Luận văn: Thiết kế mô hình động PowerPoint dạy học Sinh lý thực vật 11

Luận văn thạc sĩ về thiết kế và sử dụng mô hình động PowerPoint trong dạy học Sinh lý học thực vật lớp 11, nâng cao hiệu quả giảng dạy.

• Tác giả: Hoàng Thị Quyên
• Người hướng dẫn: Tiến Sĩ Nguyễn Văn Hồng
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm - Đại Học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp Dạy học Sinh học
• Đề tài: Thiết Kế Và Sử Dụng Mô Hình Động Dạy Học Sinh Lý Học Thực Vật (Sinh Học 11) Bằng Phần Mềm Ms.Power Point
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU DẠY HỌC BẰNG CÔNG NGHỆ THÔNG TIN
• 1.1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu ứng dụng công nghệ thông tin trong giáo dục ở một số nước trên thế giới
• 1.1.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu ứng dụng CNTT trong dạy học ở Việt Nam
• 1.1.3. Một số nghiên cứu về ứng dụng tin học trong dạy học Sinh học
• 2. Chương 2: SỬ DỤNG HIỆU ỨNG CỦA MS. POWER POINT THIẾT KẾ CÁC MÔ HÌNH ẢO PHỤC VỤ DẠY HỌC MỘT SỐ KIẾN THỨC PHẦN SINH HỌC SINH LÍ THỰC VẬT THUỘC SINH HỌC 11 THPT (BAN CƠ BẢN)
• 2.1. THỰC TRẠNG HIỂU BIẾT VÀ VẬN DỤNG CÁC PHƯƠNG PHÁP TÍCH CỰC CỦA GV HIỆN NAY
• 3. Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Tóm tắt

I. Cách Mô hình động PowerPoint đổi mới dạy Sinh lý thực vật

Trong bối cảnh giáo dục hiện đại, việc ứng dụng công nghệ thông tin đã trở thành một xu thế tất yếu, đặc biệt trong giảng dạy các môn khoa học thực nghiệm như Sinh học. Mô hình động PowerPoint dạy Sinh lý thực vật Sinh học 11 nổi lên như một giải pháp đột phá, giúp chuyển đổi phương pháp truyền thụ kiến thức từ thụ động sang chủ động. Thay vì chỉ tiếp nhận thông tin một chiều, học sinh được tương tác với các mô hình trực quan, sinh động, từ đó kích thích tư duy sáng tạo và khả năng tự học. Việc sử dụng các slide powerpoint sinh lý thực vật không chỉ giúp bài giảng trở nên hấp dẫn hơn mà còn góp phần nâng cao chất lượng dạy và học. Đây là một công cụ hỗ trợ giảng dạy hiệu quả, giúp giáo viên dễ dàng truyền tải những khái niệm phức tạp và trừu tượng, đồng thời tạo ra một môi trường học tập tương tác, nơi học sinh có thể khám phá và chiếm lĩnh tri thức một cách chủ động. Sự chuyển đổi này phù hợp với định hướng đổi mới phương pháp giáo dục của Bộ Giáo dục và Đào tạo, nhấn mạnh việc tận dụng các thành tựu công nghệ để tiếp cận trình độ tiên tiến của khu vực và quốc tế.

1.1. Tổng quan ứng dụng công nghệ trong giảng dạy Sinh học 11

Việc tích hợp công nghệ thông tin vào giáo dục đã được Đảng và Nhà nước đặc biệt quan tâm, thể hiện qua các văn kiện pháp lý như Nghị quyết Hội nghị Trung ương Đảng. Mục tiêu là đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục, khắc phục lối truyền thụ một chiều. Đối với môn Sinh học, một ngành khoa học thực nghiệm, việc trực quan hóa kiến thức sinh học là cực kỳ quan trọng. Các phần mềm dạy học, đặc biệt là MS. PowerPoint, đã chứng tỏ ưu thế vượt trội. Theo nghiên cứu của Hoàng Thị Quyên (2009), PowerPoint cho phép tạo ra các bài giảng điện tử sinh học 11 với hình ảnh, âm thanh sinh động, sắp xếp đề mục logic, giúp học sinh dễ tiếp thu bài hơn. Sự ra đời của Internet và các thư viện bài giảng điện tử đã mở ra một kho tàng tài liệu tham khảo khổng lồ, hỗ trợ giáo viên xây dựng những tài liệu giảng dạy sinh học 11 chất lượng cao. Các phần mềm chuyên dụng như Encarta Biology hay các mô hình trên web tuy hữu ích nhưng thường không hoàn toàn phù hợp với chương trình sách giáo khoa Việt Nam, do đó việc tự thiết kế các mô hình động là vô cùng cần thiết.

