Chương 1 GIỚI THIỆU 1.1/ Tác nhân ảnh hưởng quyết định đầu tư Trên thị trường chứng khoán, về nguyên tắc, trước khi quyết định giao dịch loại cổ phiếu nào các nhà đầu tư trước tiên sẽ phải xem xét tình hình hoạt động của doanh nghiệp, quy mô doanh nghiệp, tiềm năng phát triển, thị trường của doanh nghiệp, chiến lược kinh doanh, tính thanh khoản… từ đó ra quyết định mua bán. Tuy nhiên, tại những thị trường chứng khoán non trẻ, quyết định của các nhà đầu tư lại thường chịu ảnh hưởng rất lớn từ tâm lý, đây nhiều khi lại là điều ảnh hưởng lớn nhất đối với họ hơn tất cả, nơi mà những thông tin doanh nghiệp được công bố thường thiếu độ chuẩn xác và khả năng phân tích của nhà đầu tư còn hạn chế. Điều này sẽ dẫn đến một thực trạng: cảm xúc chi phối thị trường, tâm lý đám đông bầy đàn. Khi một người cảm thấy tốt (hoặc xấu), họ có thể lạc quan (hoặc bi quan) đầu tư và truyền sự lạc quan (hoặc bi quan) đó cho những người khác, những người không có đủ những thông tin hoặc không đủ khả năng phân tích thông tin sẽ dễ tin vào sự lạc quan (hoặc bi quan) đó và ra quyết định mua - bán.
Từ đó thị trường chứng khoán lại có những đợt “sóng” lên xuống thất thường mà hầu như không có khả năng giải thích được nguyên do rõ ràng. Không ngoại lệ, thị trường chứng khoán TP.HCM cũng là một trong số đó. Thời tiết được coi là một đại diện cho các nhân tố ảnh hưởng lên tâm trạng từ đó tác động đến quyết định của các nhà đầu tư. Giả thuyết cho rằng các nhà đầu tư có xu hướng lạc quan hơn về triển vọng thị trường trong những ngày thời tiết ấm áp và nhiều nắng, bi quan hơn trong những ngày trời mưa và nhiều mây (Eagles (1994); Rind (1996)).
Do đó những người tham gia thị trường sẽ dễ dàng mua chứng khoán khi thời tiết tốt và bán chúng khi thời tiết xấu. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Page - 4 - Những thay đổi bất thường của thị trường chứng khoán thường dựa trên tâm lý của các nhà đầu tư cùng với các nhân tố khác trên thị trường chứng khoán liên quan đến các chiến lược kinh doanh của họ. Thực tế, ta dường như có thể nhận thấy được một số yếu tố thời tiết tác động lên biểu hiện và tâm trạng nhà đầu tư, dẫn đến những ảnh hưởng đáng kể việc mua bán cổ phiếu và giá cả thị trường. Các nghiên cứu tâm lý học ủng hộ sự tồn tại của thời tiết ảnh hưởng đến tâm trạng con người.
Nghiên cứu tâm lý học chỉ ra rằng nhiệt độ tác động đáng kể lên tâm trạng, và tâm trạng thay đổi dẫn đến hành vi thay đổi. Nghiên cứu trong lĩnh vực tài chính hành vi cho thấy nhiệt độ thấp có thể dẫn đến sự quyết đoán và táo bạo, trong khi nhiệt độ cao có thể dẫn đến sự thờ ơ thụ động và cả sự quyết đoán, táo bạo (Cao và Wei (2005)). Sự quyết đoán, táo bạo đưa đến khả năng chấp nhận rủi ro cao hơn, trong khi sự thờ ơ, thụ động có thể ngăn cản khả năng chấp nhận rủi ro. Vì thế, chúng ta mong đợi nhiệt độ thấp dẫn tới lợi nhuận chứng khoán cao và nhiệt độ cao dẫn tới lợi nhuận chứng khoán có thể cao hơn hoặc thấp hơn phụ thuộc vào sự đánh đổi giữa hai hiệu ứng cạnh tranh.
