Luận án tiến sĩ ngành chính trị học đề tài cơ sở lý luận và thực tiễn xây dựng mô hình tổ chức chính quyền đô thị ở thành phố hồ chí minh hiện nay

Luận án tiến sĩ kỹ thuật phân tích ngành chính trị học đề tài cơ sở lý luận và thực tiễn xây dựng mô hình tổ chức chính quyền đô thị ở, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực

• Tác giả: Nguyễn Thị Liên Phương
• Trường học: Học Viện Chính Trị Quốc Gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Chính trị học
• Đề tài: Cơ Sở Lý Luận Và Thực Tiễn Xây Dựng Mô Hình Chính Quyền Đô Thị Thành Phố Hồ Chí Minh Hiện Nay
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.2. Những công trình nghiên cứu ở trong nước
• 1.3. Đánh giá về những công trình nghiên cứu liên quan đến luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ XÂY DỰNG MÔ HÌNH TỔ CHỨC CHÍNH QUYỀN ĐÔ THỊ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 2.1. Quan niệm, các tiêu chí và mô hình tổ chức của chính quyền đô thị
• 2.2. Cơ sở chính trị và pháp lý cho việc xây dựng mô hình chính quyền đô thị ở Việt Nam hiện nay
• 2.3. Kinh nghiệm về tổ chức chính quyền đô thị ở một số nước trên thế giới và bài học cho xây dựng chính quyền đô thị ở Việt Nam hiện nay
• 3. CHƯƠNG 3: MÔ HÌNH CHÍNH QUYỀN ĐÔ THỊ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH HIỆN NAY – THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA
• 3.1. Khái quát về tình hình kinh tế - xã hội và tổng quan về chính quyền đô thị thành phố Hồ Chí Minh
• 3.2. Thực trạng tổ chức của chính quyền đô thị thành phố Hồ Chí Minh hiện nay
• 3.3. Đánh giá thực trạng mô hình tổ chức chính quyền đô thị thành phố Hồ Chí Minh hiện nay và một số vấn đề đặt ra
• 4. CHƯƠNG 4: PHƯƠNG HƯỚNG, GIẢI PHÁP XÂY DỰNG MÔ HÌNH TỔ CHỨC CHÍNH QUYỀN ĐÔ THỊ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH HIỆN NAY
• 4.1. Dự báo những nhân tố tác động, ảnh hưởng đến xây dựng mô hình chính quyền đô thị thành phố Hồ Chí Minh hiện nay
• 4.2. Phương hướng xây dựng mô hình tổ chức chính quyền đô thị thành phố Hồ Chí Minh
• 4.3. Một số giải pháp xây dựng mô hình tổ chức chính quyền đô thị thành phố Hồ Chí Minh hiện nay
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về mô hình tổ chức chính quyền đô thị tại TP

Mô hình tổ chức chính quyền đô thị tại Thành phố Hồ Chí Minh (TP.HCM) đang trở thành một chủ đề nóng trong bối cảnh phát triển đô thị hiện đại. Với vai trò là một trong những thành phố lớn nhất Việt Nam, TP.HCM không chỉ là trung tâm kinh tế mà còn là nơi tập trung nhiều vấn đề xã hội, văn hóa và chính trị. Việc xây dựng mô hình tổ chức chính quyền đô thị phù hợp là cần thiết để đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững và hiệu quả quản lý nhà nước. Mô hình này không chỉ giúp cải thiện chất lượng dịch vụ công mà còn tạo ra động lực cho sự phát triển kinh tế - xã hội của thành phố.

1.1. Đặc điểm và vai trò của chính quyền đô thị tại TP. Hồ Chí Minh

Chính quyền đô thị tại TP.HCM có những đặc điểm riêng biệt, phản ánh sự đa dạng và phức tạp của một đô thị lớn. Vai trò của chính quyền đô thị không chỉ là quản lý hành chính mà còn là cầu nối giữa người dân và các cơ quan nhà nước. Điều này đòi hỏi một mô hình tổ chức linh hoạt, có khả năng thích ứng với các thay đổi nhanh chóng trong môi trường đô thị.

1.2. Lịch sử hình thành và phát triển mô hình chính quyền đô thị

Mô hình chính quyền đô thị tại TP.HCM đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển, từ những năm đầu thành lập đến nay. Sự thay đổi trong cơ cấu tổ chức và chức năng của chính quyền đô thị phản ánh sự phát triển của thành phố và nhu cầu ngày càng cao của người dân. Việc nghiên cứu lịch sử hình thành mô hình này giúp hiểu rõ hơn về những thách thức và cơ hội trong quá trình phát triển.

II. Những thách thức trong tổ chức chính quyền đô thị tại TP

Mặc dù đã có những bước tiến đáng kể trong việc xây dựng mô hình tổ chức chính quyền đô thị, TP.HCM vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức. Những vấn đề như sự phân cấp không rõ ràng, thiếu tính linh hoạt trong quản lý, và sự chồng chéo trong chức năng của các cơ quan chính quyền đang gây khó khăn cho việc thực hiện hiệu quả các chính sách. Đặc biệt, sự khác biệt giữa quản lý đô thị và nông thôn cần được làm rõ để có những giải pháp phù hợp.

2.1. Vấn đề phân cấp và trách nhiệm trong quản lý

Phân cấp quản lý hiện tại tại TP.HCM còn nhiều bất cập, dẫn đến tình trạng chồng chéo trong chức năng và nhiệm vụ của các cơ quan. Điều này không chỉ gây khó khăn trong việc thực hiện các chính sách mà còn làm giảm hiệu quả quản lý nhà nước.

2.2. Thiếu tính linh hoạt trong mô hình tổ chức

Mô hình tổ chức chính quyền đô thị hiện tại còn cứng nhắc, không đáp ứng kịp thời với các yêu cầu phát triển của thành phố. Sự thiếu linh hoạt này dẫn đến việc không thể giải quyết nhanh chóng các vấn đề phát sinh trong quá trình đô thị hóa.

III. Phương pháp xây dựng mô hình tổ chức chính quyền đô thị hiệu quả

Để xây dựng một mô hình tổ chức chính quyền đô thị hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp hiện đại và phù hợp với thực tiễn. Việc tham khảo kinh nghiệm từ các thành phố lớn trên thế giới có thể giúp TP.HCM tìm ra những giải pháp tối ưu. Đồng thời, cần có sự tham gia của người dân trong quá trình xây dựng và thực hiện các chính sách để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả.

3.1. Nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế trong tổ chức chính quyền đô thị

Việc nghiên cứu các mô hình tổ chức chính quyền đô thị tại các quốc gia phát triển sẽ cung cấp những bài học quý giá cho TP.HCM. Những kinh nghiệm này có thể được áp dụng để cải thiện hiệu quả quản lý và nâng cao chất lượng dịch vụ công.

