CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ QUAN HỆ GIỮA BÁO CHÍ TRUYỀN THỒNG VÃ CÔNG CHÚNG 1. Bản chất mối quan hệ giữa báo chí truyền thông và công chúng 1. Một số khái niệm liên quan 1. Truyền thông, truyền thông đại chúng Thuật ngữ truyền thông trong tiếng Anh (communication), có nghĩa là sự truyền đạt, thông tin, thông báo, giao tiếp, trao đổi.
Truyền thông là một hoạt động cơ bản trong đời sống xã hội loài người. Thông qua việc truyền đạt tin tức, tình cảm, cảm xúc, kĩ năng.con người tham gia vào các quá trình xã hội đồng thời các quan hệ xã hội được hình thành và củng cố. Nói cách khác, nhờ hoạt động truyền thông, con người tự nhiên trở thành con người xã hội. Trong giáo trình Cơ sở lý luận báo chí truyền thông của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQGHN) có định nghĩa: “Truyền thông là một quá trình liên tục trao đổi hoặc chia sẻ thông tin, tình cảm, kĩ năng nhằm tạo sự liên kết lẫn nhau đê dẫn tới sự thay đổi trong hành vi và nhận thức" [58, tr.
Truyền thông được thực hiện qua ngôn ngữ (lời nói, chữ viết), kí hiệu, biểu tượng, hình ảnh, cử chỉ, hành vi, điệu bộ.nói chung là bằng tất cả những phương thức, cách thức mà con người sáng tạo ra để truyền đạt thông tin cho nhau trong quá trình tương tác hay tiếp xúc với nhau. Mục đích của truyền thông là nhằm tạo lập sự hiểu biết chung, từ đó dẫn đến hình thành ý thức và hành động chung. Ngược lại, đây cũng chính là cơ sở đánh giá hiệu quả của hoạt động truyền thông. Như tác giả Mai Quỳnh Nam đã nói: “Hoạt động truyền thông chỉ có ỷ nghĩa khỉ nó kích thích được lợi ích của đối tượng tiếp nhận, thuyết phục họ về mặt nhận thức, tạo cho họ hành động chung.
Từ ỷ nghĩa đó, người ta nhận thấy khả năng truyền bá rộng lớn của hoạt động truyền thông trong việc thực hiện các mục tiêu phát triền" [53, tr. Thuật ngữ truyền thông đại chúng (TTĐC) trong tiếng Anh là “mass media” hay “mass communication”. Từ góc nhìn xã hội học, nhà nghiên cứu Mai Quỳnh Nam cho rằng: “TTĐC là toàn bộ những phương tiện lan truyền thông tin như báo chí, truyền hình, phát thanh.tới những nhóm công chúng lớn” [48, tr. Với đặc trưng bản chất là nhiều người tham gia, TTĐC giúp người tiếp cận ở nhiều lãnh thổ khác nhau có thể tham gia thảo luận, trao đổi về những chủ đề mà họ quan tâm, cùng nhau giải quyết các vấn đề xã hội đặt ra.
Trong cuốn sách Chân dung công chủng truyền thông, tác giả Trần Hữu Quang cho rằng TTĐC là một quá trình xã hội đặc thù bao gồm ba thành tố chính: “Hoạt động truyền thông (săn tin, quay phim, chụp hình.rồi viết bài, biên tập, xuất bản, phát sóng); Các nhà truyền thông (các tô chức truyền thông như cơ quan báo chí, đài phát thanh, đài truyền hình và những người làm công tác truyền thông như nhà báo, phóng viên, biền tập viên, phát thanh viên); Đại chúng tức các tầng lóp công chúng rộng rãi” [61, tr. Wilson và Stan Le Roy Wilson quan niệm: “TTĐC là quá trình truyền thông phức tạp, mà ở đó, các nhà truyền thông chuyên nghiệp sử dụng các phương tiện kỹ thuật để chia sẻ thông điệp và gây ảnh hưởng đến đông đảo người nhận thông điệp - bất chấp khoảng cách địa lý” [65, tr. Định nghĩa này đã đưa ra ba tiêu chí dùng để xác định TTĐC là: (1) người phát ra thông điệp phải là một tổ chức có tính chuyên môn và chuyên nghiệp; (2) quá trình truyền phát thông điệp đòi hỏi phải có một hệ thống cơ sở vật chất - kỹ thuật hỗ trợ; (3) số lượng người nhận thông điệp phải lớn và không đồng nhất về mặt phân bố địa lý. Với những tiêu chí đó thì giao tiếp trên điện thoại sẽ không được xếp vào hạng mục TTĐC, do không thỏa mãn tiêu chí thứ nhất và thứ ba.
Hay buổi trình diễn âm nhạc ngoài trời và trực tiếp cũng không được xếp vào hạng mục TTĐC do chỉ có tiêu chí thứ ba. Hiệu quả của TTĐC được xem xét từ các hiệu ứng và hành vi xã hội của số đông công chúng sau khi được tiếp nhận thông tin. Từ những luận điểm các nhà nghiên cứu đã nêu, chúng ta thấy rằng TTĐC là quá trình xã hội mà các nhà truyền thông chuyển tải thông điệp qua các PTTTĐC đê liên kết công chúng nhằm giải quyết các vấn đề xã hội đặt ra. Cách hiểu này nhấn mạnh TTĐC là một quá trình xã hội có mối liên hệ với các phương tiện TTĐC như báo, sách, phát thanh, truyền hình, quảng cáo.gọi là kênh.
Đe quá trình truyền thông hiệu quả, tổ chức truyền thông cần nghiên cứu kỹ về ưu - nhược điểm của các kênh để có sự lựa chọn phù hợp. Báo chí, công chủng báo chí Theo Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học định nghĩa báo chí truyền thông hiểu theo nghĩa chung nhất và trừu tượng nhất là “quá trình chuyên dữ liệu giữa các đơn vị chức năng'’ [56, tr. Trong Từ điên xã hội học do G. Trommsdorff chủ biên, định nghĩa báo chí truyền thông là “sự tạo ra 2 đối tượng có thể mang bản chất sự sống hay không”.
Tác giả Trần Hữu Quang trong cuốn sách hội học truyền thông đại chúng thì khẳng định: “Báo chí truyền thông là một quá trình truyền đạt, tiếp nhận và trao đôi thông tin nhằm thiết lập các mối quan hệ giữa con người với con người”. Theo đó, tác giả định nghĩa: “TTĐC là quá trình truyền đạt thông tin một cách rộng rãi đến mọi người trong xã hội thông qua các phương tiện truyền thông đại chúng như phát thanh, truyền hình” [63, tr. Như vậy, các tác giả đã đưa ra những định nghĩa chung nhất về báo chí và xem báo chí như một phương tiện truyền đạt, chia sẻ thông tin giữa các chủ thể khác nhau trong xã hội. Những định nghĩa được đưa ra như một sự cố gắng để khẳng định nội hàm cơ bản của báo chí.
Tuy nhiên, trong một phạm vi nhất định, đây là những định nghĩa khá rộng và chưa biểu thị hết các loại hình báo chí đang hiện diện trong xã hội và các loại hình ấy được hiểu như thế nào diễn đạt ra sao. Chính từ những khuyết điểm này, luật báo chí nước CHXHCN Việt Nam năm 1989, được Quốc hội khóa X, kỳ họp thứ 5, sửa đổi, bổ sung và thông qua ngày 12/6/1999 (gọi tắt là Luật báo chí sửa đổi, bổ sung 1999) trong phần định nghĩa về báo chí đã không tập trung vào giải thích rõ nội hàm của báo chí mà chỉ làm công tác liệt kê các loại hình báo chí. Điều 3 Luật báo chí quy định: báo chí nói trong luật này là báo chí Việt Nam, bao gồm: báo in (báo, tạp chí, bản tin thời sự, bản tin thông tấn), báo nói (phát thanh), báo hình (truyền hình, chương trình nghe nhìn thời sự được thực hiện băng phương tiện kỹ thuật khác nhau), báo điện tử (được thực hiện trên mạng thông tin máy tính) bằng tiếng Việt, tiếng dân tộc thiếu số Việt Nam, tiếng nước ngoài. Điều 3 Luật báo chí chưa được xem như một định nghĩa chính thức về báo chí nhưng với cách liệt kê như trên đã chỉ rõ các loại hình báo chí trong xã hội và sẽ được sử dụng làm căn cứ chủ yếu để tìm hiểu các nội dung liên quan đến quản lý nhà nước đối với hoạt động báo chí.