1.2. Ưu điểm của bài giảng e learning Sinh học 11 so với PPDH cũ

So với phương pháp giảng dạy truyền thống dựa chủ yếu vào sách giáo khoa và tranh ảnh tĩnh, bài giảng e-learning sinh học 11 mang lại nhiều ưu điểm vượt trội. Thứ nhất, nó khắc phục được tình trạng “dạy chay”, đặc biệt với các nội dung khó tiến hành thí nghiệm thật như cơ chế phiên mã, dịch mã hay các quá trình sinh lý phức tạp. Thứ hai, các hình ảnh động về hô hấp thực vật hay video mô phỏng trao đổi nước ở cây giúp học sinh quan sát được các quá trình diễn ra theo thời gian, điều mà hình ảnh tĩnh không thể làm được. Điều này giúp các em đi từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, hiểu đúng bản chất sự kiện. Thứ ba, giáo viên hoàn toàn chủ động điều khiển tiến trình bài giảng, có thể dừng lại, lặp lại một phân cảnh để nhấn mạnh kiến thức trọng tâm, phù hợp với trình độ của từng đối tượng học sinh. Cuối cùng, việc xây dựng các giáo án điện tử sinh học 11 giúp tiết kiệm thời gian chuẩn bị đồ dùng dạy học cồng kềnh, đồng thời tạo ra một môi trường học tập năng động, hứng thú, khuyến khích sự tương tác và khám phá của học sinh.

II. Thách thức khi dạy chay các quá trình Sinh lý thực vật trừu tượng

Sinh lý thực vật là một phần kiến thức cốt lõi nhưng cũng đầy thách thức trong chương trình Sinh học 11. Các cơ chế như quang hợp, hô hấp, trao đổi nước và khoáng chất đều là những quá trình vi mô, diễn ra bên trong tế bào và mô thực vật, không thể quan sát bằng mắt thường. Việc giảng dạy những nội dung này theo phương pháp truyền thống, hay còn gọi là “dạy chay”, đặt ra nhiều rào cản lớn. Giáo viên phải vật lộn để diễn tả các chuỗi phản ứng hóa học phức tạp, sự vận chuyển của các phân tử qua màng tế bào, trong khi học sinh phải cố gắng tưởng tượng một cách mơ hồ. Điều này dẫn đến tình trạng học vẹt, thuộc lòng lý thuyết mà không hiểu sâu bản chất vấn đề. Việc thiếu hụt các thí nghiệm ảo sinh lý thực vật khiến bài học trở nên khô khan, giảm sút hứng thú của học sinh và không phát huy được năng lực tư duy khoa học. Do đó, việc áp dụng Mô hình động PowerPoint dạy Sinh lý thực vật Sinh học 11 không còn là một lựa chọn, mà là một yêu cầu cấp thiết để giải quyết những thách thức này.

2.1. Hạn chế của PPDH truyền thống khi thiếu tính trực quan

Phương pháp dạy học truyền thống thường phụ thuộc vào kênh chữ trong sách giáo khoa và lời giảng của giáo viên. Các phương tiện trực quan nếu có cũng chỉ dừng lại ở tranh vẽ, mô hình tĩnh. Đối với các quá trình sinh lý động như con đường vận chuyển nước từ rễ lên lá hay chu trình Calvin, những công cụ này không đủ để mô tả diễn biến và mối quan hệ nhân quả giữa các giai đoạn. Học sinh khó có thể hình dung được sự di chuyển của dòng nước, sự biến đổi của các chất hóa học. Hạn chế lớn nhất là không thể trực quan hóa kiến thức sinh học một cách hiệu quả. Như đã chỉ ra trong nghiên cứu nền tảng, kênh thị giác có khả năng truyền thông tin lớn nhất, và việc thiếu đi các yếu tố động, tương tác làm giảm đáng kể hiệu quả tiếp thu. Kết quả là kiến thức của học sinh thường rời rạc, khó liên kết thành một hệ thống hoàn chỉnh và dễ bị quên sau khi kiểm tra. Việc thiếu các công cụ hỗ trợ giảng dạy hiện đại khiến giờ học Sinh học trở nên kém hấp dẫn.

2.2. Nhu cầu cấp thiết về thí nghiệm ảo sinh lý thực vật hiện nay

Sinh học là khoa học thực nghiệm, nhưng việc tiến hành thí nghiệm thật trong điều kiện trường phổ thông gặp nhiều khó khăn về cơ sở vật chất, hóa chất, thời gian và an toàn. Nhiều thí nghiệm về sinh lý thực vật đòi hỏi thiết bị chuyên dụng và thời gian quan sát dài (ví dụ: chứng minh vai trò của các nguyên tố khoáng). Do đó, thí nghiệm ảo sinh lý thực vật trở thành một giải pháp thay thế hoàn hảo. Các mô hình động được thiết kế trên PowerPoint có thể mô phỏng lại các thí nghiệm một cách chính xác, cho phép học sinh quan sát hiện tượng ở nhiều góc độ, lặp đi lặp lại nhiều lần mà không tốn kém. Ví dụ, một animation quang hợp powerpoint có thể cho thấy rõ vai trò của ánh sáng, CO2 và diệp lục. Tương tự, một mô hình mô phỏng quá trình thoát hơi nước có thể minh họa cơ chế đóng mở của khí khổng. Việc xây dựng và sử dụng các mô hình này không chỉ khắc phục được tình trạng dạy chay mà còn giúp học sinh rèn luyện kỹ năng quan sát, phân tích và tư duy phản biện, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay.

