Luận văn: Phòng chống tham nhũng ở Trung Quốc và gợi mở cho Việt Nam

Luận văn thạc sĩ phân tích thực tiễn phòng chống tham nhũng ở Trung Quốc, rút ra những bài học kinh nghiệm và gợi mở thực tiễn cho Việt Nam hiện nay.

• Chuyên ngành: Chính trị học
• Đề tài: Phòng chống tham nhũng ở Trung Quốc và một số gợi mở cho Việt Nam hiện nay
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ

Tóm tắt

I. Tổng quan đề tài phòng chống tham nhũng ở Trung Quốc

Tham nhũng là căn bệnh nan y của mọi chế độ nhà nước. Hiện tượng này bắt nguồn từ sự tha hóa quyền lực công nhằm trục lợi bất chính. Đề tài luận văn thạc sĩ chính trị học tập trung làm rõ các vấn đề lý luận và thực tiễn về kiểm soát quyền lực. Nghiên cứu xác định cơ chế giám sát là yếu tố sống còn để bảo vệ sự tồn vong của chế độ. Trung Quốc là quốc gia có nhiều nét tương đồng với Việt Nam về thể chế chính trị và văn hóa. Dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Trung Quốc, công cuộc cải cách và mở cửa đã mang lại thành tựu kinh tế vượt bậc. Tuy nhiên, sự phát triển nóng cũng làm nảy sinh tình trạng tham nhũng phức tạp. Đặc biệt, từ Đại hội XVIII, Trung Quốc triển khai chiến dịch chống tham nhũng toàn diện với quy mô chưa từng có. Việc phân tích mô hình của Trung Quốc mang giá trị học thuật sâu sắc. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học để đánh giá tính hiệu quả của các thiết chế phòng ngừa. Đây là tiền đề then chốt để xây dựng những gợi mở thiết thực cho Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.

1.1. Khái niệm và bản chất của tham nhũng chính trị

Tham nhũng chính trị biểu hiện qua hành vi lạm dụng quyền lực công vụ để mưu cầu lợi ích cá nhân hoặc nhóm lợi ích. Hành vi này làm xói mòn lòng tin của nhân dân đối với tính chính đáng của nhà nước. Về bản chất, tham nhũng làm tê liệt bộ máy điều hành xã hội. Quyền lực bị phân tán và chi phối bởi các quan hệ ngầm phi pháp. Kiểm soát quyền lực đòi hỏi phải xây dựng các rào cản thể chế chặt chẽ. Hệ thống quy phạm pháp luật cần ngăn chặn triệt để mọi cơ hội trục lợi từ vị trí công quyền.

1.2. Tính cấp thiết khi nghiên cứu kinh nghiệm Trung Quốc

Trung Quốc và Việt Nam đều duy trì mô hình nhà nước xã hội chủ nghĩa dưới sự lãnh đạo duy nhất của Đảng Cộng sản. Quá trình chuyển đổi kinh tế sang cơ chế thị trường tại hai nước bộc lộ nhiều kẽ hở quản lý tương tự nhau. Trung Quốc đã thực hiện nhiều cải cách cơ quan giám sát và kỷ luật đảng mang tính đột phá. Việc nghiên cứu thực tiễn Trung Quốc giúp nhận diện rõ các thách thức chung. Qua đó, cơ quan chức năng có thể rút ra bài học quý báu về kiểm soát quyền lực và phòng ngừa suy thoái.

