. Học sinh thường quên quy đổi đơn vị hoặc sử dụng sai hằng số Avogadro. Trong các bài tập về dung dịch, nhiều em không xác định được mối liên hệ giữa các đại lượng. Các sai sót tính toán nhỏ nhưng tích lũy lại dẫn đến kết quả cuối cùng sai lệch nghiêm trọng.

III. Các biện pháp phát hiện và sửa chữa sai lầm trong giải bài tập hóa học vô cơ

Các biện pháp phát hiện và sửa chữa sai lầm được xây dựng dựa trên kết quả phân tích nguyên nhân sai lầm. Giáo viên cần áp dụng nhiều phương pháp đa dạng để phát hiện sai lầm kịp thời. Biện pháp đầu tiên là sử dụng hệ thống bài tập phân loại theo mức độ khó và loại sai lầm. Biện pháp thứ hai là tổ chức các buổi chữa bài tập chi tiết, hướng dẫn học sinh tự tìm ra lỗi sai. Biện pháp thứ ba là sử dụng phiếu sửa lỗi để học sinh ghi lại và phân tích sai lầm của mình. Giáo viên cũng cần thường xuyên kiểm tra đánh giá để theo dõi tiến bộ của học sinh. Việc áp dụng đồng bộ các biện pháp này giúp nâng cao hiệu quả dạy học hóa học vô cơ đáng kể.

3.1. Biện pháp phát hiện sai lầm qua hệ thống bài tập phân loại

Hệ thống bài tập phân loại là công cụ hiệu quả để phát hiện sai lầm của học sinh. Bài tập được thiết kế theo các mức độ từ nhận biết đến vận dụng, bao phủ tất cả các dạng bài tập hóa học vô cơ lớp 11. Mỗi nhóm bài tập tập trung vào một loại kiến thức hoặc kỹ năng cụ thể. Khi học sinh giải bài tập, giáo viên có thể dễ dàng nhận diện loại sai lầm mà học sinh mắc phải. Hệ thống bài tập này cũng giúp học sinh tự nhận ra điểm yếu của mình. Việc phân loại bài tập theo chủ đề giúp quá trình phát hiện sai lầm trở nên hệ thống và hiệu quả hơn.

3.2. Biện pháp sửa chữa sai lầm qua hướng dẫn và luyện tập

Biện pháp sửa chữa sai lầm tập trung vào việc hướng dẫn học sinh hiểu rõ nguyên nhân và cách khắc phục. Giáo viên sử dụng phương pháp chữa bài tập tương tác, khuyến khích học sinh tự phân tích lỗi sai. Các phiếu sửa lỗi được sử dụng để học sinh ghi lại sai lầm và cách sửa đúng. Giáo viên xây dựng hệ thống bài tập luyện tập tương tự để học sinh củng cố kiến thức. Việc sửa chữa sai lầm được thực hiện ngay sau khi phát hiện để tránh hình thành thói quen xấu. Phương pháp này giúp học sinh tiến bộ rõ rệt trong việc giải bài tập hóa học vô cơ.

IV. Kết luận và ứng dụng biện pháp sửa chữa sai lầm hóa học trong thực tế giảng dạy

Kết quả nghiên cứu cho thấy các biện pháp phát hiện và sửa chữa sai lầm có hiệu quả rõ rệt trong việc nâng cao chất lượng học tập hóa học vô cơ. Sau khi áp dụng các biện pháp, tỷ lệ sai lầm của học sinh giảm đáng kể. Kết quả kiểm tra cho thấy điểm trung bình của học sinh tăng lên rõ rệt. Các biện pháp này có thể áp dụng rộng rãi tại các trường THPT trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp và các tỉnh khác. Giáo viên cần được tập huấn về phương pháp phát hiện và sửa chữa sai lầm để áp dụng hiệu quả. Nghiên cứu cũng đề xuất hướng phát triển tiếp theo cho việc cải tiến phương pháp dạy học hóa học. Kết luận này có ý nghĩa quan trọng đối với công tác giáo dục hóa học phổ thông.

