Luận văn luận văn thạc sỹ địa lý học nghiên cứu biến động sử dụng đất của huyện đồng hỷ tỉnh thái nguyên giai đoạn 2000 2009

Luận văn thạc sĩ địa lý học phân tích biến động sử dụng đất huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2000-2009, đánh giá xu hướng thay đổi.

• Tác giả: Bùi Thị Thu Hoa
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Việt Tiến
• Trường học: Đại học Thái Nguyên - Trường Đại học Sư phạm
• Chuyên ngành: Địa lý học
• Đề tài: Nghiên cứu biến động sử dụng đất của huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2000 - 2009
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục đích nghiên cứu
• 1.3. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.4. Giới hạn nghiên cứu
• 1.5. Quan điểm và phương pháp nghiên cứu
• 1.5.1. Quan điểm nghiên cứu
• 1.5.2. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Lịch sử nghiên cứu
• 1.7. Nghiên cứu hiện trạng sử dụng đất tại huyện Đồng Hỷ
• 1.8. Cấu trúc của luận văn
• 2. PHẦN 2: NỘI DUNG
• 2. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU BIẾN ĐỘNG SỬ DỤNG ĐẤT
• 2.1. Khái quát chung về tài nguyên đất và hiện trạng sử dụng đất
• 2.1.1. Khái niệm về đất
• 2.1.2. Phân loại hiện trạng sử dụng đất
• 2.2. Đánh giá biến động sử dụng đất
• 2.3. Sử dụng đất bền vững
• 2.4. Cơ sở thực tiễn
• 2.4.1. Tình hình sử dụng đất trên thế giới
• 2.4.2. Tình hình sử dụng đất ở Việt Nam
• 2.4.3. Tình hình sử dụng đất ở tỉnh Thái Nguyên
• 2.5. Tiểu kết chương 1
• 3. CHƯƠNG 2: TÌNH HÌNH BIẾN ĐỘNG SỬ DỤNG ĐẤT CỦA HUYỆN ĐỒNG HỶ
• 3.1. Khái quát về huyện Đồng Hỷ
• 3.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.2. Điều kiện kinh tế – xã hội
• 3.2. Tình hình biến động sử dụng đất huyện Đồng Hỷ giai đoạn 2000 – 2009
• 3.2.1. Hiện trạng sử dụng vốn đất
• 3.2.2. Tình hình biến động sử dụng các loại đất
• 3.2.3. Phân tích các nguyên nhân tạo nên những thay đổi sử dụng đất huyện Đồng Hỷ
• 3.3. Tiểu kết chương 2
• 4. CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP SỬ DỤNG ĐẤT CỦA HUYỆN ĐỒNG HỶ ĐẾN NĂM 2015
• 4.1. Cơ sở của sự định hướng
• 4.1.1. Mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của huyện Đồng Hỷ đến năm 2015
• 4.1.2. Tiềm năng và tồn tại trong sử dụng vốn đất của huyện Đồng Hỷ
• 4.2. Định hướng sử dụng đất huyện Đồng Hỷ - tỉnh Thái Nguyên đến năm 2015
• 4.3. Phương án quy hoạch sử dụng đất huyện Đồng Hỷ tỉnh Thái Nguyên đến năm 2015
• 4.4. Đề xuất những biện pháp trong quản lý, qui hoạch sử dụng đất huyện Đồng Hỷ
• 4.5. Đề xuất mô hình NLKH - một mô hình cho sử dụng đất tại huyện Đồng Hỷ
• 4.5.1. Vai trò của mô hình NLKH đối với phát triển kinh tế xã hội huyện Đồng Hỷ
• 4.5.2. Những nhân tố ảnh hưởng tới việc áp dụng các mô hình NLKH tại Đồng Hỷ
• 4.5.3. Mức độ phù hợp của các mô hình NLKH đối với quá trình sử dụng đất ở huyện Đồng Hỷ
• 4.5.4. Đề xuất những biện pháp cho sự phát triển mô hình NLKH ở huyện Đồng Hỷ
• 4.6. Tiểu kết chương 3
• 5. PHẦN 3: KẾT LUẬN
• 5.1. Những kết quả đạt được
• 5.2. Những tồn tại của luận văn
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Biến động sử dụng đất

Biến động sử dụng đất là một trong những vấn đề trọng tâm của luận văn. Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích sự thay đổi trong việc sử dụng đất tại huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên trong giai đoạn 2000-2009. Các yếu tố như gia tăng dân số, quá trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa đã tác động mạnh mẽ đến việc sử dụng đất, đặc biệt là đất nông nghiệp. Luận văn sử dụng các phương pháp thống kê, phân tích dữ liệu và ứng dụng công nghệ GIS để đánh giá chi tiết sự biến động này.

