Chương 1 LÝ LUẬN VỀ CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA VÀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH Ngày nay, công nghiệp hóa, hiện đại hóa đang lôi cuốn và tác động đến tất cả các nước, trong tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội. Có thể nói rằng, hầu hết các quốc gia đang ở trong những giai đoạn và trình độ khác nhau của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Có rất nhiều yếu tố tạo nên sự thành công của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa: đó là sự ra đời của máy móc, công cụ khoa học kỹ thuật hiện đại, sự thông minh cùng óc sáng tạo với khả năng lao động của con người…, nhưng hơn tất cả đó là việc bảo vệ môi trường. Tự bản thân máy móc, công cụ sẽ không phát huy tác dụng nếu không có nguyên vật liệu, nhiên liệu; con người dù thông minh sáng tạo đến bao nhiêu cũng sẽ không thể có không gian để tồn tại và sản xuất nếu không có môi trường.
Môi trường là tổng hợp các điều kiện sống, điều kiện phát triển của con người. Còn công nghiệp hóa, hiện đại hóa là quá trình sử dụng và cải thiện các điều kiện đó. Môi trường chính là địa bàn, đối tượng của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa sẽ không thể thành công nếu như quá trình bảo vệ môi trường không được đẩy mạnh.
Bên cạnh đó, công nghiệp hóa, hiện đại hóa cũng có thể là nguyên nhân tạo nên những tác động tiêu cực, hoặc biến đổi tích cực đối với quá trình bảo vệ môi trường thông qua việc điều hành, vận dụng những thành tựu khoa học công nghệ tiên tiến. Bảo vệ môi trường và công nghiệp hóa, hiện đại hóa có mối quan hệ khăng khít, tác động qua lại với nhau một cách biện chứng và chúng đều là những yêu cầu tất yếu của đất nước ta nói chung và của Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng trong quá trình tiến tới sự phát triển bền vững. Lý luận về công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Thành phố Hồ Chí Minh 1. Khái niệm công nghiệp hóa, hiện đại hóa Khái niệm công nghiệp hóa Công nghiệp hóa diễn ra ở các nước khác nhau, vào những thời điểm lịch sử khác nhau, trong những điều kiện kinh tế - xã hội khác nhau, do vậy bàn về công nghiệp hóa đã có nhiều quan niệm với cách tiếp cận và nội hàm khái niệm cũng khác nhau.
Thứ nhất, dựa vào mục đích, phương pháp và phương thức thực hiện công nghiệp hóa có ba loại: công nghiệp hóa tư bản chủ nghĩa (mục đích mang lại giá trị thặng dư cho nhà tư bản, được tiến hành một cách tự phát bằng phương thức tước đoạt, sử dụng nguồn vốn do bóc lột); công nghiệp hóa dân tộc chủ nghĩa (có đặc điểm là cải tạo nền kinh tế, nâng dần tỷ trọng công nghiệp trong nền kinh tế, xây dựng và bảo vệ đất nước); công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa (mục đích đáp ứng những lợi ích của đa số người lao động, được thực hiện một cách tự giác, có kế hoạch dựa trên nguồn vốn do tích lũy và tiết kiệm, tiến hành với tốc độ cao, tạo ra nền sản xuất cơ khí…) [103]. Quan niệm này, chỉ nhấn mạnh mục đích, phương tiện và phương thức thực hiện công nghiệp hóa mà chưa phản ánh được nội dung của nó trong đời sống xã hội. Quan niệm thứ hai cho rằng: “Công nghiệp hóa là quá trình đưa đặc tính công nghiệp vào mọi hoạt động; trang bị các nhà máy, các loại công nghiệp cho một vùng hay một quốc gia nào đó”[102, tr. Quan niệm này chỉ thuần túy nhấn mạnh đến đặc tính công nghiệp và đặc tính kỹ thuật của công nghiệp hóa mà chưa đề cập đến mặt kinh tế - xã hội của nó.
Thứ ba, theo quan điểm truyền thống và quan niệm phổ biến của nhiều nước công nghiệp phát triển thì “Công nghiệp hóa bao gồm việc phát 10 triển công nghiệp” [81, tr. Việc tạo ra môi trường kinh tế - xã hội thích hợp với sự phát triển công nghiệp được coi là một quá trình độc lập hoàn toàn khác. Nguyên nhân chủ yếu là ở các nước này, thị trường đã phát triển, sự phân công lao động xã hội đã được hình thành và củng cố dần qua hàng trăm năm. Các điều kiện kinh tế - xã hội khác, kể cả cơ chế kinh doanh, hệ thống luật pháp, các tiêu chuẩn đạo đức, thói quen, tập quán và kỹ thuật lao động cũng đã được bổ sung, thay đổi dần và từng bước được hoàn thiện.
Thứ tư, tổ chức phát triển công nghiệp Liên Hợp Quốc (UNICO) cho rằng: “Công nghiệp hóa là quá trình phát triển kinh tế, trong quá trình ấy, một bộ phận ngày càng tăng các nguồn của cải quốc dân được động viên để phát triển cơ cấu kinh tế nhiều ngành ở các nước với kỹ thuật hiện đại” [102, tr. Theo quan niệm này thì trước hết công nghiệp hóa là quá trình phát triển kinh tế, nhưng mục đích của nó không chỉ dừng lại ở kinh tế, ở trang bị máy móc và công nghệ hiện đại mà hướng đến phương pháp quản lý tiên tiến trong mọi hoạt động sản xuất, dù là sản xuất vật chất hay dịch vụ để nâng cao hiệu quả sản xuất, đưa đến tốc độ phát triển nhanh và bền vững về giá trị tăng thêm nhằm đạt đến sự phát triển của toàn xã hội. Như vậy, công nghiệp hóa đã được xem không chỉ thuần túy là quá trình kinh tế - kỹ thuật mà còn là quá trình kinh tế - xã hội. Và con đường công nghiệp hóa của một nước tùy thuộc vào đặc thù về nguồn lao động và tài nguyên của nước đó.
