MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài: Ma túy – không chỉ hủy hoại con ngƣời mà cả gia đình, xã hội, cộng đồng, làm băng hoại giá trị đạo đức và ngọn nguồn của những vấn đề xã hội khác. Nghiêm trọng hơn nữa, ma túy chính là một trong những nguyên nhân dẫn tới căn bệnh HIV/AIDS. Hiện nay, số ngƣời nghiện ma túy đang gia tăng theo chiều hƣớng tiêu cực: Theo số liệu báo cáo của các địa phƣơng trên cả nƣớc, tính tới cuối tháng 6 năm 2011 cả nƣớc có 149.900 ngƣời nghiện ma túy.
So với cuối năm 1994, số ngƣời nghiện ma túy đã tăng khoảng 2,7 lần với mức tăng xấp xỉ 6.000 ngƣời nghiện mỗi năm. Ngƣời nghiện ma túy đã có ở 63/63 tỉnh, thành phố, khoảng 90% quận, huyện, thị xã và gần 60% xã, phƣờng, thị trấn trên cả nƣớc (1). Theo báo cáo của ngành Công an (Hội nghị tổng kết của Ủy ban Quốc gia Phòng chống HIV/AIDS, phòng chống tệ nạn xã hội ma tuy và mại dâm, tổ chức tại Hải Phòng, tháng 3/2012), cả nƣớc có 140.000 ngƣời sử dụng ma túy đang đƣợc quản lý. Mỗi năm tăng thêm khoảng 7.000 ngƣời sử dụng ma túy.
Với mức tăng nhƣ vậy, đến năm 2015 cả nƣớc có khoảng 160.000 ngƣời sử dụng ma túy.Với phƣơng thức ƣớc tính trung bình , hiện tại cả nƣớc có khoảng 210.000 ngƣời sử dụng ma túy, và 240.000 ngƣời vào năm 2015. Theo số liệu thống kê của các địa phƣơng, tới cuối tháng 6 năm 2011 cả nƣớc có 149.900 ngƣời nghiện ma túy. So với cuối năm 1994, số ngƣời nghiện ma túy đã tăng khoảng 2,7 lần so với mắc tăng xấp xỉ 6.000 ngƣời nghiện mỗi năm. Loại hình ma túy đƣợc sử dụng cũng đa dạng, phong phú.
Chính điều này là cản trở không hề nhỏ đối với chính quyền và cộng đồng trong việc ngăn chặn ma túy phát triển. Để có thể cai nghiện thành công không chỉ phụ thuộc vào phƣơng pháp cai nghiện, trung tâm cai nghiện, bản thân ngƣời bị nghiện mà nó còn đƣợc đánh giá và chịu ảnh hƣởng của nhiều yếu tố khác – trong đó không thể không nhắc đến gia đình ngƣời cai nghiện. Gia đình là tế bào của xã hội, (1) Theo số liệu báo cáo số 69/BC – LĐTBXH ngày 08/09/2011 của Bộ Lao động – Thƣơng binh và Xã hội về Công tác cai nghiện ma túy tại Việt Nam thời gian qua. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nó cũng là một xã hội – văn hóa thu nhỏ.
Gia đình cũng là nơi chứng kiến từng bƣớc trƣởng thành của mỗi con ngƣời. Không thể phủ nhận tầm quan trọng của gia đình đối với mỗi một cá nhân. Tuy nhiên, với những gia đình có vấn đề xã hội lại khác. Đại đa số những gia đình khi có con dính vào những tệ nạn xã hội đều là do thiếu sự quan tâm từ phía cha mẹ; cha mẹ chƣa đƣợc trang bị những kỹ năng, kiến thức cần thiết để truyền tải cho các con.