1.1. Hiện trạng sử dụng đất

Hiện trạng sử dụng đất tại huyện Đồng Hỷ được phân tích dựa trên các loại đất chính như đất nông nghiệp, đất phi nông nghiệp và đất chưa sử dụng. Các bảng số liệu và bản đồ được sử dụng để minh họa rõ ràng sự phân bố và thay đổi của các loại đất này. Kết quả cho thấy sự gia tăng đáng kể của đất phi nông nghiệp do quá trình đô thị hóa và công nghiệp hóa.

1.2. Nguyên nhân biến động

Nguyên nhân chính dẫn đến biến động sử dụng đất bao gồm sự gia tăng dân số, quá trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa nông thôn. Các chính sách phát triển kinh tế - xã hội của địa phương cũng đóng vai trò quan trọng trong việc thay đổi mục đích sử dụng đất. Luận văn cũng chỉ ra những tác động tiêu cực như suy thoái đất và ô nhiễm môi trường do khai thác đất không hợp lý.

II. Quản lý và quy hoạch sử dụng đất

Quản lý và quy hoạch sử dụng đất là một phần quan trọng trong luận văn. Nghiên cứu đề xuất các giải pháp nhằm quản lý hiệu quả nguồn tài nguyên đất tại huyện Đồng Hỷ. Các giải pháp bao gồm việc cải thiện chính sách đất đai, tăng cường công tác quy hoạch và sử dụng bền vững đất nông nghiệp. Luận văn cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc áp dụng các mô hình nông lâm kết hợp để phát triển bền vững.

2.1. Chính sách đất đai

Chính sách đất đai được đề cập như một công cụ quan trọng trong việc quản lý và sử dụng đất hiệu quả. Luận văn phân tích các chính sách hiện hành và đề xuất những cải tiến nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Các chính sách này cần tập trung vào việc bảo vệ đất nông nghiệp và hạn chế sự chuyển đổi đất không hợp lý.

2.2. Mô hình nông lâm kết hợp

Mô hình nông lâm kết hợp được đề xuất như một giải pháp bền vững cho việc sử dụng đất tại huyện Đồng Hỷ. Mô hình này không chỉ giúp cải thiện hiệu quả kinh tế mà còn góp phần bảo vệ môi trường và tài nguyên đất. Luận văn phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến việc áp dụng mô hình này và đề xuất các biện pháp thúc đẩy sự phát triển của nó.

III. Định hướng phát triển bền vững

Định hướng phát triển bền vững là mục tiêu cuối cùng của luận văn. Nghiên cứu đề xuất các giải pháp nhằm đảm bảo sử dụng đất một cách bền vững tại huyện Đồng Hỷ. Các giải pháp bao gồm việc tăng cường quản lý đất đai, cải thiện chính sách và áp dụng các mô hình sử dụng đất hiệu quả. Luận văn cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường và tài nguyên đất trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội.

3.1. Bảo vệ môi trường

Bảo vệ môi trường là một trong những yếu tố quan trọng trong việc phát triển bền vững. Luận văn đề xuất các biện pháp nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực của việc sử dụng đất đến môi trường, bao gồm việc hạn chế xói mòn đất và ô nhiễm môi trường. Các biện pháp này cần được thực hiện đồng bộ với các chính sách phát triển kinh tế - xã hội.