Khuynh hướng cụ thể ở TP.HCM, người ta buộc phải tự hỏi nếu bất kỳ nhân tố thời tiết nào ảnh hưởng đến thị trường chứng khoán TP.HCM trong tình huống tương tự. Do đó, nghiên cứu này đề cập đến vấn đề này để xác định mức độ nếu có của thời tiết TP.HCM tác động đến lợi nhuận chứng khoán hàng ngày được niêm yết trên sàn giao dịch chứng khoán TP. Bài viết này tìm hiểu xem liệu có mối quan hệ giữa lợi nhuận cổ phiếu ở TP.HCM với các biến đại diện ảnh hưởng lên tâm trạng, cụ thể: nhiệt độ, độ ẩm, số giờ nắng và lượng mưa. Lưu ý rằng mặc dù các biến thời tiết có tính trung lập về mặt kinh tế, nhưng chúng thuộc tâm lý học quan trọng.
Trong khi các nghiên cứu trước chủ yếu tập trung vào các mối quan hệ tuyến tính thì nghiên cứu này sử dụng một kỹ thuật kinh tế lượng mới được phát triển gần đây của mô hình GARCH để khảo sát mối quan hệ giữa bốn nhân tố thời tiết (nhiệt độ, độ ẩm, số giờ nắng, lượng LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Page - 5 - mưa) và lợi nhuận thị trường chứng khoán ở TP.HCM sử dụng dữ liệu hàng ngày trong giai đoạn 01/03/2002 đến 28/12/2012. Để hiểu rõ hơn mối quan hệ giữa thời tiết và lợi nhuận thị trường chứng khoán, tôi cũng xem xét liệu lợi nhuận chứng khoán có cao hơn vào tháng đầu tiên của năm (hiệu ứng tháng Giêng) và trong ngày đầu tiên của tuần (hiệu ứng thứ Hai).2/ Tâm lý học môi trường, các nhân tố thời tiết và lợi nhuận chứng khoán Là chủ đề tập trung vào nghiên cứu mối quan hệ giữa môi trường và hành vi con người, tất nhiên tâm lý học môi trường tìm cách giải thích hầu hết các hiện tượng liên quan đến hành vi con người. Môi trường bao gồm nhiều yếu tố, chẳng hạn như thời tiết, tiếng ồn, màu sắc, các công trình kiến trúc, đám đông, … nhưng chủ yếu của nghiên cứu này là thời tiết và làm thế nào thời tiết tác động đến tâm trạng con người, đặc biệt là làm thế nào tâm trạng tác động đến hành vi của nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán. Rất nhiều nghiên cứu cho thấy chắc chắn rằng thời tiết là một nhân tố quan trọng tác động đến tâm trạng con người, đặc biệt người ta biểu lộ những hành vi khác nhau khi trời cực kỳ lạnh hoặc cực kỳ nóng.
Trong một nghiên cứu xã hội gần đây của Mỹ, cho thấy rằng có nhiều bạo lực đáng kể trong xã hội khi trời rất nóng, một hiện tượng mà các nhà tâm lý học gọi là “hiệu ứng mùa hè”. Bên cạnh đó, chương trình Uniform Crime Reports (UCR) của Cục Điều tra Liên bang Mỹ (FBI) thậm chí còn lập danh sách nóng gắt như một nhân tố kích thích chính dẫn con người đến phạm tội. Ngay cả trong Liên đoàn Bóng chày chuyên nghiệp theo như tin đưa nhiều cú ném dữ dội hơn khi nhiệt độ cao hơn. Các nhà khoa học đã chứng minh rằng người ta cảm thấy thiếu kiên nhẫn hay thậm chí giận dữ khi nhiệt độ trên 84.
