I. Toàn cảnh chính sách phòng cháy chữa cháy rừng ở Tịnh Biên
Huyện Tịnh Biên, tỉnh An Giang, với diện tích rừng đáng kể, là một địa bàn trọng điểm trong công tác bảo vệ và phát triển rừng của khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Việc thực hiện chính sách phòng cháy và chữa cháy rừng (PCCC) tại đây không chỉ là nhiệm vụ bảo vệ tài nguyên mà còn gắn liền với an ninh quốc phòng và phát triển kinh tế - xã hội bền vững. Chính sách này được xây dựng dựa trên hệ thống văn bản pháp luật của nhà nước và được cụ thể hóa thông qua các kế hoạch, phương án chi tiết của địa phương. Mục tiêu chính là chủ động phòng ngừa, phát hiện sớm và xử lý kịp thời các vụ cháy rừng, hạn chế tối đa thiệt hại do cháy rừng gây ra. Tầm quan trọng của chính sách này càng được nhấn mạnh trong bối cảnh biến đổi khí hậu làm gia tăng các hiện tượng thời tiết cực đoan, đặc biệt là nắng nóng kéo dài, đẩy nguy cơ cháy rừng lên mức cao. Do đó, việc phân tích và đánh giá quá trình triển khai chính sách này là yêu cầu cấp thiết, giúp nhận diện các điểm mạnh, điểm yếu và đề ra giải pháp hoàn thiện trong tương lai.
1.1. Vai trò chiến lược của công tác PCCC rừng An Giang
Rừng có vai trò vô cùng quan trọng đối với mọi mặt đời sống kinh tế-xã hội. Rừng là tài nguyên quý báu, là bộ phận quan trọng của môi trường sinh thái. Công tác PCCC rừng vì thế luôn là một yêu cầu cấp thiết. Tại An Giang, tỉnh hiện có 10.258,28 ha rừng. Việc bảo vệ diện tích này là nền tảng cho sự phát triển bền vững của toàn tỉnh. Chính sách pháp luật về PCCC rừng được ban hành nhằm tạo ra hành lang pháp lý vững chắc cho các hoạt động bảo vệ. Nó không chỉ giúp duy trì độ che phủ rừng, bảo tồn đa dạng sinh học mà còn góp phần điều tiết nguồn nước, chống xói mòn, và bảo vệ môi trường sống cho cộng đồng dân cư. Đặc biệt, bảo vệ và phát triển rừng An Giang còn gắn liền với việc phát triển du lịch sinh thái, tạo sinh kế cho người dân địa phương, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số sống gần rừng. Theo đó, việc thực hiện nghiêm túc các chính sách PCCC là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội, từ cơ quan quản lý đến mỗi người dân.
1.2. Đặc điểm rừng và nguy cơ cháy tại huyện Tịnh Biên
Huyện Tịnh Biên là địa phương có diện tích rừng lớn thứ hai của tỉnh An Giang, với 5.639,70 ha, bao gồm 4.934,90 ha rừng phòng hộ Tịnh Biên và 704,80 ha rừng đặc dụng. Đặc điểm chính của rừng Tịnh Biên là rừng trồng xen cây ăn quả, giao khoán cho các hộ dân chăm sóc. Thảm thực bì chủ yếu là cây bụi, cỏ và lá khô rụng dày đặc vào mùa khô, tạo thành lớp vật liệu cháy cực kỳ nguy hiểm. Khu vực khu vực Bảy Núi, đặc biệt là núi Phú Cường, có lớp lá cây tự nhiên, cây le, tầm vông rụng nhiều, tiềm ẩn nguy cơ cháy rất cao. Vào mùa khô, tình trạng thiếu nước nghiêm trọng làm lớp thực bì khô kiệt, dễ dàng bùng phát thành đám cháy lớn. Nếu xảy ra cháy, việc chữa cháy sẽ vô cùng khó khăn. Nhiều khu vực thường xuyên được cảnh báo nguy cơ cháy rừng cấp V (cấp cực kỳ nguy hiểm), đòi hỏi sự chuẩn bị và ứng phó ở mức cao nhất từ các cơ quan chức năng và cộng đồng.
