Luận văn thạc sĩ xây dựng và sử dụng các bài toán đếm nhằm rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu xây dựng và sử dụng các bài toán đếm nhằm rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện

• Tác giả: Vũ Thị Bé
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Đình Hòa
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm Toán
• Đề tài: Xây Dựng Và Sử Dụng Các Bài Toán Đếm Nhằm Rèn Luyện Tư Duy Sáng Tạo Cho Học Sinh
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ CÁI VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Khái niệm về tư duy
• 1.2. Đặc điểm của tư duy
• 1.3. Các thao tác tư duy
• 1.4. Khái niệm về sáng tạo
• 1.5. Quá trình sáng tạo
• 1.6. Tư duy sáng tạo
• 1.6.1. Các quan điểm về tư duy sáng tạo
• 1.6.2. Một số thành tố đặc trưng của tư duy sáng tạo
• 1.6.2.1. Tính mềm dẻo
• 1.6.2.2. Tính nhuần nhuyễn
• 1.6.2.3. Tính độc đáo
• 1.6.2.4. Tính hoàn thiện
• 1.6.2.5. Tính nhạy cảm vấn đề
• 1.7. Biện pháp bồi dưỡng tư duy sáng tạo cho học sinh thông qua dạy học môn Toán
• 1.8. Cách thức xây dựng bài toán để tăng hiệu quả dạy Toán
• 2. CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG CÁC BÀI TOÁN ĐẾM TRONG CHƯƠNG TRÌNH ĐẠI SỐ VÀ GIẢI TÍCH 11 BAN CