MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Gia đình có ý nghĩa quan trọng đối với mọi thành viên trong đó có cả ông, bà, cha, mẹ và các cháu. Những năm gần đây cơ cấu gia đình có sự thay đổi lớn, trước đây phần lớn gia đình ở Việt Nam là gia đình truyền thống, có ba hoặc bốn thế hệ sống cùng nhau thì hiện nay số lượng này đã giảm đáng kể 63.4% là gia đình hạt nhân; tỉ lệ gia đình mở rộng ở thành thị có xu hướng cao hơn so với nông thôn, trong gia đình mở rộng chủ yếu là bố mẹ sống cùng con trai đã kết hôn (Kết quả điều tra Gia đình Việt Nam, 2006). Đặc biệt, tỉ lệ sinh có xu hướng giảm, trong cuộc tổng điều tra dân số năm 2014 tỷ suất sinh của nước ta đã giảm đáng kể từ 3,8 (1989) giảm xuống còn 2,09 năm 2014.
Ngược lại, tỉ lệ tuổi thọ tăng cao hơn bao giờ hết trên thế giới tuổi thọ trung bình 71,4 tuổi năm 2015 (WHO, 2016), ở Việt Nam từ 68 tuổi (1999) tăng lên 73,2 tuổi (2014). Thời gian người cao tuổi đảm nhận vai trò là ông bà cũng dài nhất từ trước tới nay, một người có khoảng một phần ba thời gian cuộc đời đảm nhận vai trò là ông bà (K. Hơn nữa, hiện nay phần lớn cha mẹ đều đi làm toàn thời gian nên thời gian chăm sóc con cái cũng giảm đi đáng kể trong khi ông bà lại có nhiều thời gian rảnh rỗi và tình trạng sức khỏe cũng tương đối tốt. Điều này giúp cho ông bà có nhiều thời gian hơn để hỗ trợ con cái trong việc chăm sóc, giáo dục cháu và đồng thời cũng giúp cho cơ hội tiếp xúc giữa ông bà với cháu tăng lên đáng kể.
Vì vậy, trong những năm gần đây có khá nhiều các nghiên cứu xem xét vai trò và ảnh hưởng từ mối quan hệ giữa ông bà với cháu ở nhiều khía cạnh khác nhau, mối liên hệ giữa cháu với ông bà của chúng khi ở đầu tuổi trưởng thành (Geurts, Poortman, Tilburg và Dykstra, 2009). Mối quan hệ giữa ông bà với trẻ vị thành niên (Ross, Hill, Sweeting và Cunningham-Burley, 2005). Vai trò của ông bà đối với việc chăm sóc cháu của mình, hỗ trợ các cháu trong nhiều trường hợp khẩn cấp (Eisenberg, 1988). Ảnh hưởng của ông bà trong việc hình thành các giá trị của cháu: ở bà đối với việc hình thành các giá trị về gia đình, giá trị tôn giáo còn với ông giúp cháu xây dựng các giá trị của công việc, nghề nghiệp, (Taylor & Wise, 2004).
Quan điểm của trẻ vị thành niên về mối quan hệ với ông bà: đóng góp của mối quan hệ giữa thiếu niên với ông bà và mối quan hệ ông bà với bố mẹ (Attar-Schwartz, Jo-Pei Tan, Buchanan, 2009). Không chỉ ông bà có 5 z vai trò tích cực đối với cháu mà các nghiên cứu còn chỉ ra ý nghĩa và tầm quan trọng trong việc hỗ trợ cảm xúc từ phía cháu đối với ông bà, các mối quan hệ tương tác với cháu giúp ông bà hài lòng hơn trong cuộc sống, hạnh phúc hơn, các hoạt động cùng cháu cũng mang lại con số tích cực hơn ở ông bà trong việc tự đánh giá sức khỏe của bản thân (Vivian W. Lou, Nan Lu, Ling Xu, và Iris Chi, 2016). Từ một số các nghiên cứu ở trên về mối quan hệ giữa ông bà và cháu ở cả các nước phương Tây và các nước phương Đông cho chúng ta thấy trên thế giới, mối quan hệ liên thế hệ này đã bước đầu được các nhà nghiên cứu quan tâm, được xem xét từ nhiều góc độ khác nhau không chỉ là các yếu tố tác động, duy trì mối quan hệ của ông bà và cháu mà còn cho thấy vai trò, ý nghĩa của ông bà trong cuộc sống của cháu cũng như sự tác động trở lại từ cháu đối với cuộc sống của ông bà.
Những điều này cho chúng ta thấy ý nghĩa và vai trong quan trọng không thể thiếu của ông bà trong cuộc sống và sự trưởng thành của những đứa cháu. Ở Việt Nam những nghiên cứu trực tiếp về mối quan hệ giữa cháu với ông bà còn tương đối hạn chế, phần lớn là nằm trong các nghiên cứu về các mối quan hệ trong gia đình trong đó có quan hệ của người cao tuổi với con cháu: Các mối quan hệ trong gia đình ở Việt Nam: Một số vấn đề cần quan tâm (Nguyễn Hữu Minh, 2012); Ứng xử của ông bà trong việc giáo dục con trẻ qua đánh giá của các con trưởng thành (Lê Văn Hảo và Tô Thúy Hạnh, 2008). Đặc biệt là mối quan hệ giữa ông bà và cháu trong độ tuổi vị thành niên từ 11-15 tuổi, đây là độ tuổi đặc biệt nhạy cảm trẻ có rất nhiều thay đổi mang tính chất bước ngoặt ở giai đoạn này từ sự phát triển về thể chất cũng như sự phát triển về tâm lý, nhận thức và chất lượng các mối quan hệ giao tiếp của trẻ khác rất nhiều so với các giai đoạn trước. Tuy nhiên, mối quan hệ này gần như không nhận được sự lưu tâm nhiều từ các nhà nghiên cứu trong nước.
Từ những lý do trên tôi đã lựa chọn đề tài: “Mối quan hệ của cháu ở độ tuổi Trung học Cơ sở với ông bà”. Dù đây là mối quan hệ mà gia đình nào cũng có, nhưng đây lại là một đề tài nghiên ít được quan tâm tại Việt Nam vì vậy thông qua nghiên cứu này tôi mong muốn hiểu rõ hơn về mối quan hệ đặc biệt này ở nước ta, đồng thời đưa ra được những đề xuất nhằm nâng cao chất lượng mối quan hệ giữa cháu với ông bà trong xã hội hiện đại ngày nay. Mục đích nghiên cứu. Nghiên cứu lý luận và thực tiễn về mối quan hệ của cháu với ông bà.
Tìm hiểu thực trạng mối quan hệ giữa cháu với ông bà thông qua việc xác định được mức độ gặp gỡ giao tiếp giữa cháu với ông bà và chất lượng của mối quan hệ này. Xem xét mức độ hài lòng của trẻ trong mối quan hệ với ông bà nói chung. Trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp nhằm tăng cường chất lượng mối quan hệ giữa cháu và ông bà. Đối tƣợng nghiên cứu.
Đối tượng nghiên cứu của đề tài là mối quan hệ của cháu với ông bà. Thực trạng của mối quan hệ liên thế hệ: mức độ giao tiếp liên hệ giữa cháu với ông bà, chất lượng của mối quan hệ liên thế hệ này để thấy được ý nghĩa vai trò của ông bà đối với cháu trong độ tuổi Trung học Cơ sở và sự hài lòng của họ trong mối quan hệ liên thế hệ này. Nhiệm vụ nghiên cứu. Nghiên cứu lý luận: xác định cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu liên quan tới đề tài.
Nghiên cứu thực tiễn. Xác định rõ về tần suất và chất lượng giao tiếp, liên hệ của cháu với ông bà. Vai trò của ông bà đối với cháu dựa trên sự cảm nhận đánh giá của trẻ trong mối quan hệ với ông bà mình. Khái quát chung về mức độ hài lòng của cháu trong mối quan hệ với ông bà.
Từ đó đưa ra thực trạng quan hệ giữa cháu và ông bà và đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng mối quan hệ của cháu với ông bà. Phạm vi nghiên cứu. Nghiên cứu trên 244 học sinh Trung học Cơ sở trong đó có 127 học sinh đang theo học tại Trường THCS xã Nhật Tân- Kim Bảng- Hà Nam và 117 học sinh theo học tại trường Trường Trung học Cơ sở Lương Khánh Thiện- Phủ Lý- Hà Nam. Nghiên cứu trên 58 ông/bà có cháu trong độ tuổi học THCS.
Câu hỏi nghiên cứu. Mức độ gặp gỡ và giao tiếp của cháu và ông bà hiện này như thế nào? 7 z Chất lượng mối quan hệ của cháu với ông bà nói chung và từng ông bà cụ thể về mặt: dạy bảo, giao tiếp và tình cảm và một số yếu tố tác động vào mối quan hệ này. Mức độ hài lòng của cháu về mối quan hệ với ông bà? 7. Giả thuyết nghiên cứu.
Giả thuyết 1: Mức độ, tần suất gặp gỡ giữa cháu với ông bà hiện nay bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố đặc biệt là khoảng cách sống giữa họ. + Ở từng ông bà cháu có tần suất mức độ gặp gỡ là khác nhau + Phần lớn cháu có xu hướng mong muốn được gặp gỡ ông bà nhiều hơn so với mức độ hiện tại. Giả thuyết 2: Cháu có cảm nhận về ông bà và hình ảnh ông bà tương đối tích cực với tất cả bốn ông bà. + Cháu có MQH tốt với tất cả ông bà, trong đó bà ngoại là người cháu gần gũi thân thiết nhất.
+ Phần lớn cháu và ông bà duy trì MQH tình cảm gần gũi, tìm kiếm sự vui vẻ thoải mái bên nhau mà hạn chế các xung đột mâu thuẫn. Giả thuyết 3: Cháu trong độ tuổi THCS có mức độ hài lòng một cách vừa phải với ông bà. Phƣơng pháp nghiên cứu a. Phương pháp nghiên cứu tài liệu Phương pháp nghiên cứu tài liệu được sử dụng nhằm xây dựng cơ sở lý thuyết cho đề tài nghiên cứu, khái quát hóa tài liệu và các công trình nghiên cứu liên quan tới đề tài đã được thực hiện trước đây.
Phương pháp phỏng vấn sâu Chúng tôi lựa chọn 5 cặp ông bà và cháu có chủ định để tiến hành phỏng vấn sâu nhằm làm rõ quan điểm của cháu về ông bà đồng thời để kiểm chứng và phát hiện thêm những điểm mới về mối quan hệ giữa cháu với ông bà. Các cuộc phỏng vấn sâu được xây dựng với các kỹ thuật hỏi chuyện. Phương pháp điều tra bảng hỏi. Nhằm tìm hiểu mối quan hệ của cháu với ông bà.
CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 1. Tổng quan các nghiên cứu về mối quan hệ giữa cháu với ông bà. Các nghiên cứu trên thế giới về mối quan hệ của cháu với ông bà. Nghiên cứu về quan hệ liên thế hệ của ông bà và cháu trên thế giới được các nhà nghiên cứu quan tâm từ khá lâu, nhưng để nhận được quan tâm thực sự cho mối quan hệ này thì mới chỉ bắt đầu từ cuối những năm 90 của thế kỷ 20.
Cho tới hiện nay, mối quan hệ này đã nhận được khá nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu ở nhiều khía cạnh khác nhau.