II. Phân tích thách thức trong thực hiện chính sách PCCC rừng
Việc triển khai chính sách phòng cháy và chữa cháy rừng trên địa bàn huyện Tịnh Biên đối mặt với nhiều thách thức đan xen từ điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội đến yếu tố con người. Địa hình đồi núi phức tạp, hiểm trở không chỉ gây khó khăn cho việc tuần tra, giám sát mà còn cản trở nghiêm trọng công tác chữa cháy khi có sự cố xảy ra. Mùa khô kéo dài với nhiệt độ cao và gió lớn là những yếu tố tự nhiên làm tăng nguy cơ cháy rừng. Bên cạnh đó, các yếu tố xã hội như đời sống một bộ phận người dân còn khó khăn, tập quán canh tác lạc hậu như đốt nương làm rẫy, và nhận thức về bảo vệ rừng còn hạn chế là những nguyên nhân cháy rừng ở An Giang cần được giải quyết. Áp lực từ hoạt động du lịch, việc sử dụng lửa bất cẩn của du khách và người dân địa phương tại các khu vực tâm linh xen lẫn trong rừng cũng là một thách thức lớn. Việc quản lý và phối hợp các lực lượng đôi khi còn bất cập, đòi hỏi một cơ chế vận hành hiệu quả và đồng bộ hơn.
2.1. Tác động từ điều kiện tự nhiên và địa hình phức tạp
Huyện Tịnh Biên có đặc điểm địa hình bán sơn địa, vừa có đồi núi vừa có đồng bằng. Khu vực đồi núi với địa hình dốc, hiểm trở, đi lại khó khăn, đặc biệt là vào mùa khô khi nguồn nước khan hiếm. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến việc huy động lực lượng và phương tiện chữa cháy. Khí hậu nhiệt đới gió mùa với hai mùa mưa và khô rõ rệt. Mùa khô thường bắt đầu từ tháng 12 đến tháng 4 năm sau, lượng mưa rất thấp, nhiệt độ trung bình cao (khoảng 28,3°C vào tháng 4), độ ẩm không khí giảm mạnh. Theo tài liệu nghiên cứu, đây là thời kỳ cao điểm của các vụ cháy rừng, khi lớp thực bì khô kiệt trở thành vật liệu cháy lý tưởng. Hệ thống giao thông tuy đã phát triển nhưng chủ yếu tập trung ở các tuyến đường chính, việc tiếp cận sâu vào các khu vực rừng trọng điểm vẫn còn hạn chế, gây bất lợi cho công tác ứng phó khẩn cấp.
2.2. Khó khăn từ yếu tố kinh tế xã hội và nhận thức cộng đồng
Đời sống của nhiều hộ dân nhận khoán bảo vệ rừng còn gặp nhiều khó khăn. Diện tích giao khoán nhỏ lẻ, thu nhập từ rừng không đảm bảo cuộc sống, dẫn đến tình trạng một số người dân lén lút chặt phá cây rừng làm củi, đốt than hoặc phát dọn để trồng cây ăn trái. Tỷ lệ đồng bào dân tộc Khmer trên địa bàn cao, một số nơi vẫn còn tồn tại tập quán canh tác đốt nương làm rẫy, tiềm ẩn nguy cơ gây cháy. Mặc dù công tác tuyên truyền đã được đẩy mạnh, nhận thức của một bộ phận người dân và du khách về tầm quan trọng của PCCC rừng vẫn còn hạn chế. Các hoạt động tâm linh như đốt nhang, vàng mã tại các chùa chiền, miếu mạo nằm trong rừng cũng là nguồn gây cháy tiềm tàng nếu không được quản lý chặt chẽ. Do đó, nâng cao đời sống và nhận thức là yếu tố then chốt, thể hiện rõ vai trò của cộng đồng trong PCCC rừng.
III. Phương pháp xây dựng và tổ chức chính sách PCCC rừng
Để chính sách phòng cháy và chữa cháy rừng đi vào thực tiễn, việc xây dựng và tổ chức thực hiện phải được tiến hành một cách khoa học và bài bản. Quá trình này bắt đầu từ việc xây dựng kế hoạch chi tiết, dựa trên sự chỉ đạo của các cơ quan cấp trên và tình hình thực tế tại địa phương. Các văn bản chỉ đạo từ trung ương đến tỉnh, huyện là kim chỉ nam cho mọi hoạt động. Quản lý nhà nước về bảo vệ rừng được thể hiện rõ qua việc phân công, phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan, ban ngành. Lực lượng nòng cốt là lực lượng kiểm lâm Tịnh Biên, phối hợp cùng quân đội, công an và chính quyền địa phương. Quy trình thực hiện bao gồm 7 bước cốt lõi: từ xây dựng kế hoạch, phổ biến tuyên truyền, phân công phối hợp, duy trì, điều chỉnh, kiểm tra đôn đốc, cho đến tổng kết đánh giá. Sự thành công của chính sách phụ thuộc lớn vào năng lực của bộ máy thực thi và sự đồng bộ trong cơ chế phối hợp giữa các bên liên quan.