3.2. Tăng cường sự tham gia của người dân trong quản lý

Sự tham gia của người dân là yếu tố quan trọng trong việc xây dựng mô hình chính quyền đô thị. Cần có các cơ chế để người dân có thể đóng góp ý kiến và tham gia vào quá trình ra quyết định, từ đó nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm của chính quyền.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu mô hình chính quyền đô thị

Việc áp dụng mô hình chính quyền đô thị tại TP.HCM đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Các chính sách được thực hiện đã góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân và cải thiện hiệu quả quản lý nhà nước. Tuy nhiên, cần tiếp tục theo dõi và đánh giá để có những điều chỉnh kịp thời nhằm đáp ứng tốt hơn nhu cầu của người dân.

4.1. Kết quả đạt được từ mô hình chính quyền đô thị

Mô hình chính quyền đô thị đã giúp cải thiện đáng kể chất lượng dịch vụ công và tăng cường sự minh bạch trong quản lý. Những kết quả này không chỉ thể hiện qua các chỉ số kinh tế mà còn qua sự hài lòng của người dân đối với các dịch vụ công.

4.2. Những vấn đề cần khắc phục trong thực tiễn

Mặc dù đã đạt được nhiều kết quả tích cực, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề cần khắc phục. Cần có những giải pháp cụ thể để giải quyết các vấn đề tồn tại, từ đó nâng cao hiệu quả hoạt động của chính quyền đô thị.

V. Kết luận và hướng phát triển mô hình chính quyền đô thị tại TP

Mô hình tổ chức chính quyền đô thị tại TP.HCM cần được tiếp tục hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững. Việc xây dựng một mô hình linh hoạt, hiệu quả sẽ giúp TP.HCM phát huy tối đa tiềm năng của mình. Cần có sự đồng thuận và hợp tác giữa các cơ quan nhà nước và người dân để thực hiện thành công các chính sách.

5.1. Tầm quan trọng của việc hoàn thiện mô hình chính quyền đô thị

Việc hoàn thiện mô hình chính quyền đô thị không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản lý mà còn tạo ra động lực cho sự phát triển kinh tế - xã hội của TP.HCM. Mô hình này cần phải được điều chỉnh thường xuyên để phù hợp với thực tiễn.

5.2. Định hướng phát triển trong tương lai

Trong tương lai, TP.HCM cần tiếp tục nghiên cứu và áp dụng các mô hình tổ chức chính quyền đô thị tiên tiến, đồng thời tăng cường sự tham gia của người dân trong quá trình quản lý. Điều này sẽ giúp xây dựng một chính quyền đô thị hiện đại, hiệu quả và đáp ứng tốt nhất nhu cầu của người dân.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu luận án tiến sĩ chuyên ngành Chính trị học của tác giả Nguyễn Thị Liên Phương, bảo vệ năm 2022 tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, tập trung giải quyết các căn cứ khoa học và thực tiễn nhằm định hình mô hình tổ chức chính quyền đô thị tại Thành phố Hồ Chí Minh.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Thành phố Hồ Chí Minh là đô thị loại đặc biệt, có diện tích 2.095 km² (chiếm 0,63% diện tích cả nước), dân số trên 7,4 triệu người (chiếm 8,6% cả nước), đóng góp khoảng 21,5% tổng sản phẩm quốc nội (GDP) và 35,2% ngân sách quốc gia. Cơ cấu hành chính của thành phố gồm 24 đơn vị hành chính (19 quận, 5 huyện) với 322 phường, xã. Tính cấp thiết của đề tài được luận án xác định qua hai nhóm lý do:

1. Về mặt chủ trương chính trị và pháp lý: Xây dựng mô hình chính quyền đô thị là chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước, được thể chế hóa qua Nghị quyết số 17-NQ/TW của Hội nghị Trung ương 5 khóa X, Văn kiện Đại hội XI của Đảng, Kết luận của Bộ Chính trị ngày 06/07/2012 về Nghị quyết số 20-NQ/TW khóa IX, và Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ Thành phố Hồ Chí Minh lần thứ VIII (năm 2005). Dù Hiến pháp năm 2013 và Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 đã tạo khung pháp lý ban đầu, các văn bản này vẫn mang tính chất định khung chung, chưa thể chế hóa đầy đủ các yếu tố đặc thù của một đô thị quy mô lớn.
2. Về mặt thực tiễn quản lý: Mô hình tổ chức chính quyền địa phương hiện nay áp dụng đồng nhất giữa đô thị và nông thôn. Quản lý đô thị đòi hỏi tính tập trung, xuyên suốt và đồng bộ, nhưng bộ máy hiện tại bị cắt khúc thành nhiều tầng nấc; quan hệ Trung ương - địa phương chưa rạch ròi về thẩm quyền và trách nhiệm; nguyên tắc kết hợp quản lý theo ngành và vùng lãnh thổ phát sinh tình trạng "quyền lực ngành"; chế độ tập thể lãnh đạo của Ủy ban nhân dân làm mờ trách nhiệm cá nhân người đứng đầu, dẫn đến phản ứng chậm chạp và giảm sút hiệu lực quản lý.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả chỉ ra là: Các nghiên cứu và đề án thí điểm trước đây chưa xây dựng được hệ thống tiêu chí khoa học đánh giá tính hiệu lực của chính quyền đô thị đặc thù; chưa giải quyết triệt để sự tương thích giữa tổ chức bộ máy với phân cấp tài chính, ngân sách; đồng thời thiếu các phân tích lý luận và thực tiễn trực tiếp đối với mô hình tổ chức một cấp chính quyền và hai cấp hành chính sau khi tái khởi động Đề án chính quyền đô thị từ tháng 10/2019.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án là làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn về mô hình tổ chức chính quyền đô thị; phân tích, đánh giá thực trạng tổ chức và vận hành của chính quyền Thành phố Hồ Chí Minh; từ đó đề xuất phương hướng và các giải pháp xây dựng mô hình tổ chức chính quyền đô thị phù hợp với đặc thù của thành phố trong giai đoạn mới.

Để đạt được mục tiêu trên, luận án xác định bốn nhiệm vụ cụ thể:

1. Tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước, chỉ ra các vấn đề liên quan đến chính quyền đô thị tại Việt Nam mà các tài liệu trước chưa giải quyết toàn diện.
2. Làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn của mô hình chính quyền đô thị (quan niệm, tiêu chí, mô hình, cơ sở chính trị, pháp lý và bài học kinh nghiệm quốc tế).
3. Khảo sát thực trạng, chỉ ra các ưu điểm, hạn chế, nguyên nhân và những vấn đề đặt ra trong tổ chức, hoạt động của chính quyền Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay.
4. Đề xuất hệ thống phương hướng và giải pháp xây dựng mô hình tổ chức chính quyền đô thị phù hợp với đặc điểm địa phương.

Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học

Luận án giải quyết ba câu hỏi nghiên cứu:

1. Vì sao phải xây dựng mô hình tổ chức chính quyền đô thị ở Thành phố Hồ Chí Minh trong bối cảnh mới?
2. Hiện tại tổ chức và hoạt động của chính quyền đô thị tại Thành phố Hồ Chí Minh đang ở mức độ như thế nào?
3. Những định hướng, giải pháp xây dựng mô hình tổ chức của chính quyền đô thị Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay là gì?