4.1. Kết quả đạt được khi áp dụng biện pháp sửa chữa sai lầm

Kết quả thực nghiệm cho thấy hiệu quả rõ rệt của các biện pháp sửa chữa sai lầm. Nhóm học sinh được áp dụng biện pháp có điểm trung bình cao hơn nhóm đối chứng từ 1,5 đến 2 điểm. Tỷ lệ học sinh đạt loại giỏi tăng từ 15% lên 35% sau một học kỳ áp dụng. Các sai lầm cơ bản giảm đáng kể, đặc biệt là sai lầm về viết phương trình phản ứng. Học sinh tự tin hơn trong việc giải quyết các bài tập hóa học phức tạp. Kết quả này chứng minh tính hiệu quả của các biện pháp được đề xuất trong nghiên cứu.

4.2. Ứng dụng và đề xuất phát triển biện pháp sửa chữa sai lầm

Các biện pháp sửa chữa sai lầm có thể ứng dụng rộng rãi trong thực tế giảng dạy hóa học. Giáo viên có thể áp dụng hệ thống bài tập phân loại để phát hiện sai lầm của học sinh thường xuyên. Việc sử dụng phiếu sửa lỗi giúp học sinh tự đánh giá và cải thiện kết quả học tập. Nhà trường cần tổ chức tập huấn cho giáo viên về phương pháp phát hiện và sửa chữa sai lầm hiệu quả. Đề xuất xây dựng ngân hàng bài tập hóa học vô cơ lớp 11 theo các mức độ khó khác nhau. Nghiên cứu cũng khuyến khích áp dụng công nghệ thông tin trong việc theo dõi tiến bộ học tập của học sinh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI Đất nước ta đang bước vào giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa với mục tiêu đến năm 2020 Việt Nam sẽ từ một nước nông nghiệp về cơ bản trở thành nước công nghiệp, hội nhập với cộng đồng quốc tế. Nhân tố quyết định để đạt mục tiêu này là con người. Chính điều đó đặt ra những yêu cầu mới đối với hệ thống giáo dục nước ta hiện nay là cần đổi mới toàn diện, xác định lại mục tiêu, thiết kế lại chương trình, nội dung, phương pháp giáo dục và đào tạo.

Yêu cầu đổi mới này nhằm đào tạo ra những con người lao động tự chủ, năng động và sáng tạo, thích ứng với cơ chế thị trường, cạnh tranh và hợp tác, có năng lực hành động, năng lực tư duy sáng tạo, năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề, năng lực hợp tác và khả năng tự học suốt đời. Như vậy, Trong dạy học người GV không những cung cấp cho HS kiến thức, kĩ năng cơ bản mà còn cần phải giúp các em biết vận dụng linh hoạt, sáng tạo kiến thức vào mọi hoạt động trong cuộc sống. Trong quá trình nhận thức học tập vận dụng kiến thức của HS, các em thường hay mắc những sai lầm nhất định về kiến thức, kĩ năng, tư duy. Những sai lầm này không thể tránh khỏi đối với bất kì HS nào.

Vì vậy GV cần phát hiện và chỉ cho HS thấy được những sai lầm và biết cách sửa chữa nó. Trong thực tế DH còn có nhiều GV chưa chú trọng đến việc phát hiện sai lầm của HS trong nhận thức giải BTHH. Điều đó dẫn đến sai lầm không được HS nhận thấy kịp thời, gây ảnh hưởng không nhỏ đến năng lực nhận thức, giải BTHH của HS. Việc tìm ra những nguyên nhân dẫn đến những sai lầm để GV đề ra được những biện pháp hạn chế, sửa chữa chúng giúp HS nhận ra được những sai lầm và khắc phục chúng.

Điều đó giúp HS rèn luyện năng lực vận dụng kiến thức một cách linh hoạt và sáng tạo trong việc giải quyết các nhiệm vụ học tập thông qua việc giải các dạng BTHH xác định. Vì vậy việc phát hiện, phân tích, sửa chữa và khắc phục những sai lầm của HS trong quá trình giải BTHH ở trường THPT là việc làm hết sức cần thiết để góp phần nâng cao chất lượng DHHH phổ thông. 9 Hiện nay đã có một số tác giả nghiên cứu về những sai lầm của HS trong quá trình giải BTHH ở trường phổ thông như: - Phan Thị Hằng (2010), phân tích những sai lầm trong quá trình hướng dẫn HS giải BT TNKQ môn hóa học ở trường THPT. Luận văn Thạc sĩ, trường Đại Học Vinh.

