Tổng quan nghiên cứu

Sự bất ổn kinh tế vĩ mô trong các thập kỷ gần đây thường bắt nguồn từ sự mất cân đối giữa chính sách tài khóa và cán cân thanh toán quốc tế. Tại Việt Nam, thâm hụt ngân sách sơ cấp từng chạm ngưỡng đỉnh điểm âm 4,88% GDP vào năm 2009 dưới tác động của các gói kích cầu kinh tế, trong khi thâm hụt tài khoản vãng lai ghi nhận mức báo động âm 15,72% GDP vào năm 2007 khi gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới. Mối quan hệ tương tác giữa chính sách tài khóa, tài khoản vãng lai và tỷ giá hối đoái thực là bài toán trọng tâm thu hút sự chú ý sâu sắc của giới học thuật lẫn các cơ quan điều hành vĩ mô. Vấn đề cốt lõi đặt ra là liệu giả thuyết "bộ đôi thâm hụt" có tồn tại trên thực tế tại nền kinh tế Việt Nam hay chịu sự chi phối của hiện tượng "bộ đôi đối nghịch".

Mục tiêu cụ thể của luận văn là nhận diện, lượng hóa và kiểm định chiều hướng tác động của các cú sốc tài khóa, đặc biệt là cú sốc thuế và cú sốc chi tiêu công, lên cán cân tài khoản vãng lai cùng tỷ giá hối đoái thực có hiệu lực. Nghiên cứu giới hạn phạm vi không gian tại Việt Nam và phạm vi thời gian trải dài liên tục qua 80 quý, từ quý 1 năm 1995 đến quý 4 năm 2014. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn quan trọng, đóng góp hệ thống bằng chứng thực nghiệm giá trị giúp các nhà hoạch định chính sách thiết lập cơ chế kiểm soát bội chi ngân sách nhà nước dưới ngưỡng an toàn 4,0% GDP, đồng thời chủ động duy trì dự trữ ngoại hối và ổn định sức mua đối ngoại của đồng Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng các lý thuyết kinh tế vĩ mô kinh điển về nền kinh tế mở. Khởi đầu từ mô hình cân bằng thu nhập quốc dân của Maurice Obstfeld và Kenneth Rogoff, tài khoản vãng lai được xác định bằng hiệu số giữa tiết kiệm quốc gia và tổng đầu tư. Dựa trên mối liên hệ này, nghiên cứu tích hợp mô hình Mundell-Fleming cùng lý thuyết hấp thụ của John Maynard Keynes, khẳng định sự mở rộng chi tiêu công làm gia tăng tổng cầu nội địa, kích thích nhu cầu nhập khẩu và kéo theo sự suy giảm của tài khoản vãng lai.

Bên cạnh đó, luận văn xem xét giả thuyết tương đương Ricardian của David Ricardo và Robert Barro, vốn cho rằng việc cắt giảm thuế được bù đắp bằng việc tăng tiết kiệm tư nhân để đối phó với nghĩa vụ thuế trong tương lai, khiến chính sách tài khóa trở nên trung tính với cán cân vãng lai. Về khía cạnh tỷ giá, hiệu ứng đường cong J của Paul Krugman và cách tiếp cận co giãn thương mại của Sidney Alexander cung cấp cơ sở giải thích phản ứng trễ của cán cân thương mại trước biến động tỷ giá. Năm khái niệm then chốt được chuẩn hóa bao gồm: Cán cân tài khóa sơ cấp, Cán cân tài khoản vãng lai, Tỷ giá hối đoái thực hiệu lực đa phương, Lãi suất thực và Cú sốc cấu trúc tài khóa.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp chuẩn hóa từ cơ sở dữ liệu Thống kê Tài chính Quốc tế (IFS) và Dữ liệu Thống kê Thương mại (DOTS) của Quỹ Tiền tệ Quốc tế, kết hợp số liệu từ Ngân hàng Thế giới, Tổng cục Thống kê và Bộ Tài chính Việt Nam. Để đo lường tỷ giá hối đoái thực hiệu lực, tác giả đã tính toán chỉ số dựa trên tỷ trọng thương mại xuất nhập khẩu đa phương với 16 đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam, bao gồm các nền kinh tế như Hoa Kỳ, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và Đức.