Đây cũng là một lỗ hổng lớn đối với xã hội. Bên cạnh đó, với những ngƣời nghiện ma túy, khi vào trung tâm cai nghiện, phải thực hiện nghiêm ngặt nội quy, quy chế trung tâm, trở về cộng đồng lại đón nhận sự kỳ thị của xã hội xung quanh; nếu không có gia đình ở bên và hỗ trợ, họ sẽ dễ tái nghiện trở lại khi bị cám dỗ. Theo khảo sát đƣợc công bố gần đây của là PSD thì hơn 90% ngƣời nghiện khi đƣợc trở về với cộng đồng đều tái nghiện. Điều này cho thấy một thực trạng rằng: đối với những ngƣời nghiện, việc đƣợc điều trị bằng thuốc cũng nhƣ chƣơng trình khác là chƣa đủ, mà nó cần có sự phối hợp từ nhiều hoạt động khác nhau nhƣ: công tác xã hội nhóm, tƣ vấn cá nhân – gia đình – nhóm, trị liệu tâm lý cho cá nhân ngƣời nghiện, trị liệu tâm lý cho gia đình ngƣời nghiện…Tuy nhiên, các trung tâm cai nghiện hiện nay mới chỉ tập trung vào đối tƣợng cai nghiện, sự liên hệ giữa các trung tâm và gia đình chỉ dừng lại ở mức thông báo tình hình, diễn biến của ngƣời cai nghiện.
Bắt đầu từ năm 2012, mô hình cai nghiện ma túy tại gia đình và cộng đồng cũng đang đƣợc triển khai thí điểm trên một số tỉnh thành trong nƣớc, tuy nhiên kết quả nhận đƣợc không hề khả quan. Bởi lẽ, hiện nay chúng ta chỉ tập trung vào đối tƣợng cai nghiện. Đƣa họ trở về cộng đồng nhƣng lại không có sự chuẩn bị dành cho gia đình, cộng đồng những kỹ năng, kiến thức cần thiết về cai nghiện ma túy cũng nhƣ có sự hỗ trợ về tâm lý để họ đối phó với đối tƣợng khi lên cơn nghiện. Đây chính là một trong những thiếu sót lớn khiến mô hình cai nghiện không đạt hiệu quả nhƣ mong muốn.
Ngành Công tác xã hội đã bắt đầu từ rất sớm trong lịch sử xã hội loài ngƣời. Ngành Công tác xã hội trên thế giới đã đƣợc biết đến từ đầu thế kỷ XX để giải quyết những vấn đề của xã hội trong quá trình công nghiệp hóa của các nƣớc phƣơng Tây. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đến giai đoạn cách mạng công nghiệp, hoạt động Công tác xã hội trở nên rất cần thiết và đã có tổ chức khá chặt chẽ. Gần đây, các hoạt động Công tác xã hội đã có sự tham gia chặt chẽ của các chính phủ và các tổ chức phi chính phủ.
ILO đã đƣa Công tác xã hội vào nội dung của bảo đảm xã hội. Sau khoảng 100 năm phát triển, ngành Công tác xã hội hiện tại đóng vai trò không thể thay thế trong việc cung cấp các dịch vụ xã hội của các nƣớc phát triển. Vị thế của Nghề Công tác xã hội, cũng nhƣ của các cán bộ xã hội trong các xã hội phát triển là hết sức quan trọng đối với xã hội, gia đình và từng cá nhân. Cán bộ xã hội có mặt ở hầu hết các lĩnh vực trong đời sống của ngƣời dân từ giáo dục, y tế đến tƣ pháp, hành pháp nhằm đảm bảo quyền lợi cho các công dân.
Sau một quá trình xuất hiện, hình thành và phát triển, đến năm 2010, Thủ tƣớng chính phủ đã phê duyệt Đề án phát triển nghề công tác xã hội giai đoạn 2010 – 2020 (đề án 32). Nghề Công tác xã hội cũng đã có mã ngạch, chức danh và tiêu chuẩn nghiệp vụ ngạch viên chức. Đây là một dấu hiệu đáng mừng cho việc phát triển nghề công tác xã hội thành một nghề chuyên nghiệp tại Việt Nam. Lĩnh vực hoạt động của công tác xã hội cũng đƣợc mở rộng theo nhu cầu của xã hội, các đối tƣợng vì thế cũng đa dạng, phong phú hơn rất nhiều.