III. Nguyên tắc vàng thiết kế Slide PowerPoint Sinh lý thực vật

Để một Mô hình động PowerPoint dạy Sinh lý thực vật Sinh học 11 thực sự phát huy hiệu quả, việc thiết kế không thể tùy tiện mà phải tuân theo những nguyên tắc sư phạm và kỹ thuật chặt chẽ. Một bài trình chiếu thành công không chỉ là sự lắp ghép của các hình ảnh và hiệu ứng, mà là một kịch bản dạy học được xây dựng công phu. Theo luận văn của Hoàng Thị Quyên, các nguyên tắc cốt lõi bao gồm: đảm bảo tính khoa học của nội dung, tính sư phạm trong phương pháp truyền tải, và tính kỹ thuật trong việc lập trình hiệu ứng. Mỗi slide phải phục vụ một mục tiêu dạy học rõ ràng, giúp học sinh chủ động khám phá và xây dựng kiến thức. Các slide powerpoint sinh lý thực vật cần được thiết kế nhất quán, tinh giản, tránh gây phân tán sự chú ý và phải phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của học sinh THPT. Việc tuân thủ những nguyên tắc này sẽ biến PowerPoint từ một công cụ trình chiếu đơn thuần thành một phương tiện dạy học mạnh mẽ, góp phần tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học.

3.1. Đảm bảo tính khoa học và sư phạm trong giáo án điện tử

Tính khoa học là yêu cầu tiên quyết. Nội dung trình bày trong giáo án điện tử sinh học 11 phải chính xác, cập nhật, phản ánh đúng bản chất các quá trình sinh học và phù hợp với chương trình sách giáo khoa. Bên cạnh đó, tính sư phạm cũng quan trọng không kém. Phần mềm phải được thiết kế để tạo ra một môi trường giao tiếp tích cực, gây hứng thú học tập. Bố cục nội dung phải logic, dẫn dắt học sinh từ dễ đến khó, từ cụ thể đến khái quát. Ví dụ, khi dạy về cơ chế hấp thụ khoáng, cần có hình ảnh minh họa rõ ràng sự khác biệt giữa hấp thụ chủ động và bị động về nồng độ, chiều di chuyển và việc sử dụng năng lượng ATP. Các câu hỏi định hướng phải được lồng ghép khéo léo cùng với hình ảnh để kích thích tư duy của học sinh. Một kịch bản tốt phải bám sát mục tiêu dạy học, sử dụng hình ảnh trực quan và câu hỏi dẫn dắt để học sinh tự tìm tòi, phát hiện ra tri thức mới, qua đó rèn luyện kỹ năng tư duy và hành động.

3.2. Yêu cầu kỹ thuật khi sử dụng hiệu ứng PowerPoint dạy học

Về mặt kỹ thuật, một bài giảng PowerPoint hiệu quả cần có giao diện thân thiện, đồ họa đẹp mắt, màu sắc hài hòa và có sức hấp dẫn. Việc sử dụng hiệu ứng powerpoint dạy học phải có chủ đích, không lạm dụng. Các hiệu ứng chuyển động (Motion Paths), xuất hiện (Entrance), biến mất (Exit) cần được lựa chọn và tùy chỉnh để mô phỏng chân thực nhất các quá trình sinh học. Ví dụ, để mô phỏng quá trình thoát hơi nước, có thể sử dụng hiệu ứng chuyển động để thể hiện các phân tử nước bay hơi từ bề mặt lá. Nguyên tắc quan trọng là sự đơn giản và rõ ràng. Mỗi slide chỉ nên tập trung vào một ý tưởng lớn. Đồ họa và âm thanh (nếu có) phải hỗ trợ cho nội dung, tránh gây nhiễu và làm phân tán sự chú ý của học sinh. Lập trình cần được tối ưu để đảm bảo bài giảng chạy mượt mà và dễ dàng cho việc nâng cấp, chỉnh sửa sau này.