II. Thực trạng và đặc điểm tham nhũng tại Trung Quốc hiện nay

Thực trạng tham nhũng tại Trung Quốc diễn biến phức tạp trong quá trình chuyển đổi kinh tế thị trường. Giai đoạn đầu cải cách tạo ra sự chuyển giao tài sản quy mô lớn giữa khu vực nhà nước và tư nhân. Điều này hình thành các liên minh lợi ích giữa quan chức chính quyền và giới doanh nghiệp. Hành vi hối lộ diễn ra dưới nhiều hình thức tinh vi, từ chia sẻ lợi nhuận dự án đến mua bán chức quyền. Mô hình tham nhũng tại Trung Quốc mang tính hệ thống và lan rộng ở nhiều cấp bậc hành chính. Nhiều quan chức lạm dụng quyền hạn phê duyệt đất đai và tài chính để tích lũy tài sản khổng lồ. Tình trạng chạy chức, chạy quyền làm suy thoái nghiêm trọng bộ máy tổ chức cán bộ. Tham nhũng gây ra những tổn thất nặng nề về kinh tế và làm gia tăng bất bình đẳng xã hội. Nguy hại hơn, tình trạng này đe dọa trực tiếp đến tính chính danh và năng lực lãnh đạo của Đảng Cộng sản Trung Quốc. Việc nhận diện đúng các đặc trưng này là cơ sở để triển khai các biện pháp xử lý triệt để.

2.1. Hiện tượng liên minh lợi ích và chia sẻ lợi nhuận phi pháp

Mối quan hệ cộng sinh giữa doanh nghiệp và chính quyền địa phương từng bị biến tướng thành cơ chế chia sẻ lợi nhuận phi pháp. Doanh nghiệp sẵn sàng trích hoa hồng lớn để mua chuộc quan chức nhằm giành quyền tiếp cận đất đai, tài nguyên. Đổi lại, cán bộ thoái hóa tạo điều kiện pháp lý thuận lợi và bao che sai phạm cho doanh nghiệp. Kiểu tham nhũng liên kết này bóp méo môi trường cạnh tranh lành mạnh. Nguồn lực công bị thất thoát nghiêm trọng vào tay các nhóm lợi ích thân hữu.

2.2. Sự tha hóa quyền lực và nạn mua bán chức quyền

Nạn mua quan bán tước từng là vấn đề nhức nhối trong công tác cán bộ tại Trung Quốc. Quyền lực bố trí nhân sự bị thương mại hóa, biến chức vụ thành món hàng sinh lợi. Những cán bộ bỏ tiền mua vị trí thường tiếp tục vơ vét tài sản công để bù đắp chi phí. Chu trình tiêu cực này làm tê liệt hệ thống kiểm tra nội bộ và xói mòn chất lượng đội ngũ công quyền. Sự suy thoái đạo đức chính trị đe dọa trực tiếp sự ổn định lâu dài của quốc gia.

III. Biện pháp phòng chống tham nhũng quyết liệt của Trung Quốc

Trung Quốc đã triển khai chiến lược phòng chống tham nhũng đồng bộ và không khoan nhượng. Trọng tâm của chiến lược là chiến dịch đả hổ diệt ruồi do Chủ tịch Tập Cận Bình phát động. Mục tiêu là xử lý nghiêm minh mọi đối tượng vi phạm, từ cán bộ lãnh đạo cấp cao đến viên chức cơ sở. Cơ quan chức năng nhấn mạnh nguyên tắc không có vùng cấm và không có ngoại lệ. Về mặt thể chế, Trung Quốc tiến hành cải tổ bộ máy giám sát thông qua việc thành lập Ủy ban Giám sát Quốc gia. Cơ quan này hợp nhất các nguồn lực thanh tra nhà nước và kỷ luật đảng, mở rộng quyền hạn đối với mọi đối tượng nắm giữ công quyền. Đồng thời, Trung Quốc siết chặt công tác thanh tra lưu động và kiểm toán tài chính công. Công tác xây dựng thể chế được thực hiện theo nguyên tắc không dám tham nhũng, không thể tham nhũng và không muốn tham nhũng. Hệ thống quy định pháp luật được siết chặt nhằm bịt kín các lỗ hổng quản lý. Biện pháp này mang lại những chuyển biến căn bản trong công tác phòng ngừa tiêu cực.