3.1. Xây dựng kế hoạch và hệ thống văn bản chỉ đạo
Công tác xây dựng kế hoạch triển khai chính sách PCCC rừng tại Tịnh Biên được thực hiện dựa trên sự chỉ đạo của Bộ Nông nghiệp và PTNT, UBND tỉnh An Giang và UBND huyện. Hàng năm, trước mùa khô, Ban Chỉ huy về các vấn đề cấp bách trong bảo vệ rừng và PCCC của tỉnh và huyện đều xây dựng các phương án cụ thể. Các văn bản như Kế hoạch, Công văn chỉ đạo được ban hành kịp thời nhằm tăng cường các biện pháp cấp bách. Ví dụ, Công văn số 493/UBND-KT của UBND tỉnh An Giang về việc “Tăng cường các biện pháp phòng cháy chữa cháy rừng mùa khô năm 2016” là một dẫn chứng. Kế hoạch này không chỉ xác định mục tiêu mà còn phân công rõ trách nhiệm, nguồn lực và lộ trình thực hiện, đảm bảo tính chủ động và sẵn sàng ứng phó với mọi tình huống.
3.2. Cơ chế phân công phối hợp giữa các lực lượng chức năng
Hiệu quả của chính sách phụ thuộc vào sự phối hợp đồng bộ. Tại Tịnh Biên, một quy chế phối hợp chặt chẽ đã được xây dựng giữa Kiểm lâm, Ban quản lý rừng, Công an, và Quân sự. Lực lượng kiểm lâm Tịnh Biên đóng vai trò chủ trì, tham mưu và hướng dẫn chuyên môn. Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh có trách nhiệm xây dựng kế hoạch hiệp đồng chữa cháy, sẵn sàng huy động lực lượng khi cần thiết. Các lực lượng khác như Công an, Bộ đội Biên phòng hỗ trợ trong việc tuần tra, ngăn chặn các hành vi vi phạm như chặt phá rừng, vận chuyển lâm sản trái phép. Sự phối hợp này được thể hiện rõ nét trong các cuộc diễn tập chữa cháy rừng quy mô cấp xã, huyện, giúp các đơn vị rút kinh nghiệm và nâng cao khả năng chỉ huy, hiệp đồng tác chiến.
IV. Hướng dẫn các giải pháp phòng chống cháy rừng tại Tịnh Biên
Để hiện thực hóa mục tiêu của chính sách phòng cháy và chữa cháy rừng, huyện Tịnh Biên đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp phòng chống cháy rừng cụ thể và thiết thực. Các giải pháp này được xây dựng dựa trên phương châm “phòng là chính, chữa cháy kịp thời”. Trọng tâm của các hoạt động là công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức cho cộng đồng, bởi con người vừa là nguyên nhân chính gây cháy, vừa là lực lượng nòng cốt trong PCCC. Song song đó, các biện pháp kỹ thuật lâm sinh như xây dựng đường băng cản lửa, xử lý thực bì, và tích trữ nước được thực hiện quyết liệt trước và trong mùa khô. Việc xây dựng và củng cố lực lượng tại chỗ theo phương án 4 tại chỗ PCCC (chỉ huy tại chỗ, lực lượng tại chỗ, phương tiện tại chỗ, hậu cần tại chỗ) là yếu tố quyết định để dập tắt đám cháy ngay từ khi mới phát sinh, không để cháy lan rộng.
4.1. Đẩy mạnh tuyên truyền giáo dục và nâng cao ý thức cộng đồng
Công tác tuyên truyền giáo dục PCCC rừng được thực hiện với nhiều hình thức đa dạng. Đài phát thanh huyện và các xã có rừng phát sóng các bản tin tuyên truyền 2 lần/ngày trong mùa khô. Các buổi họp dân được lồng ghép nội dung phổ biến pháp luật về bảo vệ rừng. Hàng năm, chính quyền và lực lượng kiểm lâm tổ chức thăm hỏi các chùa Khmer, qua đó gửi thông điệp vận động đồng bào dân tộc không tham gia chặt phá rừng. Hàng trăm bảng cấm lửa, băng rôn được treo tại các khu vực trọng điểm, ven rừng và nơi đông người qua lại. Công tác xã hội hóa được đẩy mạnh thông qua việc duy trì hoạt động của 09 tổ hợp tác Bảo vệ rừng với 110 thành viên, phát huy hiệu quả vai trò của cộng đồng trong PCCC rừng.
4.2. Triển khai biện pháp kỹ thuật và xác định vùng trọng điểm
Xác định vùng trọng điểm cháy là bước đi đầu tiên và quan trọng nhất. Tại Tịnh Biên, các khu vực như rừng tràm Trà Sư, núi Phú Cường, cụm núi Đất được xác định là vùng có nguy cơ cao. Tại các khu vực này, các biện pháp kỹ thuật được ưu tiên triển khai. Trung bình mỗi năm, địa phương tiến hành phát dọn 12.600 m đường băng cản lửa với diện tích 28,70 ha. Việc đốt chủ động có kiểm soát ven đường để chống cháy lan cũng được thực hiện. Đặc biệt, 100 bồn nước loại 1 m³ được bố trí tại các vị trí trọng yếu để đảm bảo nguồn nước chữa cháy tại chỗ. Công tác kiểm tra, tu sửa bồn chứa, hồ chứa nước được thực hiện thường xuyên, đảm bảo sẵn sàng cho mùa cao điểm.
4.3. Xây dựng lực lượng và tổ chức diễn tập chữa cháy rừng
Lực lượng PCCC được xây dựng theo hai cấp: trực tiếp và gián tiếp. Lực lượng trực tiếp tại vùng đồi núi có khoảng 630 người, bao gồm kiểm lâm, công an, quân sự xã, và các tổ hợp tác. Lực lượng này được trang bị các phương tiện, dụng cụ tại 70 điểm chốt. Lực lượng gián tiếp (huy động khi có cháy lớn) lên tới 780 người. Để nâng cao năng lực thực chiến, công tác diễn tập chữa cháy rừng được tổ chức định kỳ. Năm 2018, Ban chỉ huy xã An Hảo đã tổ chức diễn tập quy mô cấp xã. Các cuộc diễn tập thực binh cấp huyện cũng được triển khai, giúp Ban chỉ huy các cấp rút kinh nghiệm trong công tác chỉ huy, điều động và phối hợp, đảm bảo vận hành trơn tru phương án 4 tại chỗ PCCC.
V. Đánh giá kết quả thực tiễn chính sách PCCC rừng Tịnh Biên
Quá trình thực hiện chính sách phòng cháy và chữa cháy rừng trên địa bàn huyện Tịnh Biên đã đạt được những kết quả đáng ghi nhận, nhưng cũng bộc lộ một số tồn tại cần khắc phục. Về mặt tích cực, nhận thức của người dân và các cấp chính quyền đã được nâng cao rõ rệt. Công tác phối hợp giữa các lực lượng ngày càng đồng bộ và hiệu quả hơn. Số vụ cháy và diện tích thiệt hại có xu hướng giảm, góp phần bảo vệ ổn định diện tích rừng hiện có. Tuy nhiên, chính sách vẫn còn những hạn chế nhất định. Cơ chế giao khoán rừng còn vướng mắc, mức hỗ trợ kinh phí bảo vệ rừng còn thấp, chưa thực sự tạo động lực cho người dân gắn bó với rừng. Nguồn lực đầu tư cho trang thiết bị, phương tiện PCCC chuyên dụng vẫn chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu thực tế, đặc biệt tại các khu vực có địa hình hiểm trở. Việc đánh giá khách quan các kết quả và hạn chế là cơ sở quan trọng để đề xuất các giải pháp hoàn thiện chính sách trong giai đoạn tiếp theo.
5.1. Những thành tựu nổi bật trong công tác bảo vệ rừng
Nhờ triển khai đồng bộ các giải pháp, công tác PCCC rừng tại Tịnh Biên đã có những chuyển biến tích cực. Ý thức của người dân, đặc biệt là các hộ nhận khoán, đã được cải thiện đáng kể. Các vụ vi phạm luật bảo vệ rừng tuy còn xảy ra nhưng ở mức độ nhỏ lẻ và được phát hiện, xử lý kịp thời. Hệ thống đường băng cản lửa, các công trình trữ nước được đầu tư, nâng cấp, phát huy hiệu quả trong việc ngăn chặn cháy lan. Đặc biệt, việc tổ chức thành công các cuộc diễn tập chữa cháy rừng đã nâng cao năng lực chỉ huy và phối hợp, giúp lực lượng tại chỗ phản ứng nhanh và hiệu quả hơn. Những kết quả này góp phần quan trọng vào mục tiêu chung là bảo vệ và phát triển rừng An Giang, duy trì ổn định hệ sinh thái và môi trường.