Khi cường độ lạnh cao, một số nhà tâm lý học khẳng định rằng sự lạnh lẽo thường làm cho người ta thiếu kiên nhẫn hoặc buồn bã, nhưng các nhà khoa học cũng chỉ ra rằng không giống như nóng, lạnh không có ảnh hưởng đáng kể đến hành vi của con người. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Page - 6 - Ngoài nhiệt độ, độ ẩm còn là một nhân tố quan trọng kể từ khi các nhà tâm lý học đưa ra giả thuyết rằng ngay cả khi nhiệt độ giống nhau, người ta cảm thấy ít thoải mái hơn nếu độ ẩm cao. Ánh sáng mặt trời là nhân tố thời tiết thứ ba tác động đến hành vi con người. Cho rằng thời tiết rõ ràng ảnh hưởng đến tâm trạng con người, chúng ta mong đợi rằng thời tiết có thể đóng vai trò quan trọng khi các nhà đầu tư đưa ra các quyết định trong quan điểm về giới hạn hợp lý.
Trong kinh tế học truyền thống, các nhà kinh tế học xác định con người là những chủ thể kinh tế hợp lý, chủ thể kinh tế hợp lý đưa ra những lựa chọn hợp lý bằng cách đo lường chi phí cơ hội và doanh thu. Sự lựa chọn hợp lý nhất sẽ là một trong những tỷ lệ sinh lợi mang lại lợi nhuận kinh tế tối đa, lợi nhuận kinh tế là kết quả của doanh thu trừ đi chi phí cơ hội. Tuy nhiên, Simon (1976) khẳng định rằng hầu như không có khả năng con người luôn luôn có những lựa chọn hợp lý dựa trên căn cứ rằng con người không bao giờ biết giá chứng khoán sẽ đi đâu bởi có quá nhiều nhân tố tác động lên thị trường. Nói cách khác, những người tham gia thị trường chứng khoán chắc chắn chỉ có giới hạn hợp lý.
Tuy nhiên, các nhà đầu tư có những kỳ vọng của họ, kỳ vọng hợp lý là một trong số các kỳ vọng dựa trên tất cả thông tin mà chủ thể có, và sau đó sẽ được đi theo một quá trình học hỏi dẫn đến cá nhân đưa ra một lựa chọn tối ưu. Mặc dù những kỳ vọng hợp lý không thể dự đoán kết quả chính xác, nhưng người ta không liên tục đưa ra những sai lầm có tính hệ thống bởi vì quá trình học hỏi mà họ đã trải qua. Nói chung, khi người ta có những kỳ vọng hợp lý, họ có khuynh hướng có những kỳ vọng càng ngày càng chính xác hơn do có nhiều quá trình học hỏi, và điều này có nghĩa rằng cuối cùng họ có thể đưa ra những lựa chọn tối ưu. Từ quan điểm này, nếu người ta mắc sai lầm, thì những sai lầm đó phải xảy ra ngẫu nhiên, những sai lầm không có tính hệ thống.
Vấn đề cố hữu với những kỳ vọng hợp lý là người ta không thể đưa ra những kỳ vọng hợp lý dựa trên những hệ thống khác nhau. Vì nó là một sản phẩm của sự hình LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Page - 7 - thành các kỳ vọng hợp lý, quá trình học hỏi không còn hữu ích khi người ta có được thông tin từ các hệ thống khác. Nền tảng của thị trường chứng khoán trong thế giới thực thay đổi liên tục, sự thay đổi cho thấy chắc chắn rằng thông tin hôm nay có thể rất tốt nhưng còn không khả thi, huống chi nói đến việc hữu ích vào ngày mai. Theo đó người ta thường đưa ra những sai lầm không có tính hệ thống trên thị trường chứng khoán bởi vì các nhân tố bất ngờ thường xuyên phát sinh.
Người ta thường theo đuổi những thông tin hữu ích nhất liên quan đến thị trường chứng khoán trong thế giới thực, nhưng nó hầu như thay đổi quá nhanh chóng để người ta luôn luôn có thể bắt kịp. Thực tế, những người giao dịch trên thị trường cố gắng xác định các quy tắc giao dịch trong nhiều năm cho nỗi sợ của việc đưa ra các quyết định sai lầm nhưng thị trường không bao giờ hết ngạc nhiên với bất cứ ai. Những người giao dịch trên thị trường chứng khoán có thể chỉ học được một điều, tức là luôn chắc chắn có bất ngờ mới.