Phương pháp phân tích định lượng chủ đạo là mô hình Vector tự hồi quy (VAR) 5 biến nội sinh. Quy trình phân tích gồm: kiểm định tính dừng Augmented Dickey-Fuller (ADF), kiểm định độ trễ tối ưu thông qua tiêu chí AIC và SC, kiểm định đồng liên kết Johansen, kiểm định quan hệ nhân quả Granger, cùng kỹ thuật phân tích phản ứng xung (IRF) và phân rã phương sai sai số dự báo (VDC). Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 80 quan sát theo quý trong giai đoạn 1995-2014, với 74 quan sát hữu dụng tại độ trễ tối ưu 4 quý. Việc lựa chọn mô hình VAR là lựa chọn tối ưu vì mô hình này có khả năng nắm bắt trọn vẹn các tương tác động đa chiều, giải quyết triệt để hiện tượng nội sinh giữa các biến vĩ mô mà không áp đặt các ràng buộc cấu trúc tiên nghiệm cứng nhắc.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực nghiệm chuỗi thời gian 1995-2014 đã mang lại 4 phát hiện cốt lõi:

Thứ nhất, hệ số tương quan tuyến tính tổng thể giữa cán cân tài khóa sơ cấp và tài khoản vãng lai ở mức âm 0,086 và tỷ giá thực hiệu lực ở mức âm 0,345. Tuy nhiên, tương quan phân kỳ rõ rệt qua các tiểu kỳ: giai đoạn 1995-2001 mang giá trị âm 0,359; giai đoạn 2002-2006 chuyển sang tương quan dương mạnh đạt mức 0,613 khi tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân đạt 7,51%; giai đoạn 2007-2010 đạt âm 0,037 và giai đoạn 2011-2014 đạt âm 0,762.

Thứ hai, kiểm định nhân quả Granger tại độ trễ 4 quý xác nhận cú sốc chi tiêu chính phủ có tác động nhân quả một chiều lên cán cân tài khoản vãng lai với giá trị xác suất p-value bằng 0,042 (nhỏ hơn mức ý nghĩa 0,05). Ngược lại, cú sốc thuế chưa cho thấy quan hệ nhân quả có ý nghĩa thống kê đối với tài khoản vãng lai.

Thứ ba, kiểm định nhân quả chỉ ra tỷ giá hối đoái thực hiệu lực tác động mạnh mẽ đến sản lượng thực với p-value bằng 0,0002 và tác động đến cán cân tài khóa ở mức ý nghĩa 10% với p-value bằng 0,0554. Tài khoản vãng lai cũng đóng vai trò giải thích biến động của lãi suất thực với p-value bằng 0,0022.

Thứ tư, phân tích phương sai sai số dự báo khẳng định các cú sốc tài khóa có tác động cùng chiều đến thâm hụt tài khoản vãng lai nhưng hầu như không tạo ra biến động đáng kể lên tỷ giá hối đoái thực trong ngắn hạn.

Thảo luận kết quả

Kết quả kiểm định đã cung cấp minh chứng thực nghiệm xác thực sự tồn tại của giả thuyết "bộ đôi thâm hụt" tại Việt Nam thông qua kênh chi tiêu chính phủ. Khi chính phủ tăng cường giải ngân chi tiêu công cho các dự án kết cấu hạ tầng và kích thích tiêu dùng, tổng thu nhập nội địa tăng nhanh, kéo theo làn sóng gia tăng nhập khẩu máy móc, thiết bị và nguyên vật liệu phục vụ sản xuất. Hiện tượng này làm xấu đi cán cân thương mại hàng hóa và đẩy tài khoản vãng lai vào trạng thái thâm hụt sâu hơn.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, kết quả này hoàn toàn trái ngược với kết luận về hiện tượng "bộ đôi đối nghịch" tại Hoa Kỳ trong nghiên cứu của Soyoung Kim và Nouriel Roubini do sự chi phối của các cú sốc sản lượng, nhưng lại tương đồng sâu sắc với các kết luận thực nghiệm tại 9 quốc gia châu Á của Evan Lau và Ahmad Zubaidi Baharumshah. Trên đồ thị hàm phản ứng xung (IRF), cú sốc mở rộng chi tiêu công làm tài khoản vãng lai suy giảm liên tục trong 4 đến 8 quý đầu tiên trước khi dần hồi phục về mức cân bằng. Đối với tỷ giá thực, do cơ chế quản lý tỷ giá neo giữ có kiểm soát của Ngân hàng Nhà nước trong phần lớn thời kỳ nghiên cứu, sự thâm hụt ngân sách không làm biến động tỷ giá thực ngay lập tức mà phân tán tác động qua dự trữ ngoại hối và các hàng rào kiểm soát vốn.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết quả định lượng, bốn nhóm giải pháp chính sách trọng tâm được đề xuất nhằm ổn định kinh tế vĩ mô:

Thứ nhất, kiểm soát chặt chẽ quy mô và hiệu quả chi tiêu công. Bộ Tài chính cần chủ trì rà soát các danh mục đầu tư công, cắt giảm triệt để các khoản chi thường xuyên kém hiệu quả, ưu tiên vốn cho các công trình hạ tầng trọng điểm có tính lan tỏa cao. Mục tiêu hành động cụ thể là kiểm soát mức bội chi ngân sách nhà nước trong biên độ 3,0% đến 3,5% GDP giai đoạn trung hạn 2024-2028 nhằm triệt tiêu nguồn cơn gây thâm hụt tài khoản vãng lai.

Thứ hai, mở rộng cơ sở thu ngân sách và cải cách thể chế quản lý thuế. Tổng cục Thuế và Bộ Tài chính cần hiện đại hóa quy trình thu thuế, chống xói mòn cơ sở tính thuế và thất thu từ khu vực kinh tế phi chính thức. Mục tiêu nâng tỷ lệ huy động thu từ thuế và phí đạt mức ổn định 20% đến 21% GDP hàng năm từ năm 2024 đến năm 2026.

Thứ ba, nâng cao năng lực cạnh tranh xuất khẩu và kiểm soát cán cân thương mại. Bộ Công Thương phối hợp với các hiệp hội ngành hàng đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu xuất khẩu từ gia công lắp ráp sang các mặt hàng chế biến sâu có hàm lượng công nghệ cao. Mục tiêu chiến lược là duy trì thặng dư tài khoản vãng lai ở mức 2,0% đến 3,0% GDP mỗi năm từ nay đến năm 2030.

Thứ tư, điều hành chính sách tỷ giá linh hoạt và đồng bộ chính sách vĩ mô. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cần duy trì cơ chế tỷ giá trung tâm linh hoạt, chủ động tích lũy dự trữ ngoại hối đạt quy mô tối thiểu từ 12 đến 16 tuần nhập khẩu, đồng thời phối hợp nhịp nhàng giữa chính sách tiền tệ và tài khóa theo chu kỳ đánh giá hàng quý để giảm thiểu các cú sốc bên ngoài.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và khung phân tích của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

Thứ nhất, các chuyên gia hoạch định chính sách tại Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước và Bộ Kế hoạch và Đầu tư. Nhóm đối tượng này có thể sử dụng mô hình VAR để lượng hóa tác động lan tỏa của các quyết định mở rộng tài khóa lên cán cân ngoại thương và tỷ giá.

Thứ hai, các chuyên gia phân tích kinh tế trưởng và quản trị rủi ro tại các ngân hàng thương mại, công ty chứng khoán và quỹ đầu tư tài chính. Luận văn cung cấp công cụ nhận diện sớm các chu kỳ biến động lãi suất thực và tỷ giá để tối ưu hóa danh mục đầu tư.

Thứ ba, các giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng, Kinh tế học ứng dụng. Đề tài đóng vai trò tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp ước lượng chuỗi thời gian, cách xây dựng biến REER đa phương và kỹ thuật nội suy dữ liệu.