5.2. Các tồn tại hạn chế và nguyên nhân cốt lõi
Bên cạnh thành tựu, chính sách vẫn còn một số bất cập. Theo nghiên cứu, một trong những vướng mắc lớn là Ban quản lý rừng chưa được xác lập quyền sử dụng đất, dẫn đến khó khăn trong quản lý việc giao, chuyển khoán rừng. Mức hỗ trợ khoán bảo vệ rừng theo Nghị định 75/2015/NĐ-CP là 400.000 đ/ha/năm được cho là còn thấp so với chi phí nhân công và chỉ số giá tiêu dùng hiện tại, chưa đủ để đảm bảo cuộc sống và khuyến khích người dân bảo vệ rừng. Nguyên nhân của những hạn chế này một phần do nguồn lực tài chính của địa phương còn hạn hẹp, một phần do một số quy định trong chính sách pháp luật về PCCC rừng chưa thực sự phù hợp với điều kiện thực tiễn của vùng Bảy Núi.
VI. Bí quyết nâng cao hiệu quả chính sách PCCC rừng tương lai
Để nâng cao hiệu quả chính sách phòng cháy và chữa cháy rừng tại Tịnh Biên trong tương lai, cần một cách tiếp cận tổng thể, kết hợp giữa hoàn thiện cơ chế chính sách và tăng cường năng lực thực thi. Bài học kinh nghiệm từ các địa phương khác và từ chính thực tiễn tại Tịnh Biên cho thấy, yếu tố con người và vai trò của cộng đồng luôn là then chốt. Việc xác định PCCC rừng là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội phải được quán triệt sâu sắc. Cần tiếp tục đầu tư mạnh mẽ hơn cho hạ tầng, trang thiết bị PCCC chuyên dụng. Đồng thời, các giải pháp phòng chống cháy rừng phải được điều chỉnh linh hoạt, phù hợp với từng khu vực cụ thể. Tương lai của công tác bảo vệ rừng phụ thuộc vào việc giải quyết hài hòa giữa ba yếu tố: chính sách hợp lý, nguồn lực đảm bảo và ý thức cộng đồng được nâng cao.
6.1. Bài học kinh nghiệm và tầm quan trọng của phương án 4 tại chỗ
Qua thực tiễn, nhiều bài học quý báu đã được rút ra. Thứ nhất, phải đề cao tinh thần chủ động, trong đó phương án 4 tại chỗ PCCC là triết lý hành động cốt lõi, lấy phòng ngừa làm chính. Thứ hai, hệ thống thông tin, báo cáo từ cơ sở phải thông suốt để đảm bảo chỉ huy kịp thời. Thứ ba, cần tăng cường vai trò, trách nhiệm của các lực lượng nòng cốt như Cảnh sát PCCC và lực lượng kiểm lâm Tịnh Biên. Kinh nghiệm từ các địa phương như Đồng Nai, Bình Phước cũng cho thấy tầm quan trọng của việc giảm vật liệu cháy, tăng cường nguồn nước và nâng cao nhận thức người dân. Những bài học này là kim chỉ nam để địa phương tiếp tục hoàn thiện chiến lược PCCC rừng.
6.2. Các kiến nghị giải pháp hoàn thiện chính sách và thực thi
Để khắc phục hạn chế, cần có các giải pháp đồng bộ. Về chính sách, cần nghiên cứu điều chỉnh mức hỗ trợ kinh phí khoán bảo vệ rừng cho phù hợp với thực tế. Cần tháo gỡ các vướng mắc pháp lý liên quan đến quyền sử dụng đất lâm nghiệp để ổn định công tác giao khoán. Về thực thi, cần tăng cường đầu tư trang thiết bị hiện đại như máy thổi gió, xe chữa cháy tự chế, và hệ thống cảnh báo sớm. Cần đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ vào công tác dự báo, giám sát nguy cơ cháy. Cuối cùng, cần tiếp tục làm sâu sắc hơn công tác dân vận, xây dựng các mô hình sinh kế bền vững dưới tán rừng để người dân thực sự trở thành chủ thể trong công cuộc bảo vệ và phát triển rừng An Giang.