IV. Hướng dẫn quy trình tạo mô hình động PowerPoint từ A Z

Việc xây dựng một Mô hình động PowerPoint dạy Sinh lý thực vật Sinh học 11 đòi hỏi một quy trình bài bản và khoa học. Đây không chỉ là kỹ năng tin học văn phòng mà còn là sự kết hợp giữa chuyên môn sinh học và nghiệp vụ sư phạm. Quy trình này bao gồm nhiều bước, từ việc xác định mục tiêu, lựa chọn nội dung, thiết kế kịch bản, cho đến việc sử dụng các công cụ của PowerPoint để hiện thực hóa ý tưởng. Nghiên cứu của Hoàng Thị Quyên đã hệ thống hóa một quy trình chi tiết, giúp giáo viên có thể tự mình tạo ra những bài giảng điện tử sinh học 11 chất lượng. Quy trình này nhấn mạnh việc biến những kênh hình tĩnh và kênh chữ khô khan trong sách giáo khoa thành các mô phỏng động, trực quan. Nắm vững quy trình này, giáo viên có thể tạo ra các animation quang hợp powerpoint hay mô phỏng quá trình thoát hơi nước một cách chuyên nghiệp, phục vụ hiệu quả cho công tác giảng dạy.

4.1. Các bước thiết kế animation quang hợp PowerPoint chi tiết

Để tạo một animation quang hợp powerpoint, quy trình gồm 4 bước chính. Bước 1: Xác định mục tiêu, ví dụ cần mô phỏng pha sáng và pha tối, thể hiện rõ nguyên liệu, sản phẩm và nơi diễn ra của từng pha. Bước 2: Chọn nội dung và xây dựng kịch bản, phân tích hình vẽ trong sách giáo khoa, xác định các đối tượng cần tạo chuyển động (photon ánh sáng, phân tử nước, O2, ATP, NADPH, CO2, C6H12O6). Bước 3: Thiết kế và áp dụng hiệu ứng. Sử dụng công cụ AutoShapes để vẽ các đối tượng như lục lạp, màng thylakoid. Dùng hiệu ứng Motion Paths để tạo đường đi cho các phân tử. Sử dụng hiệu ứng Entrance (ví dụ: Appear, Fade) để thể hiện sự xuất hiện của sản phẩm và Exit (ví dụ: Disappear) cho sự tiêu biến của nguyên liệu. Các đối tượng chuyển động cùng lúc cần được nhóm lại (Group) để dễ điều khiển. Bước 4: Chạy thử và tinh chỉnh. Sau khi thiết kế, cần trình chiếu thử để kiểm tra tính logic, sự mượt mà của chuyển động và điều chỉnh thời gian (Timing) cho phù hợp với lời giảng.

4.2. Kỹ thuật mô phỏng trao đổi nước và hô hấp thực vật

Kỹ thuật mô phỏng các quá trình khác cũng tương tự. Để tạo video mô phỏng trao đổi nước ở cây, cần thể hiện được hai con đường xâm nhập của nước vào rễ (gian bào và tế bào chất) và dòng vận chuyển trong mạch gỗ lên lá. Sử dụng các mũi tên với hiệu ứng Wipe hoặc Fly In để thể hiện dòng chảy. Đối với hình ảnh động về hô hấp thực vật, cần mô phỏng ba giai đoạn: đường phân (trong tế bào chất), chu trình Krebs và chuỗi chuyền electron (trong ty thể). Có thể sử dụng các hình khối để đại diện cho phân tử glucose, pyruvate, ATP và dùng hiệu ứng chuyển động để thể hiện sự biến đổi và di chuyển của chúng giữa các bào quan. Điều quan trọng là phải thể hiện được bản chất của quá trình: sự phân giải chất hữu cơ và giải phóng năng lượng. Các hiệu ứng powerpoint dạy học cho phép tùy chỉnh tốc độ, hướng di chuyển, giúp mô phỏng trở nên sinh động và dễ hiểu.

4.3. Sưu tầm và xử lý tài liệu đa phương tiện hỗ trợ

Bên cạnh việc tự thiết kế, sưu tầm tư liệu từ Internet cũng là một bước quan trọng. Giáo viên có thể tìm kiếm các đoạn video, ảnh GIF, hoạt hình Flash từ các trang web giáo dục uy tín như YouTube, các thư viện bài giảng điện tử. Quy trình sưu tầm bao gồm: xác định từ khóa (nên dùng cả tiếng Việt và tiếng Anh như “photosynthesis animation”), chọn công cụ tìm kiếm, lọc và lưu trữ thông tin. Sau khi sưu tầm, cần xử lý tư liệu để phù hợp với bài giảng. Các phần mềm như HeroSoft (cắt ghép video), SaveFlashPlayer (tải file Flash), hoặc Adobe Photoshop (chỉnh sửa ảnh) rất hữu ích. Đối với các hình ảnh, video có chú thích tiếng nước ngoài, cần dịch và chèn lại chú thích bằng tiếng Việt. Việc kết hợp giữa tự thiết kế và sưu tầm sẽ giúp tài liệu giảng dạy sinh học 11 trở nên phong phú và đa dạng hơn, tiết kiệm thời gian cho giáo viên.