3.2. Phát triển kinh tế xã hội

Phát triển kinh tế - xã hội là mục tiêu quan trọng của huyện Đồng Hỷ. Luận văn đề xuất các giải pháp nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội một cách bền vững, bao gồm việc cải thiện cơ sở hạ tầng, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và tăng cường quản lý đất đai. Các giải pháp này cần được thực hiện đồng bộ với việc bảo vệ môi trường và tài nguyên đất.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh tài nguyên đất ngày càng bị khai thác quá mức và suy giảm nhanh chóng, việc nghiên cứu biến động sử dụng đất trở thành một vấn đề cấp thiết nhằm bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế - xã hội bền vững. Huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên, với diện tích tự nhiên còn nhiều tiềm năng đất đai (45.524,44 ha năm 2009) và mật độ dân số 271 người/km², đang đứng trước sức ép lớn từ quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa và gia tăng dân số tự nhiên 1,05%/năm. Giai đoạn 2000-2009 chứng kiến nhiều biến động trong cơ cấu sử dụng đất của huyện, đặc biệt là sự chuyển dịch giữa đất nông nghiệp, phi nông nghiệp và đất chưa sử dụng.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm phân tích thực trạng biến động sử dụng đất huyện Đồng Hỷ trong giai đoạn 2000-2009, từ đó đề xuất định hướng và giải pháp sử dụng đất bền vững đến năm 2015. Nghiên cứu tập trung trong phạm vi huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên, dựa trên số liệu thống kê chính thức và khảo sát thực địa. Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp cơ sở khoa học cho công tác quy hoạch sử dụng đất, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên đất, bảo vệ môi trường và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng các lý thuyết và mô hình nghiên cứu về biến động sử dụng đất và phát triển bền vững, bao gồm:

• Lý thuyết biến động sử dụng đất (Land Use Change Theory): Nhấn mạnh sự thay đổi mục đích sử dụng đất theo thời gian do tác động của các yếu tố tự nhiên và xã hội, trong đó con người là tác nhân chính gây biến động.

• Mô hình phát triển bền vững (Sustainable Development Model): Định hướng sử dụng tài nguyên đất sao cho đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không làm tổn hại khả năng đáp ứng của các thế hệ tương lai, bao gồm ba trụ cột kinh tế, xã hội và môi trường.

• Khái niệm sử dụng đất bền vững: Được cụ thể hóa qua các tiêu chí như hiệu quả kinh tế, phù hợp xã hội, bảo vệ sinh thái và tuân thủ pháp luật, với các chỉ số đánh giá như năng suất đất, độ che phủ, đa dạng sinh học và ổn định theo thời gian.

Các khái niệm chính được sử dụng gồm: đất nông nghiệp, đất phi nông nghiệp, đất chưa sử dụng, tỷ lệ biến động sử dụng đất, xu hướng biến động và các tiêu chí đánh giá sử dụng đất bền vững theo quy định của Luật Đất đai 2003.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Sử dụng số liệu sơ cấp thu thập qua điều tra mẫu điển hình tại các xã thuộc huyện Đồng Hỷ, kết hợp với số liệu thứ cấp từ niên giám thống kê huyện, các báo cáo kinh tế - xã hội, tài liệu quy hoạch và bản đồ địa lý.

• Phương pháp phân tích: Áp dụng phương pháp thống kê mô tả, phân tích biến động diện tích và tỷ lệ phần trăm các loại đất qua các năm 2000, 2005 và 2009. Sử dụng phần mềm hệ thống thông tin địa lý (GIS) Mapinfo để xây dựng bản đồ biến động sử dụng đất, giúp trực quan hóa sự thay đổi không gian và thời gian.

• Cỡ mẫu và chọn mẫu: Lựa chọn các hộ gia đình đại diện tại các xã có đặc điểm địa hình và kinh tế xã hội khác nhau nhằm đảm bảo tính đại diện và độ tin cậy của dữ liệu điều tra.

• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu tập trung phân tích biến động sử dụng đất trong giai đoạn 2000-2009, đồng thời dự báo và đề xuất giải pháp đến năm 2015 dựa trên xu hướng và điều kiện thực tế.

• Phương pháp chuyên gia: Phỏng vấn các cán bộ quản lý địa phương, chuyên gia địa lý và nông nghiệp để đánh giá nguyên nhân biến động và hiệu quả các mô hình sử dụng đất hiện hành.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Biến động tổng diện tích sử dụng đất: Tổng diện tích tự nhiên huyện Đồng Hỷ giảm 1,41% (652,9 ha) trong giai đoạn 2000-2009 do điều chỉnh địa giới hành chính. Đất nông nghiệp chiếm tỷ lệ cao nhất, tăng từ 72% năm 2000 lên 83% năm 2009, tương ứng tăng 4.743,97 ha (14,36%). Đất phi nông nghiệp tăng 59,12%, trong khi đất chưa sử dụng giảm mạnh 70,24%.

2. Biến động đất nông nghiệp: Đất sản xuất nông nghiệp tăng 47,45% (4.919,5 ha) trong giai đoạn 2005-2009, đất lâm nghiệp tăng 4,99% (1.056,46 ha), trong khi đất nuôi trồng thủy sản và đất nông nghiệp khác có biến động nhỏ. Sự tăng diện tích đất sản xuất nông nghiệp phản ánh xu hướng chuyển đổi đất chưa sử dụng và đất phi nông nghiệp sang mục đích nông nghiệp.

3. Biến động đất phi nông nghiệp: Diện tích đất phi nông nghiệp tăng từ 6% lên 10% tổng diện tích tự nhiên, chủ yếu do mở rộng đất xây dựng, đất chuyên dùng và đất ở. Đất ở tăng lên 929,44 ha, chiếm 19,69% diện tích đất phi nông nghiệp, phản ánh quá trình đô thị hóa và phát triển hạ tầng.

4. Biến động đất chưa sử dụng: Giảm từ 22% xuống còn 6% tổng diện tích tự nhiên, tương đương giảm 7.150,31 ha, cho thấy hiệu quả khai thác và sử dụng đất chưa sử dụng tăng lên, tuy nhiên vẫn còn tồn tại diện tích lớn đất đồi núi khó khai thác.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của biến động sử dụng đất là sự phát triển kinh tế - xã hội mạnh mẽ, đặc biệt là công nghiệp hóa, đô thị hóa và gia tăng dân số. Việc chuyển đổi đất chưa sử dụng sang đất nông nghiệp và phi nông nghiệp phù hợp với nhu cầu phát triển sản xuất và xây dựng hạ tầng. Tuy nhiên, sự gia tăng diện tích đất phi nông nghiệp cũng đặt ra áp lực lên quỹ đất nông nghiệp, đòi hỏi quản lý chặt chẽ để tránh mất cân bằng.

So sánh với các nghiên cứu trong khu vực miền núi phía Bắc, biến động sử dụng đất tại Đồng Hỷ có xu hướng tương đồng về tăng diện tích đất sản xuất nông nghiệp và đất xây dựng, nhưng mức độ biến động đất chưa sử dụng giảm mạnh hơn, cho thấy hiệu quả khai thác đất chưa sử dụng cao hơn. Kết quả này cũng phù hợp với các tiêu chí đánh giá sử dụng đất bền vững khi đảm bảo cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cơ cấu sử dụng đất theo năm và bản đồ biến động sử dụng đất để minh họa rõ nét sự thay đổi không gian và thời gian, giúp các nhà quản lý dễ dàng theo dõi và ra quyết định.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường quy hoạch sử dụng đất bền vững: Xây dựng và thực hiện quy hoạch sử dụng đất chi tiết đến năm 2015, ưu tiên bảo vệ đất nông nghiệp chất lượng cao và đất rừng phòng hộ, hạn chế chuyển đổi đất nông nghiệp sang phi nông nghiệp không hợp lý. Chủ thể thực hiện: UBND huyện phối hợp Sở Tài nguyên và Môi trường, thời gian: 2011-2015.

2. Phát triển mô hình nông lâm kết hợp (NLKH): Khuyến khích áp dụng mô hình NLKH phù hợp với điều kiện địa phương nhằm tăng hiệu quả sử dụng đất đồi núi, cải tạo đất trống đồi núi trọc, nâng cao thu nhập cho người dân. Chủ thể thực hiện: Trung tâm Khuyến nông, các tổ chức nông nghiệp, thời gian: 2012-2015.