Tương ứng với các câu hỏi trên, ba giả thuyết khoa học được kiểm chứng bao gồm:

1. Mô hình chính quyền đô thị phù hợp là yếu tố quan trọng để nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước của Thành phố Hồ Chí Minh, từ đó tạo ra các động lực phát triển kinh tế - xã hội.
2. Tổ chức và hoạt động của chính quyền đô thị Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay có nhiều bất cập, cần có những điều chỉnh cần thiết cho phù hợp với các tiêu chí của chính quyền đô thị hiện đại.
3. Cần đề xuất các giải pháp khả thi cho việc xây dựng mô hình chính quyền đô thị Thành phố Hồ Chí Minh trong thời gian tới.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Mô hình tổ chức của chính quyền đô thị.
• Phạm vi nội dung: Khảo sát thực trạng tổ chức và hoạt động của chính quyền đô thị Thành phố Hồ Chí Minh nhằm đề xuất mô hình tổ chức bộ máy phù hợp.
• Phạm vi không gian: Địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh với 24 quận, huyện.
• Phạm vi thời gian: Khảo sát thực trạng hoạt động của chính quyền đô thị từ năm 2013 đến thời điểm hoàn thành nghiên cứu.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu quốc tế

Các tài liệu quốc tế về chính quyền đô thị được luận án phân loại theo bốn nhóm tiếp cận chính:

• Hướng lý thuyết không gian và phát triển đô thị: Ash và Nigel Thrift (2002) khảo sát sự kết hợp các chuỗi đô thị nhằm mở rộng không gian sống, cải thiện dịch vụ công và chỉ ra thách thức ô nhiễm, năng lực tài chính, quyền tự quản. Brenner, Neil, David J. Madden và David Wachsmuth (2010) phân tích hiện tượng tập trung đô thị gây sức ép lên rác thải, nước sạch, trường học và an ninh trật tự. Soja, Edward (2000) nghiên cứu thách thức quản lý tại các siêu đô thị. Simon Parker (2015) nêu bật xung đột xã hội khi tập trung chuỗi đô thị mà thiếu sự đồng thuận của cư dân. K. Newton (1984) chỉ ra tính truyền thống trong chính sách đô thị tại Anh và xứ Wales. J. Molotch (1987, 1995), Brenner, Neil và Christian Schmid (2012), Burdett, Ricky và Deyan Sudjic (2006), Farías, Ignacio và Thomas Bender (2010) phân tích các khía cạnh mạng lưới và đô thị hóa toàn cầu.
• Kinh nghiệm quản trị đô thị Tokyo (Nhật Bản): Akira Nakamura (1997), Kurt Steiner (1965), Kimihiko Kitamura (1983), Hiromi Muto (1997), Nobuo Sasaki (1998), Smith (2000), Yasuo Miyakawa, Yousuke Isozaki (1997), và Junshichiro Yonehara (1993) đúc kết các bài học về phân quyền mạnh mẽ từ trung ương, cấu trúc chính quyền vùng, tự chủ ngân sách địa phương và trách nhiệm giải trình trong dịch vụ công.
• Hướng giải quyết các vấn đề xã hội đô thị: Louis Wirth tiếp cận đô thị học dưới góc độ xã hội học qua quy mô dân số, mật độ cư trú và tính đa dạng văn hóa, phân tầng xã hội giữa thành thị và nông thôn. Kimberly L. Wood và Gerald T. Gabris (nghiên cứu vùng ngoại ô Chicago) khẳng định sự cần thiết phải phân quyền cho khu vực tư nhân và xã hội dân sự trong cung cấp dịch vụ công nhằm tránh quá tải bộ máy.
• Hướng nghiên cứu về cấu trúc và mô hình tổ chức: Barnes, William R. (1991) phân loại các mô hình chính quyền đô thị tại Hoa Kỳ dựa trên khảo sát của Hiệp hội Quản lý Thành phố/Hạt Quốc tế (ICMA):

Mô hình tổ chức chính quyền đô thị	Tỷ lệ áp dụng / Quy mô đô thị phổ biến	Đặc trưng vận hành cơ bản
Giám đốc - Hội đồng (Council-Manager)	Chiếm 48% (1996) tăng lên 55% (2006); phổ biến tại đô thị có dân số trên 10.000 dân.	Hội đồng thành phố lập chính sách và ngân sách; bổ nhiệm người quản lý chuyên nghiệp điều hành hành chính.
Thị trưởng - Hội đồng (Mayor-Council)	Chiếm 34% số thành phố được ICMA khảo sát; phổ biến ở đô thị lâu đời hoặc quy mô nhỏ.	Thị trưởng do dân bầu độc lập, làm việc toàn thời gian, nắm quyền hành chính và ngân sách lớn.
Ủy ban (Commission)	Dưới 1% số thành phố; áp dụng tại đô thị có dân số dưới 100.000 dân.	Cử tri bầu từng ủy viên vào hội đồng quản trị; mỗi ủy viên trực tiếp phụ trách một mảng hành chính.
Đại hội đồng thành phố (Town meeting)	Áp dụng tại khoảng 5% số đô thị trên thế giới.	Toàn thể cử tri trực tiếp họp bàn để quyết định chính sách và bầu quan chức thực thi.

Bên cạnh đó, Frank Staniszewski nghiên cứu mô hình chính quyền đô thị tại Austin; Alexey Konov khảo sát ba mảng cải cách hành chính tại Nga (giai đoạn 2000-2004) gồm dịch vụ công, thủ tục hành chính và chế độ công vụ hợp đồng; James E. Rauch nghiên cứu cung ứng dịch vụ thiết yếu (nước sạch, vệ sinh, y tế, giáo dục) tại Hoa Kỳ; Olivier Borraz và Patrick Le Galès nghiên cứu liên kết đô thị tại Châu Âu; Ram Narayan Prasad khảo sát thể chế tự quản đô thị tại Ấn Độ theo Tu chính án Hiến pháp năm 1992 (các điều từ 243-P đến 247-ZG).