V. Kết quả thực nghiệm mô hình động PowerPoint tại trường THPT

Lý thuyết cần được kiểm chứng bằng thực tiễn. Hiệu quả của phương pháp sử dụng Mô hình động PowerPoint dạy Sinh lý thực vật Sinh học 11 đã được đánh giá thông qua các nghiên cứu thực nghiệm sư phạm. Cụ thể, trong luận văn của Hoàng Thị Quyên, đề tài đã được triển khai tại hai trường là THPT BC Việt Bắc và THPT Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên. Mục tiêu của thực nghiệm là so sánh kết quả học tập của lớp đối chứng (dạy theo phương pháp truyền thống) và lớp thực nghiệm (dạy có sử dụng mô hình động). Kết quả thu được cung cấp những bằng chứng thuyết phục về tính ưu việt của phương pháp mới. Các slide powerpoint sinh lý thực vật không chỉ giúp nâng cao điểm số mà còn làm thay đổi thái độ học tập của học sinh, biến những giờ Sinh học khô khan trở nên sôi nổi và hấp dẫn hơn. Đây là minh chứng rõ ràng cho thấy việc đầu tư vào xây dựng giáo án điện tử sinh học 11 là một hướng đi đúng đắn và cần được nhân rộng.

5.1. Phân tích hiệu quả dạy học sau khi áp dụng mô hình động

Kết quả thực nghiệm được phân tích dựa trên các bài kiểm tra trước và sau tác động, kết hợp với phiếu điều tra, phỏng vấn giáo viên và học sinh. Số liệu thống kê cho thấy điểm số trung bình của lớp thực nghiệm cao hơn đáng kể so với lớp đối chứng. Cụ thể, học sinh ở lớp thực nghiệm thể hiện khả năng nắm vững bản chất của các quá trình sinh lý phức tạp, có thể giải thích các hiện tượng thay vì chỉ học thuộc lòng. Các thí nghiệm ảo sinh lý thực vật giúp các em rèn luyện kỹ năng quan sát, phân tích, so sánh. Giáo viên tham gia thực nghiệm cũng đánh giá cao vai trò của mô hình động như một công cụ hỗ trợ giảng dạy đắc lực. Nó giúp tiết kiệm thời gian trên lớp, nhấn mạnh được các kiến thức trọng tâm và tạo điều kiện để tổ chức các hoạt động học tập đa dạng, phát huy tính tích cực của học sinh. Hiệu quả này khẳng định giả thuyết nghiên cứu ban đầu: nếu xác định được quy trình thiết kế và sử dụng mô hình động thì sẽ tích cực hóa được hoạt động nhận thức của học sinh.

5.2. Phản hồi tích cực từ học sinh về bài giảng e learning Sinh học 11

Một trong những thành công lớn nhất của phương pháp này là sự thay đổi trong thái độ học tập của học sinh. Các phiếu thăm dò cho thấy học sinh ở lớp thực nghiệm cảm thấy hứng thú hơn, tập trung hơn và yêu thích môn Sinh học hơn. Các em đặc biệt ấn tượng với các hình ảnh động về hô hấp thực vật và các video mô phỏng trao đổi nước ở cây. Việc được “nhìn tận mắt” các quá trình vi mô diễn ra giúp các em dễ hiểu và nhớ bài lâu hơn. Các bài giảng e-learning sinh học 11 tạo ra một không khí học tập sôi nổi, khuyến khích học sinh đặt câu hỏi và tham gia thảo luận. Thay vì thụ động ghi chép, các em trở thành những người chủ động khám phá tri thức. Những phản hồi tích cực này là động lực quan trọng để tiếp tục phát triển và hoàn thiện các tài liệu giảng dạy sinh học 11 theo hướng ứng dụng công nghệ thông tin.

VI. Tương lai của tài liệu giảng dạy Sinh học 11 trong kỷ nguyên số

Thành công của việc áp dụng Mô hình động PowerPoint dạy Sinh lý thực vật Sinh học 11 đã mở ra một hướng đi mới cho việc phát triển các tài liệu dạy học trong tương lai. Trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, vai trò của công nghệ trong giáo dục sẽ ngày càng trở nên quan trọng. Các tài liệu giảng dạy sinh học 11 sẽ không còn giới hạn trong những trang sách in mà sẽ được số hóa, trở nên tương tác và đa phương tiện hơn. Xu hướng phát triển các bài giảng e-learning sinh học 11 và xây dựng các thư viện bài giảng điện tử dùng chung sẽ là tất yếu. Điều này không chỉ giúp nâng cao chất lượng giảng dạy đồng bộ trên cả nước mà còn tạo điều kiện cho giáo viên và học sinh ở những vùng khó khăn có thể tiếp cận với những nguồn học liệu chất lượng cao. Tương lai của giáo dục Sinh học nằm ở việc kết hợp hài hòa giữa nội dung khoa học chuyên sâu và các phương pháp truyền tải hiện đại, sáng tạo.