3. Nâng cao năng lực quản lý và giám sát sử dụng đất: Ứng dụng công nghệ GIS và viễn thám để theo dõi biến động sử dụng đất thường xuyên, phát hiện kịp thời các vi phạm và điều chỉnh chính sách phù hợp. Chủ thể thực hiện: Phòng Tài nguyên Môi trường huyện, thời gian: 2011-2015.

4. Tuyên truyền, đào tạo nâng cao nhận thức cộng đồng: Tổ chức các chương trình tập huấn, tuyên truyền về sử dụng đất bền vững, bảo vệ môi trường và pháp luật đất đai cho người dân, đặc biệt là các dân tộc thiểu số. Chủ thể thực hiện: UBND xã, các tổ chức xã hội, thời gian: liên tục từ 2011.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ quản lý nhà nước về đất đai và quy hoạch: Nhận diện xu hướng biến động sử dụng đất, từ đó xây dựng chính sách và quy hoạch phù hợp với thực tiễn địa phương.

2. Nhà nghiên cứu và học viên ngành địa lý, môi trường: Cung cấp cơ sở lý luận và số liệu thực tiễn về biến động sử dụng đất vùng trung du miền núi, phục vụ nghiên cứu chuyên sâu.

3. Các tổ chức phát triển nông nghiệp và lâm nghiệp: Áp dụng mô hình nông lâm kết hợp và các giải pháp quản lý đất bền vững nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất và bảo vệ môi trường.

4. Cộng đồng dân cư địa phương và các hộ nông dân: Hiểu rõ về biến động sử dụng đất, tác động và các giải pháp nhằm nâng cao nhận thức, tham gia tích cực vào công tác bảo vệ và sử dụng đất hợp lý.

Câu hỏi thường gặp

1. Biến động sử dụng đất là gì và tại sao quan trọng?
   Biến động sử dụng đất là sự thay đổi mục đích sử dụng đất theo thời gian do tác động của tự nhiên và con người. Nghiên cứu biến động giúp hiểu rõ xu hướng phát triển, bảo vệ tài nguyên và lập kế hoạch sử dụng đất hiệu quả.

2. Phương pháp nào được sử dụng để phân tích biến động sử dụng đất?
   Luận văn sử dụng phương pháp thống kê mô tả, phân tích tỷ lệ biến động diện tích đất qua các năm, kết hợp GIS để xây dựng bản đồ biến động, giúp trực quan hóa dữ liệu.

3. Tại sao đất chưa sử dụng giảm mạnh trong giai đoạn nghiên cứu?
   Do quá trình khai hoang, chuyển đổi đất chưa sử dụng sang đất nông nghiệp và phi nông nghiệp nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế và xây dựng hạ tầng.

4. Mô hình nông lâm kết hợp có vai trò gì trong sử dụng đất bền vững?
   Mô hình này giúp cải tạo đất đồi núi, tăng thu nhập cho người dân, bảo vệ môi trường và duy trì đa dạng sinh học, phù hợp với điều kiện địa phương.

5. Làm thế nào để đảm bảo sử dụng đất bền vững tại huyện Đồng Hỷ?
   Cần tăng cường quy hoạch, giám sát sử dụng đất, áp dụng công nghệ GIS, phát triển mô hình NLKH và nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ tài nguyên đất.

Kết luận

• Huyện Đồng Hỷ có sự biến động rõ rệt trong sử dụng đất giai đoạn 2000-2009, với đất nông nghiệp chiếm tỷ lệ lớn và tăng trưởng đáng kể, đất phi nông nghiệp cũng gia tăng nhanh chóng, trong khi đất chưa sử dụng giảm mạnh.
• Nguyên nhân biến động chủ yếu do phát triển kinh tế - xã hội, công nghiệp hóa, đô thị hóa và gia tăng dân số.
• Việc nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho quy hoạch sử dụng đất bền vững, góp phần bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế địa phương.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể như tăng cường quy hoạch, phát triển mô hình nông lâm kết hợp, ứng dụng công nghệ GIS và nâng cao nhận thức cộng đồng.
• Tiếp tục theo dõi biến động sử dụng đất và đánh giá hiệu quả các giải pháp trong giai đoạn tiếp theo để điều chỉnh chính sách phù hợp.