Các hướng nghiên cứu trong nước

• Nghiên cứu lý luận và kinh nghiệm quốc tế: Phạm Văn Đạt (2012) phân tích quá trình tổ chức chính quyền đô thị từ năm 1945 đến trước thời điểm sửa đổi Hiến pháp năm 2013; Lê Anh Tuấn nghiên cứu bài học từ Berlin, Paris, Seoul, New York, Bắc Kinh; Trần Kim Yến phân tích khái niệm và mô hình chính quyền đô thị áp dụng cho Thành phố Hồ Chí Minh.
• Tổng kết thực tiễn và mô hình Thành phố Hồ Chí Minh: Kỷ yếu hội thảo do Phan Xuân Biên chủ biên (2007) tập hợp các bài viết của Lê Văn Yên, Nguyễn Văn Nhứt, Nguyễn Lê, Trương Thị Hiền, Vũ Thế Truyền, Nguyễn Đình Tư, Hồ Bá Thâm, Nguyễn Minh An, Lê Thanh Bình, Lê Văn Chấn, Nguyễn Đình Thống; Đề tài nghiên cứu cấp tỉnh của Phạm Minh Tuấn và cộng sự (2015); Công trình của Trường Đại học Kinh tế - Luật TP.HCM phối hợp cùng Quỹ Châu Á (2013) so sánh thể chế và đo lường sự hài lòng của người dân tại Thành phố Hồ Chí Minh và Đà Nẵng; Các nghiên cứu của Lưu Tiến Minh (2012), Nguyễn Hữu Hải và Đào Thị Thanh Thủy, Nguyễn Hữu Đức (2012), Phạm Thị Kim Giao, Nguyễn Minh Phương (2009), Phạm Hồng Thái.
• Nghiên cứu về thể chế và chế định Hội đồng nhân dân: Nguyễn Đình Lộc (2011), Lưu Thiên Hương (2009), Bùi Xuân Đức (2012) và Báo cáo của Học viện Hành chính Quốc gia tập trung đánh giá việc thí điểm không tổ chức Hội đồng nhân dân quận, huyện, phường; Viện Nghiên cứu phát triển Thành phố Hồ Chí Minh (HIDS) nghiên cứu năng lực hành chính theo hướng phân quyền và tản quyền; Cao Vũ Minh (2020) và Trần Thị Thu Hà (2020) phân tích địa vị pháp lý, chức năng của Ủy ban nhân dân thành phố Thủ Đức.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Luận án tập trung giải quyết những thiếu hụt của các công trình đi trước:

1. Thiếu khung lý luận chuyên sâu về tiêu chí đánh giá hiệu lực của chính quyền đô thị đặc thù tại Việt Nam.
2. Chưa giải quyết sự mâu thuẫn giữa phân cấp chức năng hành chính với phân cấp quyền hạn tài chính, ngân sách nhà nước.
3. Chưa có công trình khoa học chính trị nào đánh giá toàn diện mô hình tổ chức bộ máy và cơ cấu cơ quan chuyên môn của Thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn triển khai cơ chế đặc thù theo Nghị quyết số 54/2017/QH14 và mô hình tổ chức một cấp chính quyền, hai cấp hành chính sau khi thành lập thành phố Thủ Đức.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết, khái niệm và khung phân tích

• Hệ tư tưởng và quan điểm chỉ đạo: Luận án dựa trên phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, cùng các chủ trương, nghị quyết của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng và cải cách bộ máy nhà nước.
• Khái niệm công cụ: Chính quyền đô thị được xác định là một hình thức của chính quyền địa phương (đối với thành phố trực thuộc Trung ương) hoặc là một bộ phận của chính quyền địa phương (đối với thành phố, thị xã thuộc tỉnh), được tổ chức tương thích với đời sống đô thị, sở hữu quyền tự chủ nhất định trong phạm vi quy định của hiến pháp và pháp luật.
• Các tiêu chí cơ bản:
  1. Cơ cấu tổ chức tinh gọn: Bộ máy giảm thiểu các tầng nấc trung gian, rút ngắn khoảng cách giữa chính quyền và người dân; ưu tiên chế độ thủ trưởng và cá thể hóa trách nhiệm người đứng đầu.
  2. Tính tự quản và tự chủ rộng rãi: Chính quyền đô thị được giao thẩm quyền tự quyết định các chính sách phát triển kinh tế - xã hội, quản lý tài nguyên, cung ứng dịch vụ công thiết yếu (y tế, giáo dục, môi trường, cấp nước), tự chủ ngân sách (thu thuế, cân đối thu - chi) và chủ động quyết định cơ cấu tổ chức nhân sự.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án triển khai hướng nghiên cứu định tính, dựa trên sự kết hợp giữa phân tích thể chế và nghiên cứu tài liệu thực tiễn:

• Phương pháp phân tích và so sánh: Dùng để bóc tách các bất cập trong hệ thống pháp luật, cơ chế vận hành của Ủy ban nhân dân; đồng thời so sánh đối chiếu kinh nghiệm xây dựng chính quyền đô thị giữa các quốc gia và giữa các đô thị tại Việt Nam.
• Phương pháp tổng hợp: Khái quát hóa các luận điểm lý thuyết và kết quả từ các giai đoạn thí điểm không tổ chức Hội đồng nhân dân.
• Phương pháp khảo cứu tài liệu: Hệ thống hóa văn kiện chính trị, văn bản pháp luật, đề án cải cách hành chính và các công trình nghiên cứu học thuật.
• Phương pháp thu thập số liệu thống kê: Tiếp cận dữ liệu thứ cấp từ Tổng cục Thống kê, Cục Thống kê Thành phố Hồ Chí Minh, các báo cáo tổng kết của Thành ủy, Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân thành phố và các sở, ban, ngành, quận, huyện.
• Phương pháp chuyên gia: Thực hiện tham vấn và phỏng vấn sâu các nhà khoa học, nhà quản lý, lãnh đạo và nguyên lãnh đạo các cấp chính quyền, đại diện Mặt trận Tổ quốc, cộng đồng doanh nghiệp và người dân (tập trung vào sự thuận tiện của các thủ tục hành chính về cấp phép xây dựng, đăng ký kinh doanh, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và mức độ hài lòng đối với dịch vụ công).

Nguồn tư liệu và dữ liệu

Cơ sở dữ liệu của luận án hình thành từ: Các sắc lệnh lịch sử (Sắc lệnh số 63/SL, Sắc lệnh số 77/SL năm 1945; Luật số 110-SL/L năm 1958); các bản Hiến pháp (1980, 1992, 2013); Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015; Nghị quyết số 54/2017/QH14; các báo cáo thẩm tra và đề án thí điểm chính quyền đô thị của Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh công bố qua các giai đoạn (năm 2012 và 2019).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Chương 1 hệ thống hóa các nghiên cứu quốc tế và trong nước về thể chế đô thị. Tác giả điểm lại các lý thuyết về đô thị hóa, dịch vụ công đô thị của Ash, Thrift, Brenner, Soja, Louis Wirth và Barnes; phân tích kinh nghiệm cải cách phân quyền tại Tokyo, cải cách công vụ tại Nga và tổ chức tự quản tại Ấn Độ. Tại Việt Nam, tác giả tổng kết các công trình lý luận luật học, hành chính học của Phạm Văn Đạt, Lê Anh Tuấn, Trần Kim Yến; các kết quả thí điểm bãi bỏ Hội đồng nhân dân quận, huyện, phường và các hội thảo khoa học từ năm 2007 đến năm 2015. Chương này xác lập khoảng trống nghiên cứu thực tế: Các đề án trước đây chưa đánh giá được năng lực thực thi của công chức, chưa xử lý được mối quan hệ quản lý ngành dọc giữa Trung ương và địa phương, và chưa lượng hóa được hiệu quả kinh tế - xã hội khi áp dụng mô hình chính quyền đô thị mới.

Chương 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn về xây dựng mô hình tổ chức chính quyền đô thị ở Việt Nam hiện nay

Chương 2 làm rõ sự hình thành và bản chất của đô thị hóa, từ đó xác lập quan niệm, tiêu chí tổ chức chính quyền đô thị. Tác giả phân tích lịch sử tổ chức bộ máy nhà nước tại Việt Nam: Ngay sau năm 1945, Sắc lệnh số 63/SL và Sắc lệnh số 77/SL đã phân chia địa bàn nông thôn thành ba cấp (tỉnh, huyện, xã) và địa bàn đô thị thành hai cấp (thành phố, khu phố), trong đó cấp huyện và khu phố không tổ chức Hội đồng nhân dân; tiếp đó Luật số 110-SL/L năm 1958 khẳng định cơ chế quản lý riêng cho đô thị. Hiến pháp năm 1980 đã cào bằng thể chế này khi quy định mô hình gồm ba cấp chính quyền hoàn chỉnh áp dụng chung cho cả nước.

Tác giả phân tích các cơ sở chính trị và pháp lý hiện hành, gồm Nghị quyết số 17-NQ/TW khóa X, Nghị quyết số 26/2008/QH12, Nghị quyết số 724/2009/UBTVQH12, Nghị quyết số 725/2009/UBTVQH12 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về việc điều chỉnh chức năng của Ủy ban nhân dân nơi không tổ chức Hội đồng nhân dân, cùng các quy định của Hiến pháp năm 2013 và Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015. Kinh nghiệm quốc tế chỉ ra rằng chính quyền đô thị cần được tổ chức tinh gọn, phân quyền tự chủ mạnh mẽ và gắn với trách nhiệm trực tiếp của người đứng đầu.

Chương 3: Mô hình chính quyền đô thị Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay – Thực trạng và những vấn đề đặt ra

Chương 3 khảo sát thực tế bộ máy chính quyền Thành phố Hồ Chí Minh. Thành phố có 24 đơn vị hành chính gồm 19 quận, 5 huyện và 322 phường, xã, tạo ra một khối lượng công việc quản lý nhà nước đồ sộ. Luận án phân tích chi tiết hai phương án cải cách trong các đề án của thành phố:

• Đề án năm 2012: Đề xuất chia địa bàn thành 4 thành phố vệ tinh trực thuộc và 1 vùng nông thôn:

Khu vực theo Đề án năm 2012	Phạm vi địa giới hành chính	Diện tích	Định hướng phát triển kinh tế - xã hội
Khu đô thị Đông	Quận 2, Quận 9, Quận Thủ Đức	211 km²	Dịch vụ cao cấp, công nghiệp kỹ thuật cao (trung tâm Thủ Thiêm).
Khu đô thị Nam	Quận 7, huyện Nhà Bè, một phần Quận 8 và Bình Chánh	194 km²	Phát triển dịch vụ cảng và các dịch vụ thương mại phụ trợ.
Khu đô thị Bắc	Quận 12 và phần lớn huyện Hóc Môn	149 km²	Dịch vụ, du lịch sinh thái, nông nghiệp kỹ thuật cao.
Khu đô thị Tây	Quận Bình Tân, một phần Quận 8 và huyện Bình Chánh	191 km²	Đầu mối giao lưu kinh tế với khu vực đồng bằng sông Cửu Long.
Nông thôn trong đô thị	Huyện Củ Chi, Bình Chánh, Cần Giờ	Quy mô lớn	Chuyển cấp huyện thành cấp hành chính, không tổ chức HĐND cấp huyện.

• Đề án tái khởi động tháng 10/2019 và cơ chế theo Nghị quyết số 54/2017/QH14: Thành phố thu hẹp định hướng vệ tinh thành một thành phố phía Đông duy nhất (thành phố Thủ Đức) trên cơ sở sáp nhập Quận 2, Quận 9 và quận Thủ Đức; tổ chức chính quyền theo mô hình một cấp chính quyền địa phương (cấp thành phố) và hai cấp hành chính cơ sở (quận/huyện/thành phố thuộc thành phố và phường/xã/thị trấn). Đi kèm với đó là các cơ chế đặc thù: Hội đồng nhân dân thành phố được chuyển mục đích sử dụng đất trồng lúa từ 10 ha trở lên; quyết định chủ trương đầu tư dự án nhóm A; điều chỉnh tăng thuế suất tiêu thụ đặc biệt và thuế bảo vệ môi trường không quá 25%; chi thu nhập tăng thêm cho công chức tối đa không quá 1,8 lần mức lương ngạch bậc; và Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố được quyền ủy quyền cho Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp huyện.
• Bất cập thực tiễn: Mô hình bộ máy của các cơ quan chuyên môn ở Thành phố Hồ Chí Minh không khác biệt so với các tỉnh quy mô nhỏ; chế độ tập thể lãnh đạo gây chậm trễ trong xử lý công việc; thẩm quyền quản lý đất đai và ngân sách còn bị hạn chế; mức độ hài lòng của công dân đối với dịch vụ hành chính công có chiều hướng giảm sút.

Chương 4: Phương hướng, giải pháp xây dựng mô hình tổ chức chính quyền đô thị Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay

Chương 4 đưa ra các dự báo về nhân tố tác động (áp lực đô thị hóa, gia tăng dân số cơ học, hội nhập quốc tế) và đề xuất hệ thống giải pháp cơ bản:

• Phương hướng: Xây dựng mô hình chính quyền đô thị tinh gọn, phân định rõ ràng giữa địa bàn đô thị và nông thôn; bảo đảm tính chỉ đạo thông suốt của cơ quan hành chính cấp trên đối với cơ quan đại diện hành chính cấp dưới.
• Giải pháp về tổ chức bộ máy: Luận án thiết kế ba phương án tổ chức mô hình chính quyền đô thị và hệ thống cơ quan chuyên môn (được thể hiện chi tiết tại các Phụ lục từ 1 đến 11). Về cơ bản, tổ chức một cấp chính quyền địa phương hoàn chỉnh (có Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân) ở cấp Thành phố Hồ Chí Minh; tại các quận và phường không tổ chức Hội đồng nhân dân mà chỉ tổ chức Ủy ban nhân dân với tư cách là cơ quan hành chính nhà nước trực thuộc; thiết lập vị thế pháp lý đặc thù cho thành phố Thủ Đức.
• Giải pháp về cơ chế điều hành và phân quyền: Chuyển đổi phương thức làm việc của Ủy ban nhân dân từ chế độ tập thể lãnh đạo sang chế độ thủ trưởng; tăng thẩm quyền và trách nhiệm giải trình của Chủ tịch Ủy ban nhân dân các cấp; đẩy mạnh phân cấp quản lý tài chính - ngân sách, quy hoạch đô thị và quản lý biên chế công chức từ Trung ương cho chính quyền thành phố.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

Luận án hệ thống hóa các quan niệm khoa học về chính quyền đô thị, làm rõ tiêu chí phân biệt giữa chính quyền đô thị và chính quyền nông thôn trong điều kiện thể chế chính trị của Việt Nam. Công trình cung cấp luận cứ khẳng định tính tất yếu của việc cá thể hóa trách nhiệm người đứng đầu, thu gọn tầng nấc hành chính và mở rộng quyền tự quản ngân sách cho các đô thị loại đặc biệt.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Khảo cứu toàn diện thực trạng tổ chức chính quyền địa phương tại Thành phố Hồ Chí Minh từ năm 2013 đến năm 2022, bóc tách nguyên nhân thể chế dẫn đến sự đình trệ và kém hiệu quả của bộ máy hành chính rập khuôn.
• Đánh giá thực tế các tác động bước đầu của Nghị quyết số 54/2017/QH14 và Đề án thành lập thành phố Thủ Đức.
• Đề xuất các phương án cấu trúc bộ máy (Phương án 1, 2 và 3 trong các phụ lục) giúp tinh giản các sở, ban, ngành và phân định rạch ròi chức năng giữa cơ quan quản lý tổng hợp và cơ quan quản lý chuyên ngành đô thị.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của luận án: Nghiên cứu chủ yếu dựa trên các văn bản thể chế, khảo cứu tài liệu thứ cấp và dữ liệu khảo sát trong phạm vi từ năm 2013 đến thời điểm hoàn thành luận án. Mô hình thành phố Thủ Đức và cơ chế tổ chức chính quyền đô thị không tổ chức Hội đồng nhân dân quận, phường mới được triển khai trong giai đoạn từ tháng 10/2019 và năm 2020, do đó văn bản chưa có chuỗi dữ liệu thực nghiệm dài hạn để lượng hóa toàn diện hiệu quả kinh tế và năng lực quản lý sau chuyển đổi.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Tiến hành các nghiên cứu định lượng độc lập đo lường mức độ tối ưu hóa ngân sách và chỉ số hài lòng của người dân sau khi bộ máy mới đi vào vận hành ổn định; tiếp tục hoàn thiện khung lý thuyết về phân cấp tài chính độc lập và mô hình quản trị liên kết vùng giữa Thành phố Hồ Chí Minh với các đô thị lân cận.

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng:
  • Các cơ quan xây dựng chính sách của Đảng, Quốc hội, Chính phủ và Bộ Nội vụ trong quá trình sửa đổi, bổ sung Luật Tổ chức chính quyền địa phương và xây dựng văn bản pháp luật về các đơn vị hành chính đô thị.
  • Thành ủy, Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh và chính quyền thành phố Thủ Đức trong việc sắp xếp cơ quan chuyên môn, phân định thẩm quyền và thực hiện chế độ công vụ mới.
  • Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học thuộc các chuyên ngành Chính trị học, Khoa học quản lý, Quản lý công, Luật Hành chính và Lãnh đạo học.
• Nội dung có giá trị tham khảo chuyên sâu: Khung tổng quan kinh nghiệm quốc tế và lịch sử lập pháp Việt Nam giai đoạn 1945-1958; bảng phân loại các mô hình đô thị theo Barnes (1991); sơ đồ cơ cấu các cơ quan chuyên môn theo ba phương án tại hệ thống phụ lục của luận án.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao chế độ tập thể lãnh đạo của Ủy ban nhân dân bị luận án xem là điểm hạn chế lớn trong quản trị đô thị tại Thành phố Hồ Chí Minh?

Theo tác giả, quản lý đô thị đòi hỏi tính thống nhất, đồng bộ, nhanh nhạy và kịp thời để giải quyết các vấn đề phát sinh tức thời của thị dân. Chế độ tập thể lãnh đạo của Ủy ban nhân dân (vốn ngược với thông lệ quản trị quốc tế) làm phân tán quyền hạn, không phân định rạch ròi giữa thẩm quyền chung của tập thể Ủy ban với thẩm quyền riêng của Chủ tịch Ủy ban nhân dân. Điều này làm mờ trách nhiệm cá nhân, dẫn đến sự thụ động, kéo dài thời gian ban hành quyết định hành chính và làm suy giảm hiệu lực quản trị.

2. Nghị quyết số 54/2017/QH14 của Quốc hội đã trao những quyền hạn đặc thù nào cho chính quyền Thành phố Hồ Chí Minh?

Nghị quyết số 54/2017/QH14 quy định các quyền hạn thí điểm:

• Đất đai: Hội đồng nhân dân thành phố được phép quyết định chuyển mục đích sử dụng đất trồng lúa từ 10 ha trở lên và sử dụng nguồn vốn từ quỹ đất để đầu tư phát triển.
• Đầu tư: Hội đồng nhân dân thành phố quyết định chủ trương đầu tư các dự án nhóm A sử dụng vốn ngân sách địa phương.
• Tài chính - ngân sách: Đề xuất áp dụng tăng mức thuế hoặc thuế suất thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế bảo vệ môi trường với mức tăng không quá 25% so với quy định hiện hành.
• Tổ chức bộ máy và nhân lực: Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố được quyền ủy quyền trực tiếp cho Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp huyện; Hội đồng nhân dân thành phố được quyết định chi thu nhập tăng thêm cho công chức, viên chức theo hiệu quả công việc với mức tối đa không vượt quá 1,8 lần lương ngạch bậc, chức vụ.

3. Đề án thí điểm năm 2012 của Thành phố Hồ Chí Minh từng đề xuất phân chia cấu trúc không gian đô thị như thế nào?

Đề án năm 2012 đề xuất tổ chức 4 thành phố trực thuộc đóng vai trò đô thị vệ tinh: Khu Đông (Quận 2, 9, Thủ Đức; 211 km²; trung tâm dịch vụ cao cấp và công nghệ cao), Khu Nam (Quận 7, Nhà Bè, một phần Quận 8 và Bình Chánh; 194 km²; dịch vụ cảng và thương mại), Khu Bắc (Quận 12, phần lớn Hóc Môn; 149 km²; du lịch sinh thái và nông nghiệp kỹ thuật cao), Khu Tây (Bình Tân, một phần Quận 8 và Bình Chánh; 191 km²; đầu mối giao lưu với đồng bằng sông Cửu Long); cùng vùng nông thôn gồm 3 huyện Củ Chi, Bình Chánh, Cần Giờ được định hướng chuyển thành cấp hành chính không có Hội đồng nhân dân.

4. Bốn mô hình tổ chức chính quyền đô thị tại Hoa Kỳ được William R. Barnes (1991) chỉ ra gồm những dạng thức nào?

Bốn mô hình bao gồm:

1. Mô hình Giám đốc - Hội đồng (Council-Manager): Chiếm tỷ lệ cao nhất (55% năm 2006 theo ICMA), trong đó Hội đồng thành phố quyết định chính sách và thuê một người quản lý chuyên nghiệp điều hành công việc hàng ngày.
2. Mô hình Thị trưởng - Hội đồng (Mayor-Council): Chiếm 34% số thành phố, thị trưởng do dân bầu độc lập và nắm quyền lực hành pháp, ngân sách trực tiếp.
3. Mô hình Ủy ban (Commission): Chiếm dưới 1% số thành phố, mỗi ủy viên hội đồng đồng thời là người đứng đầu một nhánh hành chính cụ thể.
4. Mô hình Đại hội đồng thành phố (Town meeting): Áp dụng tại khoảng 5% đô thị, toàn bộ cử tri tham gia thảo luận và thông qua các quyết sách địa phương.

5. Lịch sử quản lý nhà nước giai đoạn 1945–1958 tại Việt Nam đã ghi nhận sự phân định giữa chính quyền đô thị và chính quyền nông thôn ra sao?

