Luận văn: Thực trạng môi trường mỏ Núi Pháo và KAP phòng chống ô nhiễm

Luận văn thạc sĩ phân tích thực trạng ô nhiễm môi trường khu vực mỏ Núi Pháo và khảo sát kiến thức, thái độ phòng chống ô nhiễm của người dân.

• Tác giả: Nguyễn Thị Kim Liên
• Người hướng dẫn: TS. Hà Xuân Sơn
• Trường học: Trường Đại học Y Dược - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Y học dự phòng
• Đề tài: Thực trạng môi trường xung quanh khu vực khai thác mỏ Núi Pháo và kiến thức, thái độ, thực hành phòng chống ô nhiễm môi trường của người dân
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Mỏ Núi Pháo Thái Nguyên Tổng quan tác động môi trường

Dự án mỏ Núi Pháo, do Công ty Masan High-Tech Materials (trước đây là Công ty TNHH Khai thác Chế biến khoáng sản Núi Pháo) vận hành, là một trong những dự án khai thác khoáng sản Thái Nguyên lớn nhất, với trữ lượng vonfram hàng đầu thế giới. Tọa lạc tại huyện Đại Từ, dự án mang lại lợi ích kinh tế đáng kể nhưng cũng đặt ra những thách thức lớn về môi trường. Hoạt động khai thác quy mô lớn không thể tránh khỏi những tác động tiêu cực, ảnh hưởng đến đất, nước và không khí. Nghiên cứu của Nguyễn Thị Kim Liên (2018) đã chỉ ra rằng quá trình khai thác và chế biến khoáng sản tại đây tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây ô nhiễm, đặc biệt là ô nhiễm kim loại nặng. Các hoạt động này làm thay đổi cảnh quan tự nhiên, phát sinh lượng lớn chất thải rắn và bùn thải mỏ. Việc quản lý và xử lý các nguồn thải này, đặc biệt từ hồ chứa bùn thải, là yếu tố quyết định đến mức độ ảnh hưởng tới hệ sinh thái và sức khỏe cộng đồng. Báo cáo Đánh giá tác động môi trường (ĐTM) đã được phê duyệt, tuy nhiên, việc tuân thủ và giám sát trong thực tế vẫn là một câu hỏi lớn. Sự lo ngại của người dân địa phương về chất lượng môi trường sống ngày càng gia tăng, đòi hỏi sự vào cuộc của các cơ quan chức năng như Sở Tài nguyên và Môi trường Thái Nguyên để đảm bảo phát triển bền vững.

1.1. Lịch sử và quy mô hoạt động khai thác khoáng sản

Mỏ Núi Pháo có lịch sử thăm dò từ những năm 1987 và chính thức đi vào hoạt động khai thác quy mô lớn trong những năm gần đây. Đây là mỏ đa kim chứa trữ lượng vonfram, florit, bismuth và đồng rất lớn. Theo tài liệu nghiên cứu, dự án có diện tích khai thác lên tới 90 ha, tác động trực tiếp đến địa bàn các xã Hà Thượng, Hùng Sơn và Tân Linh của huyện Đại Từ. Quá trình khai thác sử dụng nhiều loại hóa chất, trong đó một số loại có khối lượng vượt quy định so với báo cáo ĐTM ban đầu, làm dấy lên lo ngại về ô nhiễm vonfram và các hóa chất độc hại khác. Quy mô sản xuất lớn đồng nghĩa với việc tạo ra khối lượng chất thải khổng lồ, bao gồm đất đá và bùn thải từ quá trình tuyển khoáng, đặt ra áp lực nặng nề lên công tác quản lý và bảo vệ môi trường.

1.2. Tác động môi trường mỏ Núi Pháo đến hệ sinh thái

Các hoạt động tại mỏ Núi Pháo đã gây ra những tác động môi trường sâu rộng. Việc bóc lớp đất phủ, đào bới và xây dựng các công trình hạ tầng đã làm thay đổi địa hình, phá vỡ cân bằng sinh thái tự nhiên. Nguồn phát sinh ô nhiễm chính bao gồm bụi từ quá trình khai thác và vận chuyển, nước thải từ nhà máy chế biến, và sự rò rỉ từ các hồ chứa bùn thải. Theo ghi nhận của người dân và chính quyền địa phương, hiện tượng nước từ các đập thải rỉ ra ngoài, có màu và mùi bất thường, đã ảnh hưởng trực tiếp đến đất nông nghiệp và nguồn nước mặt. Những tác động này không chỉ đe dọa đa dạng sinh học mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế người dân Đại Từ, vốn phụ thuộc nhiều vào nông nghiệp.

II. Phân tích thực trạng ô nhiễm môi trường tại Núi Pháo

Thực trạng ô nhiễm môi trường xung quanh khu vực mỏ Núi Pháo là vấn đề cấp bách, được chứng minh qua các số liệu khoa học. Nghiên cứu của Nguyễn Thị Kim Liên (2018) đã tiến hành phân tích các mẫu đất và nước, cho thấy mức độ ô nhiễm kim loại nặng trong đất và nước ngầm đã vượt xa quy chuẩn cho phép. Cụ thể, hàm lượng chì, asen, và cadimi trong nhiều mẫu đất nông nghiệp và nước ăn uống đều ở mức báo động. Tình trạng này đặt ra nguy cơ nghiêm trọng đối với an toàn nguồn nước ngầm và an ninh lương thực. Đặc biệt, ô nhiễm nguồn nước sông Công và các nhánh suối nhỏ tiếp nhận nước thải từ khu mỏ là một mối lo ngại lớn, ảnh hưởng đến một khu vực rộng lớn hơn. Mặc dù các số liệu về chất lượng không khí và bụi mịn PM2.5 không được phân tích chi tiết trong nghiên cứu, người dân vẫn phản ánh về tình trạng bụi bặm trong những ngày thời tiết khô hanh, ảnh hưởng đến sinh hoạt và sức khỏe. Những kết quả quan trắc này là cơ sở quan trọng để các cơ quan quản lý và doanh nghiệp đưa ra các giải pháp xử lý ô nhiễm hiệu quả.