Các cơ quan quản lý và nhà nghiên cứu cần phối hợp triển khai các giải pháp đề xuất, đồng thời cập nhật dữ liệu biến động sử dụng đất thường xuyên để đảm bảo phát triển bền vững huyện Đồng Hỷ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu và kết luận, luận văn đƣợc cấu trúc thành 3 chƣơng: Chƣơng I: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc nghiên cứu biến động sử dụng đất Chƣơng II: Tình hình biến động sử dụng đất của huyện Đồng Hỷ Chƣơng III: Định hƣớng và giải pháp sử dụng đất của huyện Đồng Hỷ tới năm 2015 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 17 Phần 2: NỘI DUNG Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU BIẾN ĐỘNG SỬ DỤNG ĐẤT 1. Khái quát chung về tài nguyên đất và hiện trạng sử dụng đất 1. Khái niệm về đất Trong đời sống hằng ngày hai từ “đất” và “đất đai” đƣợc dùng với cùng một khái niệm khá phổ biển. Tài nguyên đất và đất đai có sự phân biệt nhất định.

Theo các nhà thổ nhƣỡng thì “đất” tƣơng đƣơng với “soil” trong tiếng Anh, có nghĩa là “thổ” hay “thổ nhƣỡng” bao hàm ý nghĩa về tính chất của nó. Còn “đất đai” tƣơng đƣơng với “land” trong tiếng Anh, có nghĩa về phạm vi không gian hay đƣợc hiểu về “lãnh thổ”. Vì thế, mà từ trƣớc tới nay có nhiều cách định nghĩa về đất. - Theo quan điểm phát sinh học thổ nhƣỡng, đất là thể tự nhiên đặc biệt hình thành do sự tác động tổng hợp các yếu tố: đá mẹ, khí hậu, địa hình, sinh vật, thời gian và tác động của con ngƣời (Đôcutraev - 1879).

- Theo quan điểm kinh tế học: Đất là tƣ liệu sản xuất chủ yếu, là đối tƣợng lao động đồng thời là sản phẩm lao động. Khái niệm về đất đai bao gồm nội dung về mặt bằng lãnh thổ sử dụng cho toàn bộ nền kinh tế quốc dân [10]. Theo cách tiếp cận mới, mở rộng định nghĩa đất thì đất đƣợc hiểu là một không gian giới hạn có chiều thẳng đứng (bao gồm cả phần khí hậu của khí quyển bên trên bề mặt, mặt đất đến tài nguyên nƣớc ngầm ở bên dƣới) đó là sự kết hợp của thổ nhƣỡng, khí hậu, thủy văn và thực vật cùng với những thành phần khác. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.

Phân loại hiện trạng sử dụng đất HTSDĐ là trạng thái lớp phủ bề mặt đất bao gồm lớp phủ tự nhiên và nhân tác, phản ảnh trạng thái sử dụng quĩ đất thông qua các loại hình sử dụng đất. HTSDĐ luôn thay đổi dƣới tác động của các qui luật tự nhiên và những hoạt động kinh tế xã hội của con ngƣời. Theo quy định của điều 13 Luật đất đai 2003 căn cứ vào mục đích sử dụng, đất đai đƣợc phân loại nhƣ sau: - Nhóm đất nông nghiệp bao gồm các loại đất: + Đất trồng cây hàng năm gồm đất trồng lúa, đất đồng cỏ dùng vào chăn nuôi, đất trồng cây hàng năm khác + Đất trồng cây lâu năm + Đất rừng sản xuất + Đất rừng phòng hộ + Đất rừng đặc dụng + Đất nuôi trồng thuỷ sản + Đất làm muối + Đất nông nghiệp khác theo quy định của Chính phủ - Nhóm đất phi nông nghiệp bao gồm các loại đất: + Đất ở gồm đất ở tại nông thôn, đất ở tại đô thị + Đất xây dựng trụ sở cơ quan, xây dựng công trình sự nghiệp + Đất sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh + Đất sản xuất, kinh doanh phi nông nghiệp gồm đất xây dựng khu công nghiệp; đất làm mặt bằng xây dựng cơ sở sản xuất, kinh doanh; đất sử dụng cho hoạt động khoáng sản; đất sản xuất vật liệu xây dựng, làm đồ gốm. + Đất sử dụng vào mục đích công cộng gồm đất giao thông, thuỷ lợi; đất xây dựng các công trình văn hoá, y tế, giáo dục và đào tạo, thể dục thể thao phục vụ lợi ích công cộng; đất có di tích lịch sử - văn hoá, danh lam Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 19 thắng cảnh; đất xây dựng các công trình công cộng khác theo quy định của Chính phủ gồm: + Đất do các cơ sở tôn giáo sử dụng + Đất có công trình là đình, đền, miếu, am, từ đƣờng, nhà thờ họ + Đất làm nghĩa trang, nghĩa địa + Đất sông, ngòi, kênh, rạch, suối và mặt nƣớc chuyên dùng + Đất phi nông nghiệp khác theo quy định của Chính phủ - Nhóm đất chưa sử dụng bao gồm các loại đất chưa xác định mục đích sử dụng.