6.1. Xu hướng phát triển thư viện bài giảng điện tử dùng chung

Việc mỗi giáo viên tự thiết kế bài giảng riêng lẻ có thể tốn nhiều thời gian và công sức. Do đó, xu hướng tất yếu là xây dựng một thư viện bài giảng điện tử cấp quốc gia hoặc cấp ngành, nơi các giáo viên có thể chia sẻ, đóng góp và sử dụng chung các học liệu chất lượng cao. Một thư viện như vậy sẽ chứa đựng các giáo án điện tử sinh học 11, các mô hình động, thí nghiệm ảo sinh lý thực vật, video bài giảng... đã được thẩm định về chất lượng. Điều này không chỉ giúp chuẩn hóa nội dung giảng dạy mà còn thúc đẩy sự hợp tác, trao đổi kinh nghiệm chuyên môn giữa các nhà giáo. Hơn nữa, nó giúp tiết kiệm nguồn lực xã hội, tránh tình trạng “phát minh lại bánh xe”. Học sinh trên cả nước sẽ có cơ hội tiếp cận với những phương pháp dạy học tiên tiến nhất, góp phần thu hẹp khoảng cách về chất lượng giáo dục giữa các vùng miền.

6.2. Đề xuất các biện pháp nhân rộng mô hình dạy học hiệu quả

Để mô hình sử dụng PowerPoint trong dạy học Sinh học 11 được nhân rộng, cần có các giải pháp đồng bộ. Trước hết, cần tổ chức các khóa tập huấn, bồi dưỡng chuyên môn cho giáo viên về kỹ năng thiết kế slide powerpoint sinh lý thực vật và ứng dụng các công cụ hỗ trợ giảng dạy khác. Thứ hai, cần có chính sách khuyến khích, khen thưởng những giáo viên tích cực đổi mới phương pháp, có những sáng kiến kinh nghiệm hay trong việc thiết kế bài giảng điện tử sinh học 11. Thứ ba, cần đầu tư nâng cấp cơ sở vật chất, trang thiết bị như máy tính, máy chiếu đa năng cho các trường học, đặc biệt là ở khu vực nông thôn, miền núi. Cuối cùng, cần tiếp tục nghiên cứu, phát triển các phần mềm dạy học chuyên biệt cho môn Sinh học, dễ sử dụng hơn và có nhiều tính năng mô phỏng cao cấp hơn, để việc trực quan hóa kiến thức sinh học ngày càng trở nên hiệu quả và sâu sắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu và kết luận, luận văn có 3 chương: Chƣơng 1: Cở sở lý luận và thực tiễn của đề tài Chƣơng 2: Sử dụng hiệu ứng của MS. Power Point thiết kế và sử dụng các mô hình ảo phục vụ dạy học một số kiến thức phần sinh học sinh lớ th?c v?t thuộc Sinh học 11 THPT. Chƣơng 3: Thực nghiệm sư phạm. 5 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1.

TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU DẠY HỌC BẰNG CÔNG NGHỆ THÔNG TIN 1.Tổng quan tình hình nghiên cứu ứng dụng công nghệ thông tin trong giáo dục ở một số nƣớc trên thế giới Cùng với sự phát triển của máy tính điện tử là sự phát triển của các phần mềm hệ thống và ứng dụng. Hầu hết người sử dụng máy tính trên thế giới đã quen với các phần mềm nổi tiếng như Windows, Visual Basic. Từ nửa sau thế kỉ 20 sự phát triển của CNTT đã tiến những bước nhảy vọt. Các phần mềm ứng dụng ngày càng được sử dụng nhiều hơn và được phát huy thế mạnh của chúng trong lĩnh vực kinh tế, kĩ thuật, khoa học và giáo dục.

Nhiều phần mềm ứng dụng dạy học đã lần lượt ra đời. Phần mềm tin học là một trương trình cho máy tính để xử lí thông tin. Các phần mềm tin học được ứng dụng ngay từ khi có hệ thống phần cứng ra đời. Monet định nghĩa: “phần mềm tin học là nội dung “thông minh” trong máy tính, bao gồm toàn bộ những chỉ dẫn nhằm hướng dẫn hoạt động chung (hệ thống khai thác) và riêng(ứng dụng) cho một cách sử dụng chính xác hay đặc thù” [6].

Phần mềm tin học được coi là chỗ dựa cho dạy học được coi là phần mềm dạy học. Phần mềm tự học là dạng phần mềm giáo dục, cho phép cá nhân tự học theo một nội dung nào đó, nhờ sự trợ giúp của máy tính, phần mềm tự đặt ra các lỗi, các tình huống xử lí trong quá trình học (học viên tự kiểm tra và hiệu chỉnh kiến thức qua các lỗi mắc phải). Phần mềm hỗ trợ dạy và học đã sớm ra đời, ngày càng phong phú đa dạng, dễ sử dụng, thuận tiện, thường xuyên cập nhật các phiên bản mới. Các phần mềm dạy học ngày càng chuyên biệt và được xây dựng theo từng nội dung kiến thức cụ thể của chuyên ngành.