2.1. Báo động ô nhiễm kim loại nặng trong đất nông nghiệp

Kết quả phân tích 16 mẫu đất nông nghiệp cho thấy tình trạng ô nhiễm kim loại nặng đáng báo động. Hàm lượng trung bình của chì (Pb) là 82,41 mg/kg, cao gấp 1,2 lần; asen (As) là 19,73 mg/kg, cao gấp 1,6 lần; và cadimi (Cd) là 3,20 mg/kg, cao gấp 1,6 lần so với Quy chuẩn Việt Nam (QCVN 03:2008/BTNMT). Đáng chú ý, có tới 56,3% mẫu đất có hàm lượng chì và asen không đạt quy chuẩn, và 50% mẫu không đạt quy chuẩn về cadimi. Nồng độ kim loại nặng trong đất cao gây nguy cơ tích tụ trong cây trồng, đi vào chuỗi thức ăn và ảnh hưởng sức khỏe cộng đồng.

2.2. Nguy cơ từ nguồn nước ngầm và nước mặt bị ô nhiễm

Mức độ ô nhiễm trong nước ăn uống còn nghiêm trọng hơn. Phân tích 9 mẫu nước cho thấy hàm lượng trung bình của chì cao gấp 20,4 lần, asen cao gấp 20,1 lần, và cadimi cao gấp 33,7 lần so với QCVN 01:2009/BYT. Nghiên cứu cũng chỉ ra ô nhiễm nặng hơn ở các khu vực gần mỏ (dưới 1000m). Thực tế này buộc người dân phải mua nước sạch để sử dụng, gây thêm gánh nặng kinh tế. Đối với nước mặt, mặc dù hàm lượng trung bình không vượt ngưỡng, nhưng vẫn có những mẫu không đạt tiêu chuẩn, đặc biệt là tại các điểm gần nguồn xả thải. Điều này cho thấy nguy cơ tiềm tàng đối với hệ sinh thái thủy sinh và nguồn nước tưới tiêu nông nghiệp.

III. Đánh giá kiến thức người dân về phòng chống ô nhiễm

Nhận thức là yếu tố then chốt quyết định hành vi bảo vệ sức khỏe trước các tác động của ô nhiễm môi trường. Nghiên cứu tại khu vực mỏ Núi Pháo đã thực hiện khảo sát kiến thức, thái độ và thực hành (KAP) của người dân. Kết quả cho thấy một bức tranh đáng lo ngại. Mặc dù sống trong vùng bị ảnh hưởng trực tiếp, kiến thức của người dân về các tác nhân gây ô nhiễm cụ thể và các biện pháp phòng chống hiệu quả còn rất hạn chế. Đa số người dân nhận biết được môi trường đang bị ô nhiễm thông qua các biểu hiện cảm quan như màu và mùi của nước, nhưng lại thiếu hiểu biết sâu về các chất độc hại vô hình như kim loại nặng. Nguồn thông tin chính của họ đến từ tivi và báo chí, trong khi vai trò truyền thông của doanh nghiệp và các cơ quan y tế địa phương còn mờ nhạt. Việc thiếu kiến thức đúng đắn dẫn đến thái độ lo lắng nhưng thụ động, và các hành vi phòng chống chủ yếu mang tính đối phó tạm thời thay vì các giải pháp bền vững. Điều này nhấn mạnh sự cần thiết phải tăng cường các chương trình giáo dục, nâng cao nhận thức cộng đồng.

3.1. Nguồn tiếp cận thông tin và mức độ hiểu biết chung

Khảo sát 413 chủ hộ cho thấy nguồn thông tin về phòng chống ô nhiễm môi trường chủ yếu đến từ tivi (28,8%), sách báo (19,1%), và internet (18,7%). Đáng báo động, chỉ có 0,2% người dân tiếp cận thông tin từ chính công ty khai thác mỏ. Điều này cho thấy sự thiếu kết nối và trách nhiệm trong việc cung cấp thông tin của doanh nghiệp. Kiến thức chung của người dân còn thấp, nhiều người chỉ biết chung chung về ô nhiễm mà không hiểu rõ tác hại của từng loại kim loại nặng hay cách chúng xâm nhập vào cơ thể. Sự thiếu hụt kiến thức này là rào cản lớn nhất trong việc thay đổi hành vi để bảo vệ sức khỏe một cách chủ động.

3.2. Thái độ của người dân đối với vấn đề ô nhiễm

Về mặt thái độ, phần lớn người dân thể hiện sự lo lắng và bất an về tình trạng ô nhiễm môi trường, đặc biệt là ô nhiễm nguồn nước. Họ nhận thức rằng sức khỏe của gia đình đang bị đe dọa. Tuy nhiên, thái độ này chưa chuyển hóa thành hành động mạnh mẽ. Nhiều người có tâm lý trông chờ vào sự can thiệp của chính quyền và việc đền bù thiệt hại cho người dân từ phía công ty. Một bộ phận khác lại có thái độ cam chịu, cho rằng đây là điều không thể tránh khỏi khi sống gần khu công nghiệp. Thái độ thụ động này cần được thay đổi thông qua việc trao quyền và cung cấp kiến thức, giúp người dân hiểu rằng họ có vai trò quan trọng trong việc giám sát và bảo vệ môi trường sống của chính mình.

