Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ QUẢN LÝ XÂY DỰNG MÔI TRƯỜNG GIÁO DỤC LẤY TRẺ LÀM TRUNG TÂM TẠI CÁC TRƯỜNG MẦM NON 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các công trình nghiên cứu nước ngoài Nghiên cứu về sự ra đời của thuật ngữ “Lấy người học làm trung tâm” và phương pháp dạy học lấy người học làm trung tâm có thể kể tới các công trình nghiên cứu sau: Trước tiên phải nhắc tới công trình nghiên cứu “thuật ngữ giáo dục người lớn” do Unesco xuất bản năm 1979 bằng ba thứ tiếng Anh, Pháp, Tây Ban Nha, trong nghiên cứu này đã dùng thuật ngữ “giáo dục tập trung vào người học”, nghĩa là “sự giáo dục mà nội dung quá trình học tập và giảng dạy được xác định bởi nhu cầu, mong muốn của người học và người học tham gia tích cực vào việc hình thành và kiểm soát, sự giáo dục này huy động những nguồn lực và kinh nghiệm của người học”.Barry và King (1993).[8] Những công trình nghiên cứu đề cao nhu cầu, lợi ích của người học, đề xuất việc để cho người học lựa chọn nội dung học tập, được tự lực tìm tòi nghiên cứu và bắt đầu xuất hiện xu hướng thiết kế chương trình học tập lấy nhu cầu, lợi ích của người học làm trung tâm. Tiếp theo phải nhắc đến R.C Sharma (1988), ông đã viết trong công trình nghiên cứu của mình rằng: “trong phương pháp dạy học lấy người học làm trung tâm, toàn bộ quá trình dạy học đều hướng vào nhu cầu, khả năng, lợi ích của người học.
Mục đích là phát triển ở học sinh kĩ năng và năng lực độc lập học tập và giải quyết các vấn đề… Vai trò của giáo viên là tạo ra những tình huống để phát triển vấn đề, giúp học sinh nhận biết vấn đề, lập giả thuyết, làm sáng tỏ và thử nghiệm các giả thuyết, rút ra kết luận”[2] Năm 1991, nhà nghiên cứu R.Singh đã cho rằng tư tưởng dạy học lấy người học làm trung tâm chính là nhấn mạnh vai trò của người học, hoạt động học. Chính vì vậy, thuật nữ “quá trình dạy học lấy người học làm trung tâm”, “quá trình học tập do người học điều khiển” ra đời.[9] Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – Đại học Thái Nguyên http://lrc.vn Đối với bậc học mầm non, phần lớn các chương trình GDMN ở nước ngoài đều quan tâm đến việc xây dựng môi trường giáo dục cho trẻ. Như vậy có thể khẳng định vai trò và sự ảnh hưởng của môi trường đối với sự phát triển của trẻ. Ở Châu Âu, chúng ta phải nói tới Chương trình GDMN ở Đức: môi trường giáo dục được tạo ra cho trẻ tham gia trải nghiệm, tìm hiểu khám phá một cách tích cực, phát triển thái độ kĩ năng, kiến thức và hiểu biết đúng đắn.
Những nhà quản lý cho rằng yếu tố quan trọng trong việc thiết kế chương trình giáo dục chính là Môi trường. Cách mà môi trường được xây dựng, thiết lập có thể xác định những gì sẽ diễn ra trong quá trình học của trẻ. Vì vậy, cần phải xem xét việc xây dựng môi trường giáo dục để có thể tối đa hóa việc học tập và sự phát triển của trẻ.[10] Ở Châu Á, ta kể tới Chương trình GDMN ở Nhật Bản: với quan điểm là “chăm sóc giáo dục trẻ một cách tự do” đã rất quan tâm đến việc giáo dục trẻ qua môi trường. Ở đó, nhà quản lý có nhiệm vụ xây dựng môi trường cho trẻ hoạt động, trẻ là trung tâm của mọi hoạt động; Chương trình GDMN ở Trung Quốc: Nhấn mạnh nguyên tắc quan trọng trong GDMN là “việc sáng tạo xây dựng môi trường giáo dục tương ứng thích hợp với công tác giáo dục”.[10] Trên thế giới đã có rất nhiều các công trình nghiên cứu về giáo dục mầm non, giáo dục lấy người học làm trung tâm, xây dựng môi trường giáo dục lấy trẻ làm trung tâm.
Có thể kể đến các công trình nghiên cứu của các tác giả: Đầu tiên là tác giả Shichida Makoto (Nhật Bản) với phương pháp giáo dục Shichida Nhật Bản:Đây là một phương pháp xuất phát từ giáo sư người Nhật Bản Makoto Shichida, người sáng lập nên Viện Giáo dục trẻ em Shichida Nhật Bản vào năm 1978. Shichida Nhật Bản hướng đến một sự phát triển toàn diện về thể chất lẫn tinh thần và nhấn mạnh đến tầm quan trọng của tình yêu thương gia đình. Shichida là phương pháp giáo dục nuôi dưỡng tâm hồn, nuôi dưỡng tình yêu thương đến mọi người, nuôi dưỡng ước mơ, ý chí. Trẻ em được học tập với phương pháp này sẽ phát triển tâm trí một cách nhẹ nhàng và hài hòa, rèn cho trẻ sự nhạy cảm, lòng nhân đạo, trí tưởng tượng và sự sáng tạo.
Phương pháp học tập này dựa trên tình yêu và sự hợp tác, là kết quả tự nhiên của giáo dục não phải. Đây là chương trình giáo dục được thực hiện tại nhà. Bố mẹ chính là người thầy đầu tiên của trẻ. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – Đại học Thái Nguyên http://lrc.vn Phương pháp giúp trẻ phát triển toàn diện về các mặt thể chất, trí thông minh, trí tuệ xúc cảm, hơn nữa còn chú trọng đến việc phát triển kỹ năng sống và phát triển vận động cho trẻ từ khi mới chào đời đến khi trẻ 6 tuổi.