Căn cứ vào Luật báo chí sửa đổi, bổ sung 1999 và trên cơ sở tổng hợp các nguồn tài liệu khác nhau, báo chí được chia thành 4 loại hình: Thứ nhất là báo ỉn: Báo in là tiếng nói chung cho báo, tạp chí, bản tin thời sự, bản tin thông tấn.Là loại hình báo chí ra đời sớm nhất trong lịch sử nhân loại. Nhờ vận dụng những thành tựu khoa học kỹ thuật mới đã giúp cho báo in có những bước tiến trong công nghệ như quy trình làm báo. Đồng thời báo in cũng ngày càng phong phú, chất lượng hơn về nội dung thông tin và hình thức trình bày. Báo in được thực hiện dưới nhiều hình thức: nhật báo, tuần báo, bán nguyệt san, nguyệt san, lưỡng nguyệt san.Riêng ở các nước phát triển thì có báo buổi sáng, báo buổi chiều, báo bình dân, báo quốc gia, báo địa phương, nhật báo đặc biệt.Mỗi loại báo in như vừa nêu có trình bày, nội dung phản ánh, đối tượng độc giả khác nhau, thời gian phát hành khác nhau.
Thứ hai là phát thanh: Đây là loại hình báo chí dựa trên nguyên tắc kỹ thuật truyền âm thanh để truyền tải các chương trinh tin tức đến đông đảo công chúng. Phát thanh là một loại hình báo chí từng có thời gian thống lĩnh các phương tiện truyền thông. Bởi lẽ, phát thanh có phương thức và con đường tác động đến thính giả một cách riêng biệt, trong đó từ ngữ với phương thức biểu đạt bằng lời nói là phương tiện truyền tải ý nghĩa và tinh cảm, gắn liền với âm thanh và tiếng động minh họa. Bản chất quá trình tác động của phát thanh là một sự tương tác để đi đến sự hiểu biết, là sự truyền tải ý tưởng, tình cảm bằng cách sử dụng hệ thống các kí hiệu âm thanh phong phú.
Thứ ba là truyền hình: Báo hình là chương trình truyền hình được thực hiện bằng các phương tiện kỹ thuật khác nhau, phát thồng tin đi xa bằng cả âm thanh và hình ảnh động. Khác với các phương tiện truyên thông nghe nhìn khác như điện ảnh, CD - Rom, truyền hình có thể phản ánh sự kiện một cách trực tiếp, đưa thông tin ở thời điểm hiện tại. Truyền hinh cũng khác biệt với báo in và phát thanh, hệ thống kỹ thuật truyền hình ảnh, tiếng động đi xa qua tín hiệu truyền hình và được tiếp nhận trực tiếp qua màn hình huỳnh quang. Chức năng truyền thông của truyền hình là sáng tạo và phát triển các chương trình truyền hình.
Thứ tu là báo điện tử: Báo điện tử là loại hình báo chí được thực hiện trên mạng thông tin máy tính, tuy chỉ vừa mới xuất hiện trong vài năm gần đây nhưng đã có một chỗ đứng nhất định trong lòng độc giả. Sự xuất hiện của báo mạng điện tử đã gây ra những xáo trộn đối với các loại hình báo chí khác khi tạo nên cuộc cạnh tranh với truyền hình, phát thanh, báo in và báo điện tử đang chiếm ưu thế, khẳng định sức mạnh của một loại hình báo ra đời sau nhưng đầy tiềm năng. Lượng thông tin mà báo mạng đưa ra không hề thua kém những loại hình báo chí khác về sự đa dạng, phong phú.