IV. Phân tích thực hành phòng chống ô nhiễm của cộng đồng

Từ kiến thức và thái độ, thực hành là bước cuối cùng và quan trọng nhất để bảo vệ sức khỏe. Tuy nhiên, các hành vi thực tế của người dân xung quanh mỏ Núi Pháo còn nhiều bất cập. Hành động phổ biến nhất là không sử dụng nước giếng để ăn uống và chuyển sang mua nước đóng bình. Đây là một giải pháp tình thế, tốn kém và không giải quyết được gốc rễ vấn đề. Đối với ô nhiễm đất, hầu như không có biện pháp phòng chống nào được áp dụng. Người dân vẫn canh tác trên những thửa ruộng có nguy cơ nhiễm kim loại nặng cao. Các thực hành như lựa chọn cây trồng ít tích tụ kim loại nặng, hay cải tạo đất đều chưa được phổ biến. Mối liên quan giữa trình độ học vấn, điều kiện kinh tế và hành vi phòng chống ô nhiễm cũng được chỉ ra. Những hộ có điều kiện kinh tế tốt hơn và trình độ học vấn cao hơn có xu hướng thực hành tốt hơn. Điều này cho thấy đói nghèo và thiếu giáo dục là những rào cản lớn đối với việc cải thiện sức khỏe môi trường tại cộng đồng.

4.1. Các biện pháp bảo vệ nguồn nước và đất canh tác

Thực hành chủ yếu của người dân là các biện pháp đối phó với ô nhiễm nước. Họ ngừng sử dụng nước giếng và đầu tư mua nước sạch. Tuy nhiên, với nguồn nước dùng cho sinh hoạt và tưới tiêu, họ gần như không có lựa chọn nào khác ngoài việc tiếp tục sử dụng nguồn nước mặt tại chỗ. Về đất đai, không có hành động cụ thể nào được ghi nhận trong việc phòng chống ô nhiễm. Người dân thiếu thông tin về các kỹ thuật canh tác an toàn trên đất bị ô nhiễm, dẫn đến nguy cơ phơi nhiễm kim loại nặng qua chuỗi thực phẩm. Đây là một lỗ hổng lớn cần sự can thiệp của các cơ quan nông nghiệp và môi trường.

4.2. Mối liên hệ giữa nhận thức và hành vi thực tế

Nghiên cứu chỉ ra mối liên quan chặt chẽ giữa kiến thức, thái độ và thực hành. Những người có kiến thức tốt hơn về rủi ro sức khỏe có xu hướng thực hành các biện pháp phòng ngừa tốt hơn. Tương tự, những người có thái độ tích cực và chủ động cũng có hành vi tốt hơn. Tuy nhiên, ngay cả khi có kiến thức và thái độ tốt, các rào cản về kinh tế và thiếu các giải pháp kỹ thuật khả thi vẫn ngăn cản họ thực hiện. Do đó, việc can thiệp không chỉ dừng lại ở truyền thông giáo dục mà còn phải cung cấp các hỗ trợ cụ thể về kỹ thuật và tài chính để người dân có thể áp dụng các giải pháp xử lý ô nhiễm tại hộ gia đình.

V. Giải pháp và vai trò các bên trong bảo vệ môi trường

Để giải quyết dứt điểm vấn đề môi trường tại khu vực mỏ Núi Pháo, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa các bên liên quan. Về phía doanh nghiệp, trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp phải được đặt lên hàng đầu. Công ty Masan High-Tech Materials cần đầu tư vào công nghệ xử lý chất thải hiện đại, vận hành an toàn các hồ chứa bùn thải, và thiết lập hệ thống quan trắc môi trường tự động, công khai, minh bạch. Về phía cơ quan quản lý nhà nước, Sở Tài nguyên và Môi trường Thái Nguyên cần tăng cường công tác thanh tra, giám sát, xử lý nghiêm các vi phạm và yêu cầu doanh nghiệp thực hiện đúng cam kết trong báo cáo ĐTM. Chính quyền địa phương cần là cầu nối giữa người dân và doanh nghiệp, đảm bảo quyền lợi và lắng nghe ý kiến của cộng đồng. Đối với người dân, việc nâng cao nhận thức và chủ động tham gia vào quá trình giám sát môi trường là vô cùng quan trọng. Chỉ khi tất cả các bên cùng hành động vì mục tiêu chung, vấn đề ô nhiễm mới có thể được kiểm soát, hướng tới phát triển bền vững.

5.1. Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp khai thác mỏ

Doanh nghiệp phải là chủ thể chính trong việc ngăn ngừa và xử lý ô nhiễm. Điều này không chỉ bao gồm việc tuân thủ pháp luật mà còn thể hiện trách nhiệm xã hội thông qua các hành động cụ thể. Doanh nghiệp cần chủ động rà soát, nâng cấp hệ thống xử lý nước thải, áp dụng các biện pháp giảm thiểu bụi và tiếng ồn. Quan trọng hơn, cần thiết lập một kênh đối thoại cởi mở với cộng đồng, cung cấp thông tin định kỳ về các chỉ số môi trường và lắng nghe những phản ánh của người dân. Việc thực hiện các chương trình hỗ trợ sinh kế người dân Đại Từ, đền bù thỏa đáng các thiệt hại do ô nhiễm gây ra cũng là một phần không thể thiếu của trách nhiệm xã hội.