Tuy vậy, đối với các nước có dân số đông, họ thường đi từ phát triển nông nghiệp, chế biến hàng hóa tiêu dùng, dùng sức lao động cơ bắp tiến dần lên lao động chuyên môn rồi lên công nghiệp cao cấp và kinh tế dịch vụ tiên tiến. Theo quan điểm của Đảng ta, công nghiệp hóa được hiểu theo nghĩa rộng hơn, là toàn bộ quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Theo đó, quá trình công nghiệp hóa được hiểu là sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế từ nông nghiệp và dịch vụ phát triển tương xứng với nền công nghiệp đó. Theo quan điểm 11 này, công nghiệp hóa không chỉ đơn giản là tăng thêm tốc độ và tỷ trọng của sản xuất công nghiệp trong nền kinh tế, mà là quá trình chuyển dịch cơ cấu gắn với đổi mới căn bản về công nghệ, tạo nền tảng cho sự tăng trưởng nhanh, hiệu quả và lâu bền của toàn bộ nền kinh tế quốc dân.
Điều đặc biệt đáng lưu ý ở chỗ, trong quan niệm của Đảng ta: “công nghiệp hóa phải đi đôi với hiện đại hóa, kết hợp những bước tiến tuần tự về công nghệ với việc tranh thủ những cơ hội đi tắt, đón đầu, hình thành những mũi nhọn phát triển theo trình độ tiên tiến của khoa học - công nghệ thế giới” [25, tr. Như vậy, đã có những khác biệt nhất định trong các quan niệm kể trên về công nghiệp hóa, song nhìn chung ta có thể hiểu khái niệm này như sau: công nghiệp hóa là quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế - xã hội theo hướng xây dựng một nền công nghiệp tiên tiến, có hiệu quả, có trình độ công nghệ và kỹ thuật cao, có khả năng tạo ra tính chất sản xuất công nghiệp ngày càng phát triển cho các bộ phận khác của nền kinh tế quốc dân. Vào năm 1765, nước Anh đã khởi xướng quá trình công nghiệp hóa trong những điều kiện hoàn toàn khác với hiện nay. Công nghiệp hóa của nước Anh bắt đầu từ nông nghiệp, tích lũy vốn, mở rộng thị trường, tìm kiếm nguồn lao động.
Mặt khác, nước Anh đã phải mất khoảng 120 năm với sự tước đoạt, bóc lột tàn bạo sức lao động của hàng triệu người mới đạt được một nền công nghiệp dẫn đầu thế giới vào thế kỷ XVIII. Từ đó đến nay, nhiều nước trên thế giới đã lần lượt thực hiện quá trình này và sự thành công của nó đã làm thay đổi bộ mặt hoàn toàn mới trong cuộc sống ở đất nước họ. Nước Mỹ đi sau và đã tham khảo những kinh nghiệm công nghiệp hóa từ nước Anh. Nước này đã được thị trường Châu Âu hỗ trợ với dòng vốn từ Châu Âu chuyển sang và tận dụng được ưu thế kỹ thuật Châu Âu nên công nghiệp hóa ở Mỹ chỉ mất khoảng 90 năm.
Quá trình công nghiệp hóa ở Nhật Bản lại được rút ngắn hơn nữa, chỉ mất khoảng 50 năm với việc sử dụng công nghệ, kỹ thuật, vốn và thị trường của cả Châu Âu và 12 Mỹ; đồng thời người Nhật đã sử dụng tối đa những ưu thế vốn có của nền văn hóa và xã hội Nhật Bản vào quá trình công nghiệp hóa. Ngày nay, các nước đi sau còn có thể rút ngắn hơn quá trình công nghiệp hóa do họ đã tiếp thu được kinh nghiệm thực hiện quá trình này từ cả Châu Âu, Mỹ và Nhật Bản. Nếu so với con đường công nghiệp hóa của nước Anh thì các nước công nghiệp hóa đi sau rút ngắn hơn gần một thế kỷ. Tuy nhiên không phải bất cứ nước nào đi sau cũng rút ngắn và thành công trong quá trình công nghiệp hóa.
Đến nay, trong số những nước mới công nghiệp hóa thì chỉ có Hàn Quốc, Đài Loan, Singapore…, là thành công nhất. Tuy có cùng điều kiện quốc tế như nhau nhưng mỗi đất nước lại có những điều kiện, đặc điểm và cách thức tiến hành riêng nên kết quả của quá trình công nghiệp hóa không phải đất nước nào cũng giống nhau. Do vậy, đất nước ta muốn tiến hành công nghiệp hóa thành công thì vừa phải biết tận dụng những thành quả của các nước đi trước, đồng thời biết chọn lọc và vận dụng khéo léo những thành quả đó vào trong điều kiện cụ thể của nước ta để đảm bảo công nghiệp hóa thành công bền vững. Khái niệm hiện đại hóa “Hiện đại hóa” là vấn đề đang thu hút sự quan tâm đặc biệt của nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước.
Tuy nhiên, đề cập đến nội dung này vẫn còn có những ý kiến khác nhau, thậm chí đối lập nhau. Có thể tóm tắt ba quan niệm chính sau đây: Quan niệm thứ nhất: hiện đại hóa là quá trình cải biến xã hội truyền thống thành xã hội hiện đại.