HTSDĐ hằng năm, các địa phƣơng lại lựa chọn cách phân loại HTSDĐ với 2 loại: Đất nông – lâm nghiệp (đất nông nghiệp, đất lâm nghiệp) và đất phi nông nghiệp (đất chuyên dùng, đất ở, đất chƣa sử dụng) Trong luận văn, chúng tôi sử dụng cách phân loại theo quy định của điều 13 Luật đất đai 2003. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 20 Hình 1: Sơ đồ phân loại đất theo mục đích sử dụng Đất trồng cây hàng năm Đất trồng cây lâu năm Đất Đất ở nông thôn, đô thị nông Đất rừng sản xuất nghiệp Đất xây dựng Đất rừng phòng hộ Đất an ninh quốc phòng Đất rừng đặc dụng Đất SXKD phi nông nghiệp Đất nuôi trồng thuỷ sản Quỹ Đất Đất công cộng đất phi Đất làm muối đai nông Đất tôn giáo Đất nông nghiệp khác nghiệp Đất làm công trình đình miếu Đất nghĩa trang, nghĩa địa Đất sông ngòi, kênh, rạch Đất Đất đồi chƣa sử dụng Đất phi nông nghiệp khác chƣa Đất bằng chƣa sử dụng sử dụng Núi đá không có rừng cây Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www. Đánh giá biến động sử dụng đất 1. Tầm quan trọng của việc nghiên cứu biến động sử dụng đất BĐSDĐ là sự thay đổi mục đính sử dụng đất theo thời gian do nguyên nhân khách quan (quy luật biến động tự nhiên) và nguyên nhân chủ quan (hoạt động kinh tế - xã hội của con ngƣời).

Những nguyên nhân khách quan, đó là sự vận động của các qui luật tự nhiên, ví dụ nhƣ sự bồi đắp nên các đồng bằng châu thổ là một quá trình khai thác tự nhiên diễn ra trong hằng triệu năm, thƣờng không là nguyên nhân trực tiếp gây nên BĐSDĐ. Nguyên nhân trực tiếp chủ yếu làm cho sử dụng đất luôn biến động ở đây là do các hoạt động kinh tế của con ngƣời. Trong quá trình khai thác tự nhiên để phục vụ nhu cầu của mình, chính con ngƣời là: tác nhân chủ yếu, mạnh mẽ nhất làm phá vỡ cân bằng của tự nhiên, làm cho tự nhiên không còn phát triển theo qui luật vốn có của nó. Biến động này đặc biệt lớn ở những nƣớc chậm phát triển, nơi mà con ngƣời có ít hiểu biết về tự nhiên, đồng thời lại khái thác tài nguyên một cách bừa bãi.

Vì vậy các điều kiện nghiên cứu phản ánh sự thay đổi tình trạng sử dụng đất, là cơ sở để xây dựng các phƣơng án qui hoạch trên lãnh thổ địa lý cụ thể, nhằm sử dụng tối đa tiềm năng tự nhiên và bảo vệ môi trƣờng sinh thái. Việc điều tra nghiên cứu BĐSDĐ có ý nghĩa trong việc bảo vệ tự nhiên, môi trƣờng sinh thái. Biến động là bản chất của mọi hiện tƣợng và sự vật trong tự nhiên. Không ở đâu và không bao giờ tự nhiên lại bất biến, trái lại nó luôn luôn thay đổi.