5.2. Vai trò giám sát của cơ quan nhà nước và cộng đồng

Cơ quan quản lý nhà nước, đặc biệt là Sở Tài nguyên và Môi trường Thái Nguyên, có vai trò then chốt trong việc giám sát và thực thi pháp luật. Cần tăng cường tần suất quan trắc độc lập, đối chiếu với số liệu của doanh nghiệp và công bố kết quả rộng rãi cho người dân. Bên cạnh đó, vai trò giám sát của cộng đồng cũng rất quan trọng. Cần xây dựng các cơ chế để người dân có thể tham gia giám sát, phản ánh các vấn đề môi trường một cách dễ dàng và được xử lý kịp thời. Sự kết hợp giữa giám sát của nhà nước và giám sát của xã hội sẽ tạo ra một áp lực đủ lớn để buộc doanh nghiệp phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về bảo vệ môi trường, đảm bảo phát triển bền vững cho khu vực.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hoạt động khai thác khoáng sản đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế nhưng cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây suy thoái môi trường và đe dọa sức khỏe cộng đồng. Tại Việt Nam, với hơn 5.000 điểm mỏ phân bố trên cả nước, tình trạng phát tán kim loại nặng ra môi trường sống xung quanh đang là thách thức y tế công cộng lớn. Tỉnh Thái Nguyên là địa phương sở hữu nguồn tài nguyên khoáng sản phong phú với khoảng 177 điểm quặng và 45 mỏ đang hoạt động. Trong đó, mỏ đa kim Núi Pháo tại huyện Đại Từ có quy mô trữ lượng lên tới 52,5 triệu tấn quặng vonfram, florit, bismut và đồng, là một trong những dự án khai thác vonfram lộ thiên quy mô lớn.

Quá trình vận hành, tuyển nổi khoáng sản và lưu chứa quặng đuôi tại đây đã làm phát sinh lo ngại về nguy cơ phát tán các kim loại nặng độc hại như chì, asen và cadimi vào hệ sinh thái nông nghiệp và nguồn nước sinh hoạt của cư dân bản địa. Mục tiêu của nghiên cứu là đánh giá thực trạng ô nhiễm môi trường đất, nước và phân tích thực trạng kiến thức, thái độ, thực hành phòng chống ô nhiễm môi trường cùng các yếu tố liên quan của người dân xung quanh khu vực mỏ Núi Pháo.

Nghiên cứu được triển khai tại 5 xóm trọng điểm giáp ranh khu vực khai trường và hồ chứa quặng đuôi gồm xóm 3, xóm 4, xóm 6, xóm 7 và xóm 9 thuộc xã Hà Thượng, huyện Đại Từ trong giai đoạn 2017 - 2018. Kết quả nghiên cứu cung cấp hệ thống bằng chứng khoa học thực nghiệm, đóng góp dữ liệu định lượng phục vụ công tác giám sát y tế dự phòng và xây dựng các giải pháp can thiệp sức khỏe môi trường tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết Sức khỏe Môi trường của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), xác định trạng thái sức khỏe con người chịu tác động trực tiếp và gián tiếp từ các yếu tố lý - hóa - sinh trong môi trường xung quanh. Theo thống kê y tế quốc tế, khoảng 25% gánh nặng bệnh tật và 80% các bệnh truyền nhiễm hoặc mạn tính liên quan đến nguồn nước và môi trường sống bị ô nhiễm.

Bên cạnh đó, nghiên cứu tích hợp mô hình Hành vi Sức khỏe KAP (Knowledge - Attitude - Practice) để phân tích mức độ hiểu biết, nhận thức rủi ro và các thói quen thích ứng của cộng đồng. Các khái niệm cốt lõi được chuẩn hóa theo Luật Bảo vệ Môi trường 2014, định nghĩa ô nhiễm môi trường là sự biến đổi tính chất vật lý, hóa học, sinh học vượt quá giới hạn an toàn.

Tiêu chuẩn đối chiếu chất lượng độc chất được căn cứ nghiêm ngặt theo các văn bản pháp quy hiện hành: Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về giới hạn cho phép của kim loại nặng trong đất (QCVN 03:2008/BTNMT), Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất lượng nước ăn uống (QCVN 01:2009/BYT) và Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất lượng nước mặt (QCVN 08:2008/BTNMT). Cơ chế tích lũy sinh học của kim loại nặng (Pb, As, Cd) qua chuỗi thức ăn và nguồn nước ngầm được sử dụng làm cơ sở đánh giá rủi ro phơi nhiễm độc học đối với cơ thể người.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng thiết kế mô tả cắt ngang kết hợp phương pháp định lượng và định tính. Về mẫu môi trường, tác giả tiến hành thu thập 16 mẫu đất nông nghiệp đại diện cho 73,3 ha đất canh tác theo tiêu chuẩn TCVN 5297:1995. Mẫu nước gồm 9 mẫu nước ăn uống từ giếng khoan/giếng khơi và 9 mẫu nước mặt tại các dòng chảy tiếp nhận chất thải, được chọn mẫu chủ đích phân tầng theo 3 khoảng cách địa lý: dưới 500 mét, từ 500 đến 1000 mét, và từ 1000 đến 1500 mét tính từ nguồn phát thải.

Về điều tra xã hội học, cỡ mẫu định lượng gồm 413 chủ hộ gia đình được tính toán theo công thức ước lượng tỷ lệ trong quần thể với mức sai số tuyệt đối mong muốn d = 0,04 và độ tin cậy 95%. Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên hệ thống với bước nhảy k = 2 được áp dụng từ danh sách 879 hộ gia đình cư trú liên tục từ 1 năm trở lên tại địa bàn.

Nghiên cứu định tính được triển khai thông qua 2 cuộc phỏng vấn sâu lãnh đạo chính quyền, cán bộ chuyên trách trạm y tế và 2 cuộc thảo luận nhóm tập trung với sự tham gia của 14 đến 20 đại biểu gồm cán bộ thôn bản và người dân địa phương.

Mẫu môi trường được phân tích trên hệ thống quang phổ hấp thụ nguyên tử (AAS Model Al 1200) tại phòng thí nghiệm đạt chuẩn ISO/IEC 17025:2005. Số liệu được nhập và phân tích bằng phần mềm SPSS 21.0, sử dụng các thuật toán thống kê mô tả, kiểm định Chi-square và xác định giá trị p-value với ngưỡng ý nghĩa thống kê p < 0,05.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả phân tích 16 mẫu đất nông nghiệp cho thấy hàm lượng trung bình của cả ba kim loại nặng đều vượt quy chuẩn QCVN 03:2008/BTNMT. Cụ thể, hàm lượng chì trung bình là 82,41 ± 45,76 mg/kg (vượt 1,2 lần quy chuẩn cho phép 70 mg/kg), asen trung bình đạt 19,73 ± 17,80 mg/kg (vượt 1,6 lần ngưỡng 12 mg/kg) và cadimi trung bình là 3,20 ± 2,38 mg/kg (vượt 1,6 lần ngưỡng 2 mg/kg). Tỷ lệ mẫu đất không đạt quy chuẩn về chì và asen cùng chiếm 56,3% (9/16 mẫu), trong khi cadimi không đạt chuẩn chiếm 50,0% (8/16 mẫu).