- Huỳnh Thị Thu Vỹ (2010), “ Những sai lầm thường gặp khi giải BT về sắt”, Tạp chí Hóa học & ứng dụng, số 4 năm 2010 trang 4 – 6. - Vũ Khắc Ngọc (2010), “ Những sai lầm gặp phải trong giải toán hóa học và hiệu quả của PP qui đổi”, Tạp chí Hóa học & ứng dụng, số 10 năm 2010, trang 12 – 15. - Đoàn Văn Tân (2011), “ khắc phục những sai lầm của HS trong quá trình giải BTHH lớp 12 THPT” , luận văn Thạc sĩ trường Đại học giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội. Trong các nghiên cứu, các tác giả mới phân tích những sai lầm của HS trong quá trình giải BTHH nhưng chưa đi sâu vào việc đề xuất biện pháp khắc phục những sai lầm đó một cách hệ thống và đúng mức.

Với thực tế dạy học ở trường phổ thông tỉnh Đồng Tháp tôi nhận thấy HS còn hạn chế về nhận thức, kiến thức hóa học cơ bản chưa vững chắc, kĩ năng vận dụng hóa học nhất là kĩ năng vận dụng kiến thức, giải BTHH cơ bản còn hạn chế nên mắc những sai lầm về nhận thức, kĩ năng và tư duy. Điều đó dẫn đến hứng thú học tập và chất lượng môn hóa học không cao. Từ những lí do đã nêu ở trên và thực tế dạy học hóa học ở trường THPT tỉnh Đồng Tháp tôi chọn đề tài “ Một số biện pháp phát hiện và sửa chữa những sai lầm của HS tỉnh Đồng Tháp trong việc giải bài tập hóa học vô cơ lớp 11 THPT”. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU Nghiên cứu đề xuất các biện pháp phát hiện, khắc phục những sai lầm trong nhận thức học tập của HS khi giải BTHH phần hóa vô cơ lớp 11 THPT nhằm tích cực hóa hoạt động học tập và nâng cao chất lượng dạy học hóa học phổ thông.

NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU - Nghiên cứu cơ sở lí luận có liên quan đến đề tài: lý thuyết nhận thức, quan điểm dạy học từ sai lầm, BTHH và phương pháp giải BTHH. 10 - Nghiên cứu chương trình hóa học phổ thông, đi sâu nghiên cứu phần nội dung hóa vô cơ lớp 11 trong chương trình hoá học THPT ban cơ bản. - Nghiên cứu các PP nhận thức sai lầm phổ biến của HS khi vận dụng kiến thức trong giải quyết các vấn đề học tập phần hóa vô cơ lớp 11 THPT. - Đề xuất các biện pháp phát hiện, khắc phục và sữa chữa sai lầm của HS khi giải bài tập phần hóa vô cơ lớp 11.

- Thực nghiệm sư phạm đánh giá tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp đã đề xuất. KHÁCH THỂ VÀ ĐỐI TƢỢNG NGHIÊN CỨU Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy và học hóa học ở trừơng THPT. Đối tượng nghiên cứu: Những sai lầm trong nhận thức của HS tỉnh Đồng Tháp khi giải BTHH phần hóa vô cơ lớp 11 trong chương trình cơ bản và biện pháp khắc phục. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU - Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Hệ thống, phân tích, tổng quan các tài liệu có liên quan đến đề tài.

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: + Tìm hiểu, quan sát quá trình học tập và giải BTHH phần hóa vô cơ của HS. + Trao đổi, thăm dò qua GV, thống kê lại những vướng mắc, sai lầm của HS khi giải BTHH phần vô cơ hoá học lớp 11 và các biện pháp khắc phục. + Thực nghiệm sư phạm, đánh giá hiệu quả và mức độ phù hợp của các biện pháp đề xuất trong đề tài. - Phương pháp xử lí thông tin: Phương pháp thống kê toán học trong khoa học giáo dục để xử lí kết quả thực nghiệm sư phạm.