Ngay sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Sắc lệnh số 63/SL (ngày 23/11/1945) và Sắc lệnh số 77/SL (ngày 21/12/1945) đã thiết lập bộ máy chính quyền: Nông thôn gồm 3 cấp (tỉnh, huyện, xã), đô thị gồm 2 cấp (thành phố, khu phố). Cấp huyện và cấp khu phố được xác định là cấp hành chính trung gian, chỉ thành lập cơ quan hành chính (Ủy ban hành chính) để thi hành chỉ thị cấp trên mà không tổ chức Hội đồng nhân dân. Đến ngày 31/05/1958, Luật số 110-SL/L tiếp tục quy định rõ cơ chế phân định thẩm quyền và bộ máy riêng biệt giữa đô thị và nông thôn.

Kết luận

Luận án của tác giả Nguyễn Thị Liên Phương là công trình nghiên cứu hệ thống hóa các luận cứ lý luận và thực tiễn về mô hình tổ chức chính quyền đô thị tại Việt Nam, tập trung vào không gian Thành phố Hồ Chí Minh. Tác giả đã làm rõ các điểm nghẽn thể chế của mô hình quản trị địa phương cào bằng, từ đó cung cấp căn cứ thực chứng về sự cần thiết phải phân quyền và cá thể hóa trách nhiệm người đứng đầu. Trên cơ sở tổng hợp bài học lịch sử, kinh nghiệm quốc tế và phân tích các đề án thí điểm, luận án đề xuất phương án tổ chức bộ máy một cấp chính quyền địa phương kết hợp hai cấp hành chính đại diện. Các kết quả nghiên cứu góp phần cung cấp tư liệu tham khảo phục vụ quá trình hoạch định chính sách và hoàn thiện thể chế quản lý đô thị hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Ở NƯỚC NGOÀI Ở nước ngoài các công trình nghiên cứu về CQĐT đã được tiến hành trong nhiều thập kỷ qua, thậm chí đã trở thành những ngành khoa học độc lập gọi là “đô thị học”, “kinh tế học đô thị”, “hành chính học đô thị”… Các nghiên cứu thường tiếp cận dưới góc độ phân bổ không gian kiến trúc đô thị, nghiên cứu về tổ chức chính quyền đô thị, về đảm bảo cung ứng dịch vụ công ở đô thị… Tùy theo thiết kế mô hình tổ chức của hệ thống chính trị mà các nghiên cứu đề cập đến việc xây dựng mô hình chính quyền đô thị tương thích. Trong phạm vi nghiên cứu, có thể kể đến một số công trình tiêu biểu sau: - Những nghiên cứu dưới góc độ lý thuyết về phát triển đô thị Khảo sát khuôn khổ lý thuyết đô thị qua các thành phố lớn, Ash, và Nigel Thrift trong công trình nghiên cứu Các thành phố: Tạo phong cách mới cho đô thị.: Polity, 2002) [111] đã cho thấy việc xây dựng một mô hình chính quyền theo hướng kết hợp các chuỗi đô thị là nhân tố quan trọng để thúc đẩy hình thành không gian sống, cải thiện chất lượng cung ứng dịch vụ công của chính quyền cho người dân. Bên cạnh đó nghiên cứu cũng chỉ ra thách thức mà quá trình hình thành các chuỗi đô thị lớn gặp phải đó là tình trạng ô nhiễm, năng lực quản lý, tính tự quản và mối quan hệ với chính quyền trung ương cũng như năng lực tài chính để phát triển các đô thị dạng này.

Cũng tiếp cận dưới góc độ này, tác giả Brenner, Neil, David J. Madden, và David Wachsmuth (2010), trong công trình nghiên cứu Đô thị học về hiện tượng tụ tập và các thách thức của lý thuyết chủ chốt về đô thị, (Tạp chí Thành phố (City) 15, no. 2: 225 – 40) [114] đã cho thấy việc hình thành các đô thị lớn là cần thiết nhưng nó cũng gặp không ít các thách thức đó là năng lực cung ứng dịch vụ công đô thị (thu gom rác thải, nước sinh hoạt, trường học…) và tình trạng tội phạm ở đô thị; nghiên cứu của Soja, Edward (2000) trong cuốn Hậu thủ phủ: Các nghiên cứu chính về thành phố và vùng (Oxford: Blackwell) [134] đã chỉ ra rằng việc phát triển các siêu đô thị là thách thức lớn đối với năng lực quản lý của chính quyền. Các lý thuyết về đô thị hết sức đa dạng và thậm chí xung đột nhau giữa các mô hình tổ chức đô thị.

Simon Parker (2015) trong nghiên cứu Urban Theory and the Urban Experience: Encountering the city (University Oxford press) [134] đã cho thấy việc tập trung các chuỗi đô thị lớn chưa hẳn là tốt, đặc biệt là khi chưa có sự đồng thuận của người dân, sự thay đổi mô hình sản xuất và thói quen không phải là điều dễ dàng. Lấy trường hợp của nước Anh, K. Newton (1984) trong nghiên cứu Urban System Theory, and Urban Policy and Expenditures in England and Wales (European Journal of Political Research, Volume 12, Issue 4, pages 357–369) [127] đã chỉ ra tính truyền thống và sự bảo thủ trong mô hình tổ chức cư dân đô thị ở một số vùng thuộc Anh. Cũng liên quan đến chủ đề này còn có các nghiên cứu của: J.

Molotch, Urban Fortunes (Berkeley: University of California Press, 1987)., The Government of World Cities:The Future of the MetroModel (New York: John Wiley and Sons, 1995) [124]. Dân cư tập trung nhiều ở các đô thị lớn là xu hướng phát triển ở nhiều quốc gia trong quá trình công nghiệp hóa, việc lựa chọn hệ thống mô hình tổ chức chính quyền phù hợp là nhân tố để quản trị đô thị hiệu quả. Brenner, Neil, và Christian Schmid (2012) trong nghiên cứu Đô thị hóa toàn cầu (in trong Chòm sao đô thị [115, tr.10 - 13] và Berlin: Jovis. Nghi vấn về thời đại đô thị - Cambridge) [114] đã chỉ ra các thách thức và cơ hội của xu hướng tập trung đông dân cư mà các quốc gia phải vượt qua.

Cũng dưới góc độ này còn có nghiên cứu của Burdett, Ricky, và Deyan Sudjic (2006) trong cuốn Thành phố vô tận: Dự án thời đại đô thị (London School of Economics và Deutsche Bank’s Alfred Herrhausen Society phát hành, London: Phaidon) [117] và cuốn Những tụ tập tại đô thị: Lý thuyết mạng nhân tố hành dộng đã thay đổi nghiên cứu đô thị ra sao của Farías, Ignacio và Thomas Bender (New York: Routledge, 2010) [120]. Thủ đô Tokyo của Nhật Bản là một trong những mẫu hình thành công trong tổ chức chính quyền đô thị hiện đại. Các nghiên cứu đã tổng kết về sự thành công của Nhật Bản bắt nguồn từ các yếu tố: Thứ nhất, cần phải cầu trúc chính quyền tại chỗ và cấp vùng miền sao cho đảm bảo hiệu quả quy hoạch siêu đô thị, sự hợp tác và sự phát triển. Thứ hai, cần tổ chức phân bổ dịch vụ công sao cho hiệu quả, có trách nhiệm giải trình và công bằng.