Nghiêm trọng hơn, môi trường nước ăn uống của người dân bị ô nhiễm nặng nề. Phân tích 9 mẫu nước giếng cho thấy hàm lượng trung bình của chì đạt 0,204 ± 0,273 mg/L (vượt 20,4 lần quy chuẩn QCVN 01:2009/BYT là 0,01 mg/L), asen đạt 0,201 ± 0,299 mg/L (vượt 20,1 lần quy chuẩn 0,01 mg/L), và cadimi đạt 0,101 ± 0,149 mg/L (vượt tới 33,7 lần quy chuẩn 0,003 mg/L). Có 55,6% mẫu nước ăn uống vượt chuẩn về chì, 33,3% mẫu vượt chuẩn về asen và cadimi.

Đối với nước mặt, hàm lượng trung bình của chì là 0,031 mg/L, asen là 0,032 mg/L và cadimi là 0,003 mg/L, phần lớn vẫn nằm trong ngưỡng QCVN 08:2008/BTNMT dù có 33,3% mẫu nước mặt ghi nhận nồng độ chì vượt chuẩn.

Khảo sát 413 chủ hộ cho thấy 78,2% người dân có trình độ học vấn từ trung học cơ sở trở xuống và 66,8% làm nghề nông nghiệp hoặc công nhân. Đáng chú ý, nguồn tiếp cận thông tin về ô nhiễm môi trường của người dân chủ yếu qua tivi (28,8%), sách báo (19,1%) và internet (18,7%), trong khi nguồn thông tin cảnh báo trực tiếp từ doanh nghiệp khai thác mỏ chỉ đạt 0,2%.

Thảo luận kết quả

Dữ liệu nồng độ kim loại nặng được minh họa trực quan thông qua các bảng đối chiếu giới hạn chuẩn và biểu đồ cột phân tầng theo khoảng cách. Phân tích không gian chỉ ra rằng hàm lượng kim loại nặng trong nước ăn uống có sự khác biệt rõ rệt theo khoảng cách địa lý (p < 0,05). Các mẫu nước giếng ở khoảng cách dưới 500 mét và từ 500 đến 1000 mét có nồng độ độc chất cao hơn đáng kể so với khu vực từ 1000 đến 1500 mét.

Nguyên nhân cốt lõi bắt nguồn từ hiện tượng thẩm thấu nước rỉ rác từ đập chứa quặng đuôi, hiện tượng xuất lộ nước tự nhiên tại xóm 6 và sự cố tràn nước bề mặt mang theo bùn quặng từ các tuyến băng tải trên cao xuống ruộng đồng khi xảy ra mưa lớn. Kết quả phỏng vấn sâu cũng xác nhận tình trạng người dân phải bỏ nguồn nước giếng truyền thống để chuyển sang mua nước đóng bình hoặc dẫn nước tự chảy từ các khe núi xa do nước giếng bị biến đổi màu và mùi.

Mức độ ô nhiễm này tương đồng với các công bố khoa học của các nhà nghiên cứu môi trường tại các vùng mỏ lân cận ở Thái Nguyên như mỏ than Phấn Mễ và xí nghiệp kẽm chì Làng Hích. Việc nồng độ chì và cadimi trong nước ăn uống vượt từ 20 đến 33 lần ngưỡng an toàn đặt ra mối lo ngại sâu sắc về bệnh lý thận, rối loạn thần kinh, thiếu máu và nguy cơ đột biến gen mạn tính cho cư dân phơi nhiễm lâu dài.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng và hoàn thiện hệ thống cấp nước sạch tập trung đạt chuẩn QCVN 01:2009/BYT: Ủy ban nhân dân huyện Đại Từ phối hợp cùng doanh nghiệp khai thác mỏ Núi Pháo triển khai đường ống cấp nước máy hợp vệ sinh cho 100% hộ dân thuộc 5 xóm giáp ranh trong lộ trình 12 tháng từ năm 2018 đến 2019, chấm dứt hoàn toàn việc sử dụng nước giếng ngầm nhiễm độc.
2. Gia cố công trình bảo vệ môi trường và kiểm soát nguồn thải mỏ: Doanh nghiệp khai thác mỏ Núi Pháo cần nâng cấp hệ thống đập quặng đuôi, xây dựng rãnh thu gom nước tràn bề mặt dọc các tuyến băng tải, cam kết giảm 90% lượng rò rỉ hóa chất và nước thải chưa xử lý ra môi trường trong thời hạn 6 tháng, đặt dưới sự giám sát độc lập của Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Thái Nguyên.
3. Nâng cao năng lực truyền thông và thay đổi hành vi vệ sinh môi trường: Trung tâm Y tế huyện Đại Từ và Trạm Y tế xã Hà Thượng đẩy mạnh chương trình giáo dục sức khỏe cộng đồng qua hệ thống loa truyền thanh và sinh hoạt thôn bản, đặt mục tiêu nâng tỷ lệ người dân đạt kiến thức và thực hành an toàn nước sạch từ mức 22,3% lên trên 80% trong vòng 18 tháng.
4. Triển khai chương trình giám sát dịch tễ và khám sàng lọc độc chất định kỳ: Sở Y tế tỉnh Thái Nguyên chủ trì tổ chức xét nghiệm nước sinh hoạt định kỳ 3 tháng/lần và khám sức khỏe tổng quát, tầm soát nồng độ kim loại nặng sinh học 6 tháng/lần cho 100% người dân sinh sống trong bán kính dưới 1000 mét quanh mỏ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước về tài nguyên, môi trường và chính quyền địa phương: Cung cấp bằng chứng thực tế phục vụ công tác quy hoạch vùng đệm an toàn, thẩm định báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM) và ban hành chế tài quản lý xả thải đối với các dự án khai khoáng quy mô lớn.
2. Cán bộ y tế dự phòng và chuyên gia y tế công cộng: Ứng dụng mô hình đánh giá phơi nhiễm độc chất kim loại nặng và phương pháp lượng giá KAP để thiết kế các can thiệp y tế cộng đồng hiệu quả tại các điểm nóng ô nhiễm công nghiệp.
3. Ban lãnh đạo và đội ngũ kỹ sư an toàn môi trường tại các doanh nghiệp khai thác mỏ: Tham khảo bức tranh hiện trạng để cải tiến quy trình công nghệ tuyển nổi, xử lý quặng đuôi và xây dựng quy chế chia sẻ thông tin minh bạch với cộng đồng sở tại.
4. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên các ngành Y học, Môi trường học và Xã hội học: Sử dụng làm tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa phân tích hóa lý độc chất môi trường và khảo sát hành vi xã hội học thực địa.