3.1. Chiến dịch đả hổ diệt ruồi và nguyên tắc không vùng cấm

Chiến dịch đả hổ diệt ruồi thể hiện ý chí chính trị kiên quyết của ban lãnh đạo tối cao. Hàng loạt quan chức cấp cao thuộc Bộ Chính trị, quân đội và các tập đoàn nhà nước đã bị xử lý nghiêm khắc. Việc xử lý không chỉ tập trung vào các đại án mà còn quét sạch tiêu cực ở cấp cơ sở. Hành động quyết liệt này đã củng cố mạnh mẽ niềm tin của toàn xã hội. Bộ máy công quyền được thanh lọc, tạo kỷ cương và trật tự mới trong quản lý nhà nước.

3.2. Cải cách thể chế và thành lập Ủy ban Giám sát Quốc gia

Việc thành lập Ủy ban Giám sát Quốc gia đánh dấu bước ngoặt lớn trong cấu trúc thể chế Trung Quốc. Cơ quan này hoạt động song song với Ủy ban Kiểm tra Kỷ luật Trung ương, mở rộng phạm vi giám sát đến mọi nhân viên công vụ. Thẩm quyền điều tra, tịch thu tài sản bất minh và phong tỏa tài khoản được tăng cường rõ rệt. Cải cách này giúp khắc phục tình trạng chồng chéo chức năng giữa các cơ quan tư pháp và hành chính.

IV. Gợi mở giá trị cho công tác phòng chống tham nhũng ở Việt Nam

Kinh nghiệm phòng chống tham nhũng của Trung Quốc mang lại nhiều giá trị thực tiễn sâu sắc cho Việt Nam. Công tác phòng chống tham nhũng, tiêu cực tại Việt Nam đang được thực hiện quyết liệt dưới sự chỉ đạo của Đảng. Việc tham khảo mô hình của nước bạn giúp hoàn thiện thể chế kiểm soát quyền lực trong điều kiện một đảng cầm quyền. Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện khung khổ pháp lý, đặc biệt là cơ chế kiểm soát tài sản và thu nhập của cán bộ. Cần xây dựng hệ thống dữ liệu số tập trung để giám sát biến động dòng tiền và tài sản công chức. Việc phân định rõ quyền hạn và trách nhiệm của người đứng đầu là yêu cầu cấp thiết để ngăn ngừa lạm quyền. Bên cạnh xử lý nghiêm minh, công tác giáo dục chính trị tư tưởng phải được đẩy mạnh. Xây dựng văn hóa liêm chính giúp cán bộ hình thành ý thức tự giác, không muốn tham nhũng. Sự kết hợp chặt chẽ giữa kỷ luật đảng, pháp luật nhà nước và giám sát của nhân dân sẽ tạo nên sức mạnh tổng hợp bền vững.

4.1. Hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực và giám sát tài sản

Việt Nam cần xây dựng cơ chế kiểm soát quyền lực độc lập và hiệu quả hơn giữa các cơ quan thanh tra, kiểm tra. Việc minh bạch hóa tài sản công chức phải đi kèm với chế tài giải trình nguồn gốc tài sản gia tăng. Cơ sở dữ liệu quốc gia về tài sản cần được kết nối liên thông với hệ thống ngân hàng và thuế. Những giải pháp này giúp phát hiện sớm các dấu hiệu giàu lên bất thường, ngăn chặn việc tẩu tán tài sản tham nhũng ra nước ngoài.