6 Sự ra đời Internet đã kết nối toàn cầu thành một hệ thống thông tin khổng lồ. Việc trao đổi thông tin không chỉ là đơn lẻ một khu vực hay quốc gia mà rộng khắp thế giới. Thông tin trao đổi có thể trực tiếp, các thông tin thời sự và các kết quả nghiên cứu khoa học được cập nhật nhanh nhất. Các ngôn ngữ lập trình cũng được phát triển và hoàn thiện gần gũi với ngôn ngữ tự nhiên hơn tạo điều kiện cho việc phát triển các ứng dụng trên nền tảng phần nhanh nhất và thuận tiện nhất.

Các phần mềm có tính chất mở (người sử dụng có thể phát triển) nhiều hơn thuận tiện cho người sử dụng phát triển vào mục ứng dụng của mình. Trong dạy học, các phần mềm ứng dụng để tham khảo và phổ biến kiến thức được xây dựng khá công phu và có ứng dụng rộng rãi thông qua mạng Internet, ví dụ các trang Web: http://www.com http://www.edu http://www.Umich Một số nước tiên tiến như Mĩ, Anh, Pháp, Đức, Australia, ấn Độ .đã nghiên cứu xây dựng và đưa vào sử dụng nhiều phần mềm dạy học về mô phỏng, thí nghiệm ảo. trong dạy học và nhiều môn học ở trường phổ thông và cho kết quả tốt. Ví dụ, một số chương trình nghiên cứu CNTT vào dạy học như: - Đề án: “Tin học cho mọi người” năm 1970 do Pháp xây dựng.

- Chương trình Mep (Microelectonnics Education Programe) năm 1980 do Anh xây dựng. - Đề án : CLASS (Computer Literacy And Studies in School) của ấn Độ năm 1980. - Chương trình phần mềm các môn học ở trung học của Australia do tổ chức NSCU (Nationnal Software - Cadination Unit) thành lập năm 1985[20]. 7 - Hộ thảo xây dựng các PMDH của các nước khu vực Châu Á - Thái Bình Dương (Trung Quốc, Nhật Bản, Triều Tiên, Thái Lan, Malaysia, Xerilanca) năm 1985 ở Malaysia.

Việc đào tạo từ xa của các trường Đại học cũng như các Trung tâm dạy nghiên cứu đã được thực hiện trên cơ sở xây dựng hệ thống thư viện, điện tử và tra cứu thông tin qua mạng Internet. Hiện nay, đã có phần mềm hỗ trợ dạy và học các môn học ở mọi cấp học, trong đó có các phần mềm về lĩnh vực dạy Sinh học: - Phần mềm Biology trong Encarta (từ điển bách khoa toàn thư) gồm các kiến thức về phân loại thực vật, phân loại động vật, giải phẫu sinh lí, quá trình phát triển phôi sớm. - Phần mềm trong www.org xây dựng một số cấu trúc cơ chế của sự di truyền như phiên mã, dịch mã; cấu trúc nhiễm sắc thể. Nhìn chung, phần mềm nước ngoài có giao diện sinh động, có âm thanh, màu sắc trung thực, nhưng bằng tiếng nước ngoài nên khả năng sử dụng cho GV và HS rất hạn chế.

Một điều đáng nói là nội dung các phần mềm đó có ở khắp các cấp học, chỉ phù hợp cho việc tham khảo, minh họa của GV khi cần thiết, không phù hợp với các trương trình SGK mới ở cấp tiểu học, THCS, THPT hiện hành[27]; [28]; [29]. Tổng quan tình hình nghiên cứu ứng dụng CNTT trong dạy học ở Việt Nam Từ những năm 60, nước ta bắt đầu sử dụng máy tính điện tử. Hội đồng chính phủ đã ra nghị quyết số 173- CP (1975) và 245- CP (1976) về tăng cường ứng dụng toán học và máy tính điện tử trong cả nước. Viện Công nghệ thông tin được thành lập và có những đề án nghiên cứu ứng dụng CNTT, Đưa tin học vào nhà trường.

8 Đã có nhiều tác giả nghiên cứu về việc ứng dụng tin học trong dạy học các môn học ở trường phổ thông. Năm 2002, Phạm Xuân Quế, Phạm Kim Chung đã thử nghiệm xây dựng trang web dạy học chương “dao động cơ học” ở chương trình Vật lí lớp 12 theo hướng phát triển hứng thú, tích cực, tự lực tham gia giải quyết vấn đề trong học tập của HS. Năm 2004, Nguyễn Thị Côi và cộng sự đã khai thác và ứng dụng tiện ích của phần mềm Microsoft powerpoint để thiết kế các dạng sơ đồ, biểu đồ, tạo các hiệu ứng hoạt hình sinh động trong dạy học Lịch Sử ở trường phổ thông [5]. Hoàng Quỳnh Anh đã sử dụng các phần mềm Maple, Cabri Geometry nhằm khắc sâu và mở rộng kiến thức đại số tuyến tính cho sinh viên.