Thứ tư, lãnh đạo các tập đoàn kinh tế và doanh nghiệp xuất nhập khẩu quy mô lớn. Kết quả nghiên cứu giúp doanh nghiệp chủ động xây dựng chiến lược phòng ngừa rủi ro tỷ giá và tối ưu hóa chi phí vốn vay ngoại tệ.

Câu hỏi thường gặp

Hiện tượng "bộ đôi thâm hụt" có thực sự tồn tại ở nền kinh tế Việt Nam không? Kết quả kiểm định thực nghiệm khẳng định hiện tượng bộ đôi thâm hụt tồn tại rõ nét thông qua kênh chi tiêu chính phủ với mức ý nghĩa 5%, cho thấy việc mở rộng chi tiêu công làm tăng nhập khẩu và gây thâm hụt tài khoản vãng lai.

Cú sốc chi tiêu chính phủ tác động đến tài khoản vãng lai qua cơ chế nào? Chi tiêu chính phủ gia tăng làm mở rộng tổng cầu và thu nhập quốc dân, kích thích nhu cầu tiêu thụ hàng hóa nhập khẩu và máy móc tư liệu sản xuất, từ đó khiến cán cân thương mại và tài khoản vãng lai xấu đi trong vòng 4 đến 8 quý.

Tại sao thâm hụt tài khóa không làm biến động mạnh tỷ giá thực trong ngắn hạn? Do Việt Nam áp dụng cơ chế điều hành tỷ giá thả nổi có quản lý và duy trì các biện pháp can thiệp ngoại hối, các biến động từ tài khóa được hấp thụ qua dự trữ ngoại hối thay vì phản ánh trực tiếp ngay vào tỷ giá thực.

Phương pháp nghiên cứu VAR đem lại ưu điểm gì vượt trội so với các mô hình khác? Mô hình VAR giải phóng các ràng buộc giả định tiên nghiệm, cho phép xử lý đồng thời mối quan hệ nhân quả hai chiều và tính nội sinh phức tạp giữa sản lượng, tài khóa, tỷ giá và tài khoản vãng lai theo thời gian.

Doanh nghiệp xuất nhập khẩu cần lưu ý điều gì từ kết quả nghiên cứu này? Doanh nghiệp cần theo dõi sát sao quy mô giải ngân chi tiêu công của chính phủ để dự báo biến động thâm hụt thương mại và áp lực điều chỉnh tỷ giá, từ đó chủ động sử dụng các hợp đồng phái sinh để bảo hiểm rủi ro.

Kết luận

Luận văn đã hoàn thành trọn vẹn các mục tiêu nghiên cứu đề ra với những đóng góp khoa học nổi bật:

  • Xác lập bằng chứng thực nghiệm vững chắc về sự tồn tại của giả thuyết "bộ đôi thâm hụt" tại Việt Nam giai đoạn 1995-2014 thông qua kênh chi tiêu công.
  • Chứng minh mối quan hệ nhân quả một chiều từ chi tiêu chính phủ tới cán cân tài khoản vãng lai với mức ý nghĩa thống kê đạt 5%.
  • Làm rõ cơ chế điều hành tỷ giá thả nổi có kiểm soát giúp giảm thiểu các tác động tiêu cực ngắn hạn của thâm hụt ngân sách lên tỷ giá thực hiệu lực.
  • Xây dựng thành công chuỗi dữ liệu tỷ giá thực hiệu lực đa phương 16 đối tác thương mại, phục vụ đắc lực cho phân tích chính sách vĩ mô.
  • Đề xuất hệ thống khuyến nghị đồng bộ gắn kết giữa kiểm soát bội chi ngân sách dưới 3,5% GDP và duy trì dự trữ ngoại hối an toàn.

Đóng góp chính của công trình là cung cấp cơ sở định lượng khách quan giúp hoàn thiện công tác điều hành kinh tế vĩ mô. Các bước nghiên cứu tiếp theo cần mở rộng chuỗi số liệu từ năm 2015 đến nay và bổ sung các biến số về nợ công, dòng vốn đầu tư gián tiếp nước ngoài. Bạn đọc quan tâm có thể tải và nghiên cứu toàn văn tài liệu để tiếp cận hệ thống bảng biểu kinh tế lượng chi tiết.