[9] Thứ ba là tác giả Maria Montessori (Ý) với Phương pháp Monteseori. Phương pháp dựa vào việc học qua cảm giác, những đứa trẻ được hoạt động trong môi trường thích hợp và được tôn trọng những đặc tính riêng biệt của trẻ. Phương pháp Montessori chấp nhận sự duy nhất của mỗi trẻ và cho phép trẻ phát triển tuỳ theo những khả năng riêng của mình và thời gian riêng của mình. Chính vì vậy, việc tổ chức các lớp học theo mô hình Montessorri phải đảm bảo sự tôn trọng tính riêng biệt của mỗi trẻ và phải bố trí phòng học và bài học phù hợp những nhu cầu và mục đích của mỗi em.
[9] Thứ tư là công trình nghiên cứu của tác giả Reggio Emilia với phương pháp Reggio Emilia. Điểm nổi bật nhất của phương pháp này đó chính là môi trường học tập. Sự sắp đặt không gian trong lớp và trường học đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự sáng tạo của trẻ. Các lớp học truyền thống tại Reggio luôn có sự xuất hiện của cây cối, vật liệu và ánh sáng tự nhiên.
Không gian được mở rộng tối đa với cửa sổ lớn và khoảng sân nhỏ. Ngoài ra những vật dụng cần thiết cho các dự án của trẻ cũng được sắp xếp đầy đủ. Yếu tố về không gian cũng là nguyên tắc hàng đầu trong các thiết lập trong trường học cho trẻ mầm non. Khung cảnh các lớp học, trường học theo Phương pháp Reggio luôn được khuyến khích có những thay đổi qua từng năm học nhằm tạo không gian mới mẻ, không nhàm chán cho trí tưởng tượng vô tận của trẻ.
Phương pháp đề cao yếu tố môi trường trong giáo dục trẻ.[9] Tất cả các phương pháp mới này đều coi trọng việc tạo môi trường hoạt động cho trẻ và đứa trẻ là trung tâm của mọi hoạt động.Vì môi trường ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển trẻ em. Các công trình nghiên cứu trong nước Nghiên cứu về môi trường giáo dục trong các chương trình GDMN thời gian qua cho thấy: Trong chương trình đổi mới hình thức GDMN có bước tiến rõ rệt về nhận thức của các nhà GD về vai trò của môi trường đối với sự phát triển trẻ em và việc xây dựng MTHĐ cho trẻ. Điều này có được do sự thay đổi quan điểm GD trẻ, coi trẻ là trung tâm Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – Đại học Thái Nguyên http://lrc.vn của quá trình GD nên phải tạo ra các cơ hội cho trẻ được thoả mãn nhu cầu hứng thú trong quá trình HĐ, phải tạo các cơ hội cho trẻ được chủ động, sáng tạo, được thể hiện hết khả năng của mình. Tuy nhiên, việc tổ chức môi trường HĐ cho mới chỉ có sự chuyển biến về hình thức bên ngoài, chưa đi vào bản chất nên chưa kích thích hứng thú của trẻ trong MT đó.
Chương trình đổi mới toàn diện hiện nay là sự tiếp nối chương trình trước với mong muốn phát triển quan điểm GD lấy trẻ làm trung tâm, khắc phục những điều còn tồn đọng mà chương trình đổi mới hình thức tổ chức HĐ trẻ MN chưa làm được. Về bản chất, nó cho phép giáo viên được chủ động trong việc xác định nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức giáo dục trẻ MN (trong đó có việc tổ chức MTHĐ cho trẻ) dựa trên khung chương trình. Tuy nhiên, do chưa thực sự hiểu rõ bản chất của việc thực thi quan điểm giáo dục này nên cả những người chỉ đạo thực hiện và giáo viên còn rất lúng túng trong việc triển khai chương trình trên thực tiễn. Có nơi việc thực hiện vẫn gò ép, khuôn mẫu, có nơi thực hiện tự do quá dẫn đến tuỳ tiện và khó kiểm soát được việc thực hiện và tất cả điều này đều ảnh hưởng đến hiệu quả GD trẻ và gây khó khăn cho giáo viên trong việc thực thi chương trình GDMN hiện nay.
Nghiên cứu về phương pháp giáo dục lấy trẻ làm trung tâm và xây dựng môi trường giáo dục lấy trẻ làm trung tâm: Từ năm 2016, Bộ GD&ĐT phát động thực hiện chuyên đề “Xây dựng môi trường giáo dục lấy trẻ làm trung tâm”. Các Sở ban ngành đã thực hiện và đã có báo cáo sơ kết 2 năm thực hiện. Bên cạnh hoạt động của ngành, có rất nhiều các Hội thảo, sách bồi dưỡng chuyên môn hè, các bài báo và các luận văn, sáng kiến kinh nghiệm về vấn đề này. Dưới đây là một số bài viết: Về vấn đề dạy học “lấy học sinh làm trung tâm" đã được tác giả Đào Hồng Thu nói đến trong công trình khoa học của mình vào tháng 10/1996.
[25] Tại Hội thảo khoa học Quốc gia do Trường Cao đẳng Sư phạm Trung ương tổ chức với chủ đề “Tổ chức hoạt động giáo dục lấy trẻ làm trung tâm và ứng dụng phương pháp Montessori trong thực hiện chương trình giáo dục mầm non” từ ngày 14 đến Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – Đại học Thái Nguyên http://lrc.