Câu hỏi thường gặp

1. Nguồn nước ăn uống xung quanh mỏ Núi Pháo có an toàn để sử dụng trực tiếp không?
   Nghiên cứu ghi nhận nồng độ chì trung bình vượt 20,4 lần, asen vượt 20,1 lần và cadimi vượt 33,7 lần quy chuẩn an toàn. Người dân tuyệt đối không nên sử dụng trực tiếp nước giếng khoan và giếng khơi chưa qua hệ thống lọc chuyên dụng cho mục đích ăn uống.

2. Ô nhiễm kim loại nặng trong đất nông nghiệp ảnh hưởng như thế nào đến canh tác?
   Với 56,3% mẫu đất vượt chuẩn chì và asen, các kim loại nặng này có khả năng tích tụ vào rễ, thân và hạt lúa hoặc rau màu. Việc sử dụng đất nhiễm độc lâu ngày làm giảm năng suất cây trồng và tiềm ẩn nguy cơ truyền độc chất vào chuỗi thực phẩm của người tiêu dùng.

3. Tại sao tỷ lệ người dân nhận thông tin cảnh báo từ doanh nghiệp mỏ chỉ đạt 0,2%?
   Thực tế này phản ánh khoảng trống rất lớn trong công tác đối thoại và truyền thông trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với cộng đồng xung quanh, khiến người dân chủ yếu dựa vào các kênh truyền hình (28,8%) và báo chí (19,1%) để tự tìm hiểu.

4. Khoảng cách địa lý có làm suy giảm mức độ phơi nhiễm ô nhiễm nguồn nước không?
   Có ý nghĩa thống kê rõ rệt (p < 0,05). Các hộ dân sinh sống trong bán kính dưới 1000 mét chịu ảnh hưởng ô nhiễm kim loại nặng trong nước ngầm cao hơn nhiều so với khu vực ngoài 1000 mét nhờ sự pha loãng tự nhiên của tầng chứa nước.

5. Độ tin cậy của phương pháp định lượng kim loại nặng trong nghiên cứu được đảm bảo ra sao?
   Toàn bộ mẫu đất và nước được thu thập nghiêm ngặt theo tiêu chuẩn TCVN và phân tích trên máy quang phổ hấp thụ nguyên tử AAS Model Al 1200 tại phòng kiểm nghiệm đạt chuẩn quốc tế ISO/IEC 17025:2005, đảm bảo độ chính xác và tính khách quan khoa học cao.

Kết luận

• Luận văn đã chỉ rõ bức tranh thực trạng ô nhiễm kim loại nặng nghiêm trọng trong môi trường đất nông nghiệp (56,3% mẫu vượt chuẩn chì/asen) và nước ăn uống (55,6% mẫu vượt chuẩn chì) tại xã Hà Thượng.
• Xác lập bằng chứng thực nghiệm về mối liên quan giữa khoảng cách địa lý tới mỏ Núi Pháo và mức độ suy giảm chất lượng nước sinh hoạt ngầm của người dân (p < 0,05).
• Khảo sát toàn diện 413 chủ hộ, chỉ ra hạn chế trong tiếp cận thông tin chính thống và nhận thức phòng ngừa nguy cơ nhiễm độc kim loại nặng tại cộng đồng.
• Đóng góp luận cứ khoa học tin cậy giúp các cơ quan quản lý hoạch định chính sách cấp nước sạch, quản trị rủi ro môi trường mỏ và tái định cư vùng đệm an toàn.
• Thiết lập lộ trình can thiệp giai đoạn 2018 - 2020 kết hợp chặt chẽ giữa giám sát kỹ thuật công nghệ xả thải và chương trình y tế dự phòng can thiệp hành vi sức khỏe cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm về môi trường Theo Luật bảo vệ môi trường số 55/2014/QH13 ngày 23 tháng 06 năm 2014 của Quốc hội khóa 13 định nghĩa: “Môi trường là hệ thống các yếu tố vật chất tự nhiên và nhân tạo có tác động đối với sự tồn tại và phát triển của con người và sinh vật” [35]. Theo nghĩa rộng: môi trường là tất cả các nhân tố tự nhiên và xã hội cần thiết cho sự sống, sản xuất của con người như tài nguyên thiên nhiên, không khí, đất, nước, ánh sáng, cảnh quan, quan hệ xã hội.