4.2. Tăng cường kỷ luật Đảng và xây dựng văn hóa liêm chính

Kỷ luật của Đảng phải luôn đi trước và mở đường cho kỷ luật hành chính cùng chế tài hình sự. Công tác cán bộ cần được giám sát chặt chẽ nhằm triệt tiêu hoàn toàn nạn chạy chức, chạy quyền. Đồng thời, chế độ đãi ngộ và tiền lương cho cán bộ, công chức cần được cải thiện tương xứng. Khi cán bộ có thu nhập đủ sống và được bồi dưỡng đạo đức công vụ thường xuyên, tâm lý muốn tham nhũng sẽ dần bị triệt tiêu từ gốc rễ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG Ở TRUNG QUỐC 1. Quan niệm về tham nhũng và phòng, chống tham nhũng 1. Quan niệm về tham nhũng 1. Quan niệm về tham nhũng trên thế giới Mặc dù tồn tại từ lâu trong lịch sử nhân loại, nhưng đến đầu những năm 90 của thế kỷ XX, tham nhũng mới thật sự được cảnh báo như là hiểm họa đối với tất cả các quốc gia trên thế giới, bất kể chế độ chính trị, trình độ phát triển kinh tế - xã hội.

Tuy nhiên, hiện nay vẫn chưa có một định nghĩa nào duy nhất mang tính tổng hợp và được chấp nhận trên phạm vi toàn cầu về tham nhũng. Các nỗ lực xây dựng một định nghĩa như vậy đã gặp phải những vấn đề về luật pháp, tội phạm học, và ở nhiều nước trên thế giới, là cả về chính trị. Ngay cả Liên hợp Quốc, khi thảo luận về Công ước chống tham nhũng cũng sử dụng cách liệt kê các hành vi tham nhũng cụ thể thay cho việc nêu ra một định nghĩa. Tuy nhiên, dù liệt kê có chi tiết đến đâu vẫn có thể để lọt một số hành vi, hoặc không đề cập được những hành vi kiểu mới.

Tài liệu hướng dẫn của Liên hợp quốc về chống tham nhũng cho rằng: “tham nhũng - đó là sự lợi dụng quyền lực nhà nước để trục lợi riêng". Trong khi đó, Ban Tổng thư ký Liên hợp quốc lại quy định tham nhũng bao hàm: - Hành vi của những người có chức có quyền ăn cắp, tham ô và chiếm đoạt tài sản của nhà nước. - Lạm dụng chức quyền để trục lợi bất hợp pháp thông qua việc sử dụng quy chế chính thức một cách không chính thức. - Sự mâu thuẫn, không cân đối giữa các lợi ích chính đáng do thực hiện nghĩa vụ xã hội với những món tư lợi riêng.

Bộ công cụ phòng chống tham nhũng của Liên hợp quốc, thay vì nêu một 10 định nghĩa không có khả năng được chấp nhận rộng rãi, đã liệt kê các hành vi tham nhũng cụ thể. Dưới đây là những hành vi tham nhũng phổ biến nhất: - Hối lộ - Tham ô, trộm cắp và lừa đảo - Tống tiền - Lạm dụng quyền quyết định - Chủ nghĩa thiên vị và nhất thân nhì quen - Tạo nên hoặc khai thác các lợi ích xung đột nhau - Đóng góp chính trị không đúng đắn Cách tiếp cận của Liên hợp quốc cũng như pháp luật của nhiều nước, trong đó có Việt Nam, coi tham nhũng chỉ có thể xảy ra trong khu vực công, mang yếu tố quyền lực nhà nước. Ở một cách tiếp cận rộng hơn, Hội đồng Châu Âu cho rằng, tham nhũng xảy ra ở khu vực công và khu vực tư. Có 3 lý do để Hội đồng Châu Âu coi tham nhũng ở khu vực tư cũng là tội phạm tham nhũng cần được hình sự hóa và phải đấu tranh chống lại nó: - Tham nhũng khu vực tư đe dọa sự tín nhiệm, trung thực và trung thành, những yếu tố quan trọng để duy trì và phát triển các quan hệ xã hội và kinh tế.

- Tham nhũng khu vực tư cản trở cạnh tranh bình đẳng lành mạnh. - Trong những năm gần đây, tại châu Âu, một số khu vực công như giáo dục, y tế, giao thông vận tải, viễn thông được tư nhân hóa mạnh mẽ. Đây là những lĩnh vực thường phát sinh tham nhũng. Vì vậy, cần thiết phải có quy định chặt chẽ để phòng và chống tham nhũng trong khu vực tư.