Nguyễn Thiện Phúc và các cộng sự đã xây dựng các “thiết bị ảo” các mô hình 2D, 3D, sử dụng các công cụ đã xây dựng các phương pháp hiện đại về đồ họa và làm hoạt hình trên máy tính để giảng dạy kĩ thuật. Năm 2005, Hoàng Trọng Phú đã ứng dụng phần mềm Working model để thiết kế các thí nghiệm mô phỏng trong dạy Vật lí [6]. Theo tác giả thì những hiện tượng vật lí như được thu nhỏ lại trước màn hình giúp HS có thể theo dõi, quan sát hiện tượng ở nhiều góc độ khác nhau. Lê Công Triêm đã giới thiệu một số website điển hình dùng cho việc khai thác tư liệu hố trợ cho việc thiết kế bài giảng điện tử trong dạy học Vật lí.

Trịnh Thanh Hải đã khai thác phần mềm Cabri geometry để tạo các hình vẽ trực quan, hình động nhằm phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh trong dạy học hình học. Năm 2006, Tần Thị Trung Ninh và các cộng sự đã sử dụng phần mềm Macromedia Flash MX để minh họa một số cơ chế phản ứng hữu cơ trong dạy học hóa học. Tác giả cho rằng : Chỉ cần những minh họa đơn giản, có thể hiểu 9 được cơ chế của một số phản ứng hữu cơ sảy ra như thế nào, điều mà rất khó có thể chứng minh được bằng thí nghiệm hóa học thông thường. Bùi Thị Hạnh đã nghiên cứu sử dụng phần mềm Microsft Power point dạy học một số nội dung trong bài “Ancol, giúp giáo viên tiết kiệm được thời gian , nhấn mạnh được trọng tâm vấn đề”.

Năm 2007, Nguyễn Mạnh Hưởng đã nghiên cứu thiết kế bài giảng “ Cách mạng tháng Tám” với sự hỗ trợ của phần mềm Microsoft power point [12]. Theo tác giả, phần mềm này có vai trò, ý nghĩa to lớn trong việc giúp học sinh đi từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, hiểu đúng bản chất sự kiện, hiện tượng lịch sử. Vấn đề ứng dụng CNTT trong GD - ĐT được Đảng và Nhà nước ta rất coi trọng, coi yêu cầu đổi mới PPDH có sự hỗ trợ của các phương tiện kĩ thuật hiện đại là điều hết sức cần thiết. Các văn kiện, nghị quyết, Chỉ thị của Đảng, Chính phủ, Bộ GD - ĐT đã thể hiện rõ điều này( Nghị quyết trung ương 2 khóa VIII, Chỉ thị số 29 của Bộ GD - ĐT(30/7/2001/CT)).

Đặc biệt, chiến lược phát triển GD - ĐT 2001 - 2010 của Bộ GD - ĐT đã yêu cầu ngành GD phải từng bước phát triển dựa trên CNTT, vì:“ CNTT và đa phương tiện sẽ tạo ra những thay đổi lớn trong quản lí hệ thống GD, trong chuyển tải nội dung chương trình đến người học, thúc đẩy cuộc cách mạng về phương pháp dạy và học” [17]; [19]. Một số nghiên cứu về ứng dụng tin học trong dạy học Sinh học Hiện nay việc áp dụng công nghệ thông tin trong dạy học Sinh học đã giúp học sinh hiểu bài một cách dễ ràng, sâu sắc và chính xác. Đã có một số tác giả nghiên cứu về sử dụng tin học trong dạy học Sinh học ở trường phổ thông. Năm 2002, Dương Tiến Sỹ đã sử dụng phần mềm Microsoft powerpoint thiết kế các trình phim dạy khái niệm môi trường và các nhân tố sinh thái 10 [21].

Tác giả thiết kế được một sơ đồ hoàn chỉnh bao gồm nhân tố sinh thái tác động vào đời sống cây xanh, các nhân tố đó được xếp vào nhân tố vô sinh, nhân tố hữu sinh, nhân tố con người. Các câu hỏi được khắc họa bằng sơ đồ, hình ảnh, giúp học sinh tích cực suy nghĩ để giải quyết vấn đề mà giáo viên đặt ra cho học sinh say mê, tích cực tìm tòi chiếm lĩnh những kiến thức mới và phương pháp chiếm lĩnh kiến thức đó[9]; [25]. Năm 2005, Nguyễn Như Quỳnh đã giới thiệu được quy trình thiết kế bài soạn bằng phần mềm Microsoft power point. Năm 2006, Nguyễn Thị Phương đã nghiên cứu ứng dụng phần mềm FrontPge thiết kế giáo án điện tử trong giảng dạy phân loại động vật (khóa phân loại họ rắn, Hổ, họ rắn Giun, họ rắn Rầm ri, họ rắn Lục ở Việt Nam.