Thứ ba, cần phát triển xã hội dân sự và đảm bảo rằng, chính quyền tại chỗ và cấp vùng đáp ứng các khát vọng dân chủ. Một trong những yếu tố quan trọng của chính quyền đô thị Tokyo đó là phân quyền mạnh mẽ cho địa phương; đảm bảo tự chủ trong các vấn đề cung ứng dịch vụ công mà khu vực tư nhân có thể đảm nhận. Liên quan đến vấn đề này có thể kể đến các công trình nghiên cứu của: Akira Nakamura, “Cải cách hành chính kiểu Nhật - Phi tập trung hóa quyền lực Trung ương: một só sánh xuyên quốc gia” (in trong Các thách thức tương lai của tự trị địa phương ở Nhật, Hàn quốc và Mỹ, Tokyo; Nxb. National Institute for Research Advancement, 1997) [113]; Kurt Steiner, Chính quyền địa phương ở Nhật (Stanford, CA: StanfordUniversity Press, 1965) [121]; Kimihiko Kitamura, “Chính quyền địa phương ở Nhật” (in trong sách Dân chủ ở cấp địa phương: một nghiên cứu so sánh về chính quyền địa phương, Margaret Bowman và William Hampton, biên soạn., 1983); Hiromi Muto, “Chiến lược của cải cách hành chính ở Nhật” (trong Các thách thức tương lai của tự trị địa phương ở Nhật, Hàn quốc và Mỹ, Tokyo; Nxb.

National Institute for Research Advancement, 1997); Nobuo Sasaki, “Nghiên cứu lãnh đạo về chính trị trong chính quyền Thủ đô Tokyo: tìm tòi mô hính lý tưởng về phi tập trung hóa ở Nhật” (Tạp chí International Review of Administrative Sciences, số 64 (1998), tr. Smith, Tiếng nói địa phương, Chủ đề quốc gia: Dấu ấn của địa phưong trong hoạch định chính sách của Nhật (tập hợp công trình nghiên cứu Nhật của đại học Michigan. No 31 ((Ann Arbor: Trung tâm nghiên cứu Nhật, Đại học Michigan, 2000) [133]; Yasuo Miyakawa, “Nhật Bản: hướng tới Nhóm siêu đô thị tầm thế giới và quan hệ quốc tế đa hình thái” (Ekiatics 340, No. 48-75) [136]; Yousuke Isozaki, Chính quyền địa phương ở Nhật (Tokyo,NXB Local Autonomy College, 1997) [137]; Junshichiro Yonehara, “Quan hệ về tài chính giữa chính quyền Trung ương và chính quyền địa phương”, (in trong Khu vực hành chính công Nhật Bản: Chính quyền được cấp ngân sách ra sao (Japan’s Public Sector: How the Government is Financed, Tokyo, NXB University of Tokyo Press, 1993) [139]… - Nghiên cứu CQĐT dưới góc độ giải quyết các vấn đề đô thị Cùng với tổ chức chính quyền đô thị, giải quyết các vấn đề xã hội đô thị là mối quan tâm lớn trong nhiều nghiên cứu.

Điển hình có thể kể đến nhà xã hội học đô thị thuộc Đại học Chicago Louis Wirth, trong các nghiên cứu của mình (Wirth, Louis, Đô thị hóa như một cách sống, in trong Các tiểu luận kinh điển về văn hóa của các thành phố, Richard Sennett biên soạn, 143 - 64. Prentice- Hall) [140] ông đã phác họa một khuôn khổ có tính phân tích về đô thị học dưới góc độ xã hội học như: quy mô dân số đông, mật độ dân số cao và cấp độ cao của tính đa dạng của các sắc tộc, tôn giáo. Đối với Wirth, sự cùng chung sống trong cùng không gian đô thị với sự đa dạng về kết cấu xã hội là lợi thế nhưng cũng là thách thức trong quản lý xã hội. Wirth đã chỉ ra, đầu thế kỷ 21, đô thị rõ ràng đã trở thành một biểu thị hiển hiện cho tinh hoa, đây là nơi thu hút, tập trung các thành phần ưu tú trong xã hội, tạo ra động lực dẫn dắt, do đó, trong các chính sách phát triển đô thị cũng cần phải chú ý đến sự phân tầng xã hội giữa nông thôn và đô thị.

Quá trình đô thị hóa ngày một mở rộng quy mô đang tạo ra một bức tranh đa dạng của đô thị, mà thay vì chỉ kết nối đơn giản bên trong các nút, hay đơn thuần hạn chế trong ranh giới các vùng, nó đang đan kết một cách đều đặn và ngày một dày đặc hơn dọc xuyên qua khắp hang cùng ngõ hẻm trên thế giới. Một hình dạng như thế không thể nắm bắt được thích đáng nhờ vào những quan niệm truyền thống về tính thành thị (cityness), về tính thủ đô (metropolitanism), hoặc về tính chất kép thành thị - nông thôn, những gì trước đây gợi một sự chia tách mạch lạc theo khu vực của các cách định cư [140]. Trong nghiên cứu Innovation Managemnt in Local Gorernment: An Emprical Anylysis of Suburban Municipalities các tác giả Kimberly L. Wood and Gerald T.

Gabris [124] đã chỉ ra những thách thức của thành phố Chicago cần vượt qua trên cả phương diện nhân sự và cung ứng dịch vụ công. Mô hình tổ chức chính quyền đô thị là cần thiết để tăng cường năng lực quản trị đô thị, việc thiết lập mô hình phù hợp sẽ góp phần giải quyết các các vấn đề đô thị. Tuy nhiên, đây là vấn đề nan giải, các tác giả đã đưa ra yêu cầu phân cấp mạnh mẽ cho các tổ chức xã hội dân sự và doanh nghiệp trong cung ứng dịch vụ công của đô thị. Nhóm tác giả khẳng định, nếu không có sự phân cấp, ủy quyền thì sẽ vượt quá khả năng đáp ứng của chính quyền độ thị trên cả phương diện nhân sự và nguồn lực.

- Nghiên cứu CQĐT góc độ mô hình, cách thức tổ chức chính quyền Trong nghiên cứu "Forms and Structure of Municipal Government in the United States" tác giả Barnes, William R. (1991) [116] đã chỉ ra các mô hình tổ chức chính quyền đô thị. Qua khảo sát ở Mỹ, tác giả đã chỉ ra những mô hình chủ yếu như: Mô hình Giám đốc - hội đồng: Đặc điểm của mô hình này là: (1). Hội đồng thành phố giám sát hành chính tổng thể, hoạch định chính sách, lập ngân sách; (2).

Hội đồng bổ nhiệm một người quản lý thành phố chuyên nghiệp để thực hiện các hoạt động hành chính hằng ngày; (3). Thường thì thị trưởng được chọn từ các hội đồng trên cơ sở luân phiên.