Một trong những lĩnh vực mà công tác xã hội có thể can thiệp là hỗ trợ trong các mô hình cai nghiện ma túy hiện nay. Bên cạnh việc tiến hành cai nghiện ma túy bằng thuốc, các trung tâm đang kết hợp với nhiều lĩnh vực khác nhau nhằm đạt đến hiệu quả cao nhất, trong đó có phƣơng pháp trị liệu tham vấn. Ngoài ra, công tác xã hội với ngƣời nghiện ma túy không chỉ dừng lại ở chính những đối tƣợng đang tham gia cai nghiện ma túy mà nhân viên công tác xã hội còn làm viêc với cộng đồng, gia đình ngƣời nghiện nhằm hỗ trợ về mặt tâm lý và những kỹ năng ứng phó đối với vấn đề nghiện ma túy. Xuất phát từ những vấn đề thực tiễn trên, tôi lựa chọn đề tài “Mô hình Công tác xã hội với gia đình có người cai nghiện ma túy tại địa bàn thị xã Phú Thọ, tỉnh Phú Thọ” làm đề tài nghiên cứu cho luận văn thạc sĩ của mình.
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Tổng quan vấn đề nghiên cứu: “How Social worker helps families of addicts” (Cách thức nhân viên công tác xã hội trợ giúp gia đình người nghiện ma túy): Nghiên cứu đã chỉ ra rằng nhân viên công tác xã hội có thể tiến hành tham vấn đối với ngƣời nghiện. Khi một ngƣời nghiện tìm đến nhân viên công tác xã hội nhằm tìm kiếm sự hỗ trợ, đây chính là bƣớc tiến tích cực trong tiến trình phục hồi của chính họ. Nhân viên xã hội sử dụng những câu hỏi nhằm tìm hiểu sâu hơn về ngƣời nghiện, từ đó sử dụng hình thức công tác xã hội cá nhân hoặc nhóm, đồng thời cung cấp những giáo dục về căn bệnh cũng nhƣ những tác hại đối với thân chủ nếu tiếp tục sử dụng những chất gây nghiện (rƣợu, ma túy…).
Nghiên cứu cũng nhấn mạnh tham vấn gia đình là một phần quan trọng của bất cứ chƣơng trình điều trị về lạm dụng chất gây nghiện. Nó cung cấp sự giáo dục và hỗ trợ để các thành viên trong gia đình hiểu đƣợc chu kỳ nghiện và phòng tránh bị nghiện/lệ thuộc vào nó. Nhân viên xã hội đề nghị những ngƣời thân trong gia đình cần phải tách cảm xúc yêu thƣơng bởi vì ngƣời nghiện cần phải chịu trách nhiệm với các vấn đề cũng nhƣ việc phục hồi của họ. Chƣơng trình 12 bƣớc hỗ trợ cho gia đình, Al-Anon, cung cấp trợ giúp cho những ai có quan hệ tình cảm hoặc đang sống với một ngƣời bị nghiện.
Theo kết quả nghiên cứu của Dishion, Reid và Patterson (1988) đã chỉ ra rằng sự can thiệp tích cực của gia đình nên hƣớng tới mục tiêu theo dõi cha mẹ, mối quan hệ bạn bè, việc sử dụng ma túy của bố mẹ, những kỹ năng xã hội và hành vi chống đối xã hội. Cha mẹ và những can thiệp đồng đẳng là phƣơng pháp hữu hiệu nhằm ngăn ngừa sử dụng ma túy quá sớm ở trẻ vị thành niên. Từ những nghiên cứu của tổ chức NCCADD đã chỉ ra mối liên hệ giữa gia đình với đối tƣợng sử dụng ma tuý nhƣ sau: các bậc phụ huynh (đơn thân hoặc có đầy đủ, đồng tính hoặc giới tính bình thƣờng, giàu hoặc nghèo.) thì việc con mình sử dụng chất gây nghiện cũng phá hoại mối quan hệ trong chính gia đình đó. Để trợ giúp và phục hồi, không chỉ cá nhân mà cả gia đình cũng cần cố gắng nhằm hỗ trợ lẫn nhau.
9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Những việc mà gia đình có thể làm để giúp đỡ cho đối tƣợng sử dụng chất gây nghiện bao gồm: - Tìm hiểu về rƣợu, ma tuý, chất kích thích và những chất gây nghiện: Khả năng của chúng ta khi đối mặt với khó khăn là một chức năng phụ thuộc vào những kiến thức mà chúng ta hiểu biết về vấn đề này để chống lại chúng. Mặc dù bạn đang phải sống cùng với tệ nạn ma túy và chất kích thích trong một thời gian dài, nhƣng việc tìm hiểu kiến thức về rƣợu và ma túy là bƣớc đầu tiên trong tiến trình trị liệu.