GIẢ THUYẾT KHOA HỌC Nếu GV hiểu rõ các sai lầm và những vướng mắc trong nhận thức của HS khi giải BTHH phần hóa vô cơ lớp 11 đồng thời biết phân tích tìm ra nguyên nhân cơ bản dẫn đến sai lầm để đề xuất và tìm ra phương pháp dạy học phù hợp thì sẽ sữa chữa 11 được sai lầm, nâng cao năng lực nhận thức và chất lượng dạy học hóa học ở trường THPT. ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN VĂN - Tổng quan cơ sở lí luận của quá trình dạy và học qua sai lầm. - Hệ thống các sai lầm, vướng mắc trong khi giải BTHH phần hóa vô cơ lớp 11 THPT của học sinh tỉnh Đồng Tháp. - Đề xuất một số biện pháp phát hiện và khắc phục sai lầm trong quá trình nhận thức khi giải bài tập nhằm góp phần nâng cao năng lực nhận thức, tư duy của HS.

12 PHẦN II: NỘI DUNG CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1. Lý thuyết nhận thức – cơ sở tâm lí học của quá trình nhận thức học tập [3]; [7]; [9] Lý thuyết nhận thức ra đời vào năm 1960 và phát triển mạnh mẽ vào cuối thế kỉ XX. Các nhà khoa học lớn đại diện cho học thuyết là M. Nội dung cơ bản của thuyết nhận thức - Các lý thuyết nhận thức nghiên cứu quá trình nhận thức bên trong với tư cách là một quá trình xử lí thông tin.

Bộ não người tương tự như một hệ thống kĩ thuật có chức năng xử lí các thông tin thu nhận được từ các giác quan. - Quá trình nhận thức là một quá trình có cấu trúc xác định và có ảnh hưởng quyết định các hành vi của chủ thể. Con người tiếp nhận thông tin từ bên ngoài, xử lí và đánh giá chúng, từ đó quyết định các hành vi ứng xử của mình. Trọng tâm nghiên cứu lý thuyết nhận thức là nghiên cứu các hoạt động trí tuệ, hoạt động tư duy như phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa sự kiện, từ đó nhớ lại các kiến thức đã có để giải quyết vấn đề, bổ sung kiến thức mới và phát triển, hình thành các ý tưởng mới.

Như vậy lý thuyết nhận thức xác định hoạt động học tập của người học như là thu nhận và xử lí thông tin từ bên ngoài, được biễu diễn bằng mô hình: HS tư duy (quá trình Thông tin đầu vào nhận thức: phân tích, (yếu tố kích thích tổng hợp, khái quát hóa, Kết quả đầu ra quá trình học tập) tái tạo… - Cấu trúc nhận thức của con người không phải do bẩm sinh mà được hình thành qua kinh nghiệm, do trải nghiệm trong thực tiễn cuộc sống. Mỗi người có cấu trúc nhận thức riêng, quá trình hoạt động tư duy khác nhau. Vì vậy muốn thay đổi sự nhận thức của một con người cần có tác động phù hợp (phương pháp, nội dung, thời gian). Bản 13 thân con người cũng có thể tự điều chỉnh quá trình nhận thức của mình như tự đặt ra mục tiêu học tập, xây dựng kế hoạch và thực hiện kế hoạch đó.

Trong quá trình nhận thức chủ thể có thể tự quan sát, tự học, tự đánh giá, tự điều chỉnh và hưng phấn không cần sự kích thích từ bên ngoài. Các nguyên tắc của thuyết nhận thức - Lý thuyết nhận thức chú trọng không chỉ kết quả học tập mà còn quan tâm đặc biệt đến quá trình học tập, quá trình tư duy trong nhận thức của người học. Nhiệm vụ của GV là tạo ra môi trường học tập thuận lợi, thường xuyên khuyến khích quá trình tư duy của HS bằng các tác động như: nêu vấn đề, tạo các mâu thuẫn nhận thức, nêu bài toán nhận thức. Các quá trình tư duy không thực hiện thông qua các vấn đề nhỏ được đưa ra một cách tuyến tính mà thông qua các nội dung phức hợp, có những vật cản, “ bẫy kiến thức” để kích thích hoạt động tư duy.

- Lý thuyết nhận thức chú trọng đến PP học tập của người học và xác định PP học tập có vai trò quan trọng mang lại hiệu quả cao cho quá trình nhận thức. Việc học tập thực hiện trong nhóm có vai trò quan trọng vì giúp người học, học hỏi lẫn nhau và tăng cường những kĩ năng hoạt động trong xã hội. Trong dạy học cần có sự cân bằng giữa nội dung của GV truyền đạt và những nhiệm vụ hoạt động trí lực của HS.