Theo nghĩa hẹp, thì môi trường sống của con người chỉ bao gồm các nhân tố tự nhiên và nhân tố xã hội trực tiếp liên quan tới chất lượng cuộc sống của con người [49]. Môi trường tự nhiên là các yếu tố tự nhiên bao gồm: đất, nước, không khí, cây cỏ, tài nguyên thiên nhiên và các yếu tố liên quan. đảm bảo cho con người có khả năng tồn tại và phát triển. Môi trường xã hội bao gồm các vấn đề chính trị, đạo đức, tôn giáo, văn hoá, pháp luật, phong tục, tập quán, văn hoá ứng xử, chính sách.

Khái niệm về ÔNMT ÔNMT là sự làm thay đổi tính chất lý học, hóa học, sinh vật học của môi trường, vi phạm tiêu chuẩn môi trường đến mức có khả năng gây hại đến sức khỏe con người, đến sự phát triển của sinh vật hoặc làm suy giảm chất lượng môi trường [51]. Tiêu chuẩn môi trường là những chuẩn mực, giới hạn cho phép, được quy định dùng làm căn cứ để quản lý môi trường. Chất ô nhiễm là những chất có thể ở dạng rắn, lỏng, khí [49]. 4 Hiện nay, khắp nơi trên thế giới, ở các nước phát triển cũng như ở các nước đang phát triển đều bị nhiễm bẩn môi trường như nhiễm bẩn không khí, nhiễm bẩn các lưu vực nước, nhiễm bẩn đất, nhiễm bẩn do các hoạt động công nghiệp, các hoạt động nông nghiệp, nhiễm bẩn do sinh hoạt.

− ÔNMT đất: là tất cả các hiện tượng làm nhiễm bẩn môi trường đất bởi các tác nhân gây ô nhiễm khi nồng độ của chúng tăng lên quá mức an toàn , đặc biệt là các chất thải rắn của ngành khai thác mỏ [31]. Người ta có thể phân loại đất bị ô nhiễm theo các nguồn gốc phát sinh hoặc theo các tác nhân gây ô nhiễm. Nếu theo nguồn gốc phát sinh có: Ô nhiễm đất do các chất thải sinh hoạt. Ô nhiễm đất do chất thải công nghiệp.

Ô nhiễm đất do hoạt động nông nghiệp. − ÔNMT nước: là khi thành phần của nước bị biến đổi lí học, hóa học, sinh học khác xa với trạng thái tự nhiên ban đầu của nó và nước đó không thể phục vụ cho ăn uống và sinh hoạt của con người và sinh vật [49]. Tác hại của ÔNMT nước đối với sức khỏe con người chủ yếu do môi trường nước bị ô nhiễm vi sinh vật gây bệnh, ô nhiễm các hợp chất hữu cơ, các hóa chất độc hại và ô nhiễm kim loại nặng [31]. − ÔNMT không khí là ô nhiễm do các chất có sẵn trong tự nhiên hoặc hành động của con người làm phát sinh các chất ô nhiễm trong không khí [51].

Khái niệm về sức khỏe môi trường Theo Tổ chức Y tế thế giới: “Sức khoẻ là trạng thái thoải mái cả về thể chất, tinh thần và xã hội chứ không chỉ đơn thuần là không có bệnh hay tật”. Sức khỏe môi trường là “trạng thái sức khỏe của con người liên quan và chịu tác động của các yếu tố môi trường xung quanh”. 5 Con người phụ thuộc vào môi trường xung quanh và được hình thành từ môi trường này, cho nên việc bảo vệ môi trường chính là bảo vệ sức khỏe con người. Trạng thái sức khoẻ con người là tiêu chuẩn tổng hợp nhất của tình trạng môi trường.

Trong tổng số các bệnh tật của con người có tới 25% bệnh tật liên quan đến môi trường, trong đó có tới 80% các loại bệnh gây nên do nước hoặc liên quan đến nước. Người ta thấy 80% tất cả các bệnh ung thư liên quan đến môi trường (hút thuốc, dinh dưỡng, các yếu tố môi trường khác) [49]. Môi trường và sức khỏe con người có mối liên quan chặt chẽ với nhau. Nếu sử dụng khai thác hợp lý nó sẽ đem lại nguồn lợi lớn về kinh tế, sức khỏe cho con người và ngược lại nếu không biết cách bảo vệ, xây dựng phát triển và sử dụng môi trường sống hợp lý thì môi trường sẽ tác động trực tiếp hoặc gián tiếp đến sức khoẻ, tạo ra các yếu tố nguy cơ cho sức khoẻ, bệnh tật.

Ô nhiễm môi trường khu vực khai thác mỏ trên thế giới và Việt Nam 1. Ô nhiễm môi trường khu vực khai thác mỏ trên thế giới ÔNMT do khai thác mỏ đang là vấn đề toàn cầu. Nguyên nhân chủ yếu là mối nguy cơ tích luỹ sinh học các chất ô nhiễm kim loại nặng ngày càng tăng trong động vật, thực vật và con người. Hoạt động khai thác khoáng sản phát triển mạnh từ thập kỷ trước ở nhiều quốc gia giàu tài nguyên như Nga, Mỹ, Australia, Campuchia, Indonesia, Phillipines, Trung Quốc, Ấn Độ.