Cộng đồng châu Âu cho rằng, cũng như trong khu vực công, tham nhũng trong khu vực tư cũng có hai dạng chính: Đưa hối lộ và nhận hối lộ.60] Từ đó, Ban nghiên cứu thuộc Hội đồng Châu Âu định nghĩa “Tham nhũng bao gồm những hành vi hối lộ và bất kỳ một hành vi nào khác của 11 những người được giao thực hiện một trách nhiệm nào đó trong khu vực nhà nước hoặc tư nhân, nhưng đã vi phạm trách nhiệm được giao để thu bất kỳ một thứ lợi bất hợp pháp nào cho cá nhân hoặc cho người khác” [51, tr. 21] Tổ chức minh bạch quốc tế cho rằng: Tham nhũng là hành vi của người lạm dụng chức vụ, quyền hạn, hoặc cố ý làm trái pháp luật để phục vụ cho lợi ích cá nhân. [50] Như vậy, với quan niệm khác nhau của các tổ chức quốc tế, tham nhung được nhận diện trên 2 phương diện: Một là, sự lợi dụng chức vụ, quyền lực, trọng tâm là quyền lực nhà nước để thu lợi bất chính; Hai là, lòng tham của con người được thực hiện thông qua việc lợi dụng chức vụ, quyền hạn. Quan niệm về tham nhũng của Trung Quốc Quan niệm về tham nhũng được ghi nhận trong những tài liệu của Trung Quốc có nhiều điểm giống các tài liệu trên thế giới.

Định nghĩa của những nhà chính trị học Trung Quốc đối với tham nhũng như sau: Mặt đối lập của liêm chính chính là tham nhũng. Vốn dĩ, hàm nghĩa của tham nhũng (hủ bại) là chỉ thể hữu cơ do tác động của vi sinh vật mà dẫn đến việc chức năng thông thường bị phá hoại hoặc bị mất đi. Dùng trong chính trị, tham nhũng là chỉ việc vận dụng quyền lực chính trị đã đi ngược lại với chuẩn mực pháp luật, xa rời lợi ích của toàn thể nhân dân, quyền lực mà nhân dân trao cho đã biến thành công cụ của cá nhân mình hoặc của thiểu số người mưu lợi. Trong các văn bản pháp luật về phòng chống tham nhũng của Trung Quốc cũng đưa ra những quan niệm về các hành vi tham nhũng.

Bộ luật Hình sự của Trung Quốc dành một chương, gồm 15 điều, quy định các tội về tham nhũng như: tham ô, lạm dụng công quỹ, nhận hối lộ, đưa hối lộ, không nộp quà biếu hoặc lễ vật vào công quỹ, không chứng minh được nguồn gốc tài sản, phân chia tài sản trái phép… Bộ luật Hình sự của nước này hình sự hóa một loạt các tội 12 tham nhũng, trong đó bao gồm cả tham nhũng chủ động và thụ động trong khu vực công, tống tiền, rửa tiền và lạm dụng vị trí của công chức, cụ thể: Theo Điều 382: "Cán bộ, công chức nhà nước lợi dụng chức vụ của mình để chiếm đoạt, ăn cắp, gian lận hoặc sử dụng các phương tiện bất hợp pháp khác để chiếm dụng tài sản của nhà nước là vi phạm pháp luật. Những người được các cơ quan, doanh nghiệp thuộc nhà nước hay các tổ chức quần chúng ủy thác quản lý, vận hành tài sản của nhà nước nhưng lợi dụng chức vụ của mình để chiếm đoạt, ăn cắp, gian lận hoặc sử dụng các phương tiện bất hợp pháp khác để chiếm dụng tài sản của nhà nước cũng là tội phạm tham nhũng. Những người cấu kết với các thành phần vi phạm pháp luật được liệt kê trong hai đoạn văn nói trên được coi là phạm tội chung" [49] Tội tham ô được định nghĩa tại Điều 384: "Viên chức nhà nước lợi dụng chức vụ để sử dụng sai quỹ công vào mục đích cá nhân, hoạt động bất hợp pháp hoặc chiếm đoạt một lượng lớn quỹ công mà không trả lại tiền trong vòng ba tháng thì phạm tội tham ô". [49] Tội hối lộ được quy định tại các điều từ 385 đến 393: "Viên chức nhà nước lợi dụng chức vụ của họ để đòi tiền và đồ vật của người khác hoặc nhận bất hợp pháp tiền và đồ vật của người khác để trao đổi lợi ích công là mắc tội nhận hối lộ".