Động lực của mọi sự thay đổi, biến động đó là quan hệ tƣơng tác giữa các hợp phần tự nhiên, đƣợc phản ánh rõ nét trong quá trình BĐSDĐ. Vì vậy nghiên cứu cảnh quan tự nhiên cũng đòi hỏi sự phân tích BĐSDĐ. Bên cạnh đó, muốn khai thác hợp lý các tài nguyên, không làm hủy hoại môi trƣờng sinh thái, mà còn bảo vệ và cải tạo tự nhiên, thì nhất thiết phải hiểu biết động lực biến động của tự nhiên thông qua BĐSDĐ. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 22 Việt Nam nằm trong khu vực nhiệt đới gió mùa, có chế độ khí hậu rất đa dạng phức tạp là nguyên nhân chi phối cho cấu trúc và phƣơng thức sử dụng đất thay đổi rõ rệt theo thời gian và không gian lãnh thổ.

Bên cạnh đó, con ngƣời can thiệp liên tục và mạnh mẽ vào môi trƣờng cũng làm cho SDĐ cũng có nhiều biến đổi, chẳng hạn nhƣ nhiều miền đất màu mỡ đƣợc khai phá, các hệ thống kênh rạch, đê biển đã và đang xây dựng, cải tạo, các vùng đất canh tác truyền thống đƣợc mở rộng thêm. Ngƣợc lại, việc khai thác và mở rộng đất đai không có qui hoạch làm cho hệ sinh thái tự nhiên bị phá vỡ, gây tác hại nghiêm trọng đối với môi trƣờng. Hiện nay, trong cơ chế thị trƣờng, con ngƣời vì lợi ích trƣớc mắt đã khai thác tự nhiên một cách vô tổ chức đã gây nhiều thảm họa khôn lƣờng [19]. Qua những phân tích trên cho thấy, việc nghiên cứu BĐSDĐ là hết sức cần thiết, nó tạo cơ sở khoa học cho việc hoạch định chính sách phát triển kinh tế để làm sao vừa khai thác đƣợc tối đa tiềm năng của tự nhiên, đồng thời bảo vệ đƣợc môi trƣờng và cân bằng sinh thái.

Chỉ tiêu phản ánh biến động sử dụng đất * Tỷ lệ biến động Tỷ lệ biến động là một giá trị định lƣợng, nó đƣợc thể hiện bằng tỷ số biến động diện tích i (là hiệu số của diện tích năm cuối và diện tích năm đầu giai đoạn chia cho diện tích năm đầu giai đoạn), giá trị này có thể âm (-) hoặc dƣơng (+). Tỷ lệ biến động đƣợc tính theo công thức: S2 – S1 i: Tốc độ gia tăng (%) i = x 100 S2: Diện tích năm cuối S1 S1: Diện tích năm đầu Khi tìm hiểu về tình hình biến động hiện trạng sử dụng đất tại huyện Đồng Hỷ cần lƣu ý: số lƣợng diện tích tăng hay giảm, nhiều hay ít của từng loại hình sử dụng đất trong giai đoạn nghiên cứu. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 23 Công thức này đƣợc chúng tôi áp dụng tại chƣơng 2, là cơ sở cho đánh giá BĐSDĐ của huyện Đồng Hỷ giai đoạn 2000-2009. * Xu hướng biến động Xu hướng biến động sử dụng đất là nghiên cứu trạng thái biến động hiện trạng sử dụng đất trên cơ sở nghiên cứu khả năng biến động của từng loại đất,[14].

Xu hƣớng biến động có thể là tăng hoặc giảm diện tích của một số loại hình sử dụng đất so với năm gốc, có thể theo hƣớng ảnh hƣởng tích cực hoặc tiêu cực đến môi trƣờng và vấn đề sử dụng đất bền vững. Tại chƣơng 2, chúng tôi có áp dụng lý thuyết này để làm cơ sở cho phân tích, đánh giá những ảnh hƣởng của BĐSDĐ đến các vấn đề kinh tế - xã hội huyện Đồng Hỷ. Sử dụng đất bền vững 1.