Khai thác mỏ đáp ứng nhu cầu ngày càng gia tăng nguyên liệu khoáng sản. Khai thác khoáng sản là nguồn thu quan trọng, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế của nhiều quốc gia. Tuy nhiên khai thác mỏ cũng gắn liền với nhiều tác động môi trường và xã hội nghiêm trọng, đặc biệt là hiện tượng mất đất canh tác, xói lở, suy thoái tài nguyên và nguồn nước. Do đặc thù nên ngành khai thác khoáng sản dẫn tới suy thoái tài nguyên đất, tài nguyên rừng, tài nguyên nước,.

là rất lớn. 6 Ở Hàn Quốc theo nghiên cứu của Jo I. S và cs năm 2004 chỉ ra nồng độ trung bình của Cd, Cu, Pb và Zn trong lớp đất mặt của ruộng lúa (0 - 15cm) tương ứng là 0,11 mg/kg (dao động từ 0 đến 1,01 mg/kg); 0,47 mg/kg (dao động 0 - 41,6 mg/kg); 4,84 mg /kg (dao động 0 - 66,4 mg/kg) và 4,47 mg/kg (dao động 0 - 96,7 mg/kg). Trong ruộng vườn, hàm lượng trung bình của Cd, Cu, Pb, Zn, As và Hg trong đất mặt là 0, 150 mg/kg; 2,30 mg /kg (dao động 0 - 27,8 mg/kg); 16,60 mg /kg (dao động 0,33 - 106 mg/kg); 0,44 mg/kg (dao động 0 - 4,14 mg/kg) và 0,05 mg/kg (dao động 0,01 - 0,54 mg/kg) [64].

Theo nghiên cứu của Sabine Martin và cs năm 2009 về tác động của KLN tới sức khoẻ con người đã nhận định rằng nói chung, con người bị tiếp xúc với các kim loại này do ăn phải (uống rượu hoặc ăn) hoặc hít phải (thở). Làm việc hoặc sinh sống gần một khu công nghiệp sử dụng các kim loại này và các hợp chất của chúng làm tăng nguy cơ bị phơi nhiễm cũng như sống gần một nơi mà các kim loại này đã được xử lý không đúng cách. Sinh kế của lối sống cũng có thể đặt ra những rủi ro cao hơn về tiếp xúc và tác động đến sức khoẻ do các hoạt động săn bắt và tập trung [69]. Nghiên cứu của Yongming Luo và cs năm 2009 về ô nhiễm KLN và khắc phục hậu quả ở đất nông nghiệp Châu Á chỉ ra rằng hầu hết các nước châu Á, với sự nhấn mạnh đến Trung Quốc, đang trải qua sự phát triển kinh tế nhanh chóng.

Một số đất nông nghiệp ở vùng ngoại ô của hầu hết các thành phố và khu vực tưới tiêu ở Trung Quốc bị ô nhiễm một phần bởi các KLN như Cd, As, Zn, Cu và Hg, dẫn đến sự nhiễm bẩn kim loại các sản phẩm nông nghiệp và có nguy cơ tiềm ẩn đối với con người sức khỏe [71]. Ở khu vực Nam Delhi, Ấn Độ, năm 2013 các nhà nghiên cứu Ashish Joshi và cs đã tiến hành đánh giá chất lượng nước ở khu vực gần mỏ khai thác khoáng sản tại trên bốn khu ổ chuột của South Delhi và chỉ ra rằng các vấn đề thường gặp về nguồn nước tại đây là tình trạng ô nhiễm nước (28%, n = 11), 7 số nước sạch được cấp để thay thế không đủ (12%, n = 5) và mùi hôi (7%, n = 3). Phần lớn những người được hỏi cảm thấy không lo ngại gì từ nguồn nước, trong khi 95% (n = 38) người tham gia cảm thấy rằng chất lượng nước có thể ảnh hưởng đến sức khoẻ và hơn 2/3 số người tham gia (83%, n = 33) nước ô nhiễm có thể gây ra nhiễm trùng đường tiêu hóa hoặc rối loạn đường ruột [55]. Năm 2014, Carla Candeias và cs tiến hành nghiên cứu về xác định nguồn và đánh giá rủi ro tiềm tàng đối với các KLN và các vật liệu nguy hiểm trong khu vực khai khoáng: nghiên cứu trường hợp của mỏ Panasqueira (miền Trung Bồ Đào Nha) chất thải của Barroca Grande và các đập tràn mở có nồng độ As, Cd, Cu, Pb, W, và Zn cao như vậy (hàm lượng trung bình trong vật liệu chất thải thô nhiều hơn As = 7142 mg/kg; Cd = 56 mg/kg, Cu = 2501 mg/kg, Pb = 172 mg/kg, Sn = 679 mg/kg, W = 5400 mg/kg và Zn = 1689 mg/kg.

Các nồng độ vượt quá các giá trị xác định cho phần trăm thứ 90 của vùng Nam Bồ Đào Nha (như As 157 mg/kg, Cu 108 mg/kg, Ni 62 mg/kg, Pb 117 mg/kg, Zn 134 mg/kg) [57]. Theo kết quả nghiên cứu của Ping Zhuang và cs năm 2014 về môi trường đất nông nghiệp gần các mỏ ở phía Nam Trung Quốc, tại vị trí đỉnh núi mỏ Dabaoshan có hàm lượng một số KLN ở mức rất cao như: nồng độ Cu, Zn, Pb và Cd trong đất lúa đã vượt quá nồng độ cho phép tối đa đối với đất nông nghiệp Trung Quốc. Nồng độ KLN (mg/kg, trọng lượng cơ thể khô) trong rau dao động từ 5,0 đến 14,3 đối với Cu, 34,7 đến 170 đối với Zn; từ 0,90 đến 2,23 đối với Pb và 0,45 đến 4,1 đối với Cd. Nồng độ Pb và Cd trong hạt gạo vượt quá giới hạn cho phép tối đa ở Trung Quốc.

Chế độ ăn uống của Pb và Cd thông qua việc tiêu thụ gạo và một số loại rau nhất định đã vượt quá mức chế độ ăn kiêng được đề nghị. Tình trạng hàm lượng KLN của cây lương thực trồng ở vùng lân cận của mỏ Dabaoshan và những hàm ý của chúng đối với sức khoẻ con người cần được nghiên cứu sâu hơn [71]. 8 Nghiên cứu của Hui Hu, Qian Jin and Philip Kavan năm 2014 về ô nhiễm KLN ở Trung Quốc chỉ ra rằng ô nhiễm nghiêm trọng từ các ngành công nghiệp cụ thể ở một số khu vực, như tỉnh Sơn Đông.