"Trong các hoạt động kinh tế, cơ quan nhà nước, công ty nhà nước, doanh nghiệp, tổ chức, tổ chức nhân dân bí mật chấp nhận, bên ngoài tài khoản, bồi hoàn hoặc phí dịch vụ thuộc nhiều loại khác nhau, họ sẽ bị phạt với tội nhận hối lộ". "Các chức vụ của nhà nước giúp các nhà uỷ tìm kiếm các khoản lợi bất hợp pháp, chính xác hoặc chấp nhận các tài sản từ người ủy thác bằng cách lợi dụng các cơ sở do cơ quan, chức vụ của họ tạo ra hoặc thông qua các hành động liên quan đến chức vụ của các cơ quan chức năng nhà nước khác bị xử lý theo tội nhận hối lộ". 13 "Hành vi đưa các tài sản thuộc sở hữu nhà nước về tài sản để tìm kiếm lợi ích hợp pháp được coi là tội đưa hối lộ". Quan niệm về tham nhũng của Việt Nam Ở Việt Nam, khái niệm tham nhũng và các hành vi tham nhũng được quy định trọng Luật phòng, chống tham nhũng năm 2005 (được sửa đổi, bổ sung năm 2007 và năm 2012), cụ thể: - Tại khoản 2, Điều 1, Luật phòng, chống tham nhũng quy định: Tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi.

- Tại Điều 3, Luật phòng, chống tham nhũng quy định 12 hành vi tham nhũng, gồm: 1. Tham ô tài sản. Nhận hối lộ. Lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản.

Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành nhiệm vụ, công vụ vì vụ lợi. Lạm quyền trong khi thi hành nhiệm vụ, công vụ vì vụ lợi. Lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng với người khác để trục lợi. Giả mạo trong công tác vì vụ lợi.

Đưa hối lộ, môi giới hối lộ được thực hiện bởi người có chức vụ, quyền hạn để giải quyết công việc của cơ quan, tổ chức, đơn vị hoặc địa phương vì vụ lợi. Lợi dụng chức vụ, quyền hạn sử dụng trái phép tài sản của Nhà nước vì vụ lợi. Nhũng nhiễu vì vụ lợi. Không thực hiện nhiệm vụ, công vụ vì vụ lợi.

Lợi dụng chức vụ, quyền hạn để bao che cho người có hành vi vi phạm pháp luật vì vụ lợi; cản trở, can thiệp trái pháp luật vào việc kiểm tra, thanh tra, kiểm toán, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án vì vụ lợi. 14 Bên cạnh đó, tại mục I, Chương XXIII, Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) cũng quy định cụ thể 07 tội phạm tham nhũng, gồm - Tội tham ô tài sản - Tội nhận hối lộ - Tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản - Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ - Tội lạm quyền trong khi thi hành công vụ - Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợi - Tội giả mạo trong công tác Từ tất cả các cách tiếp cận trên, có thể xem: Tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn, lợi dụng quyền lực không bị kiểm soát, hoặc kiểm soát chưa đủ độ, để chiếm đoạt tài sản của nhà nước, của tổ chức hoặc cá nhân làm của riêng cho mình nhằm thỏa mãn lòng tham và sự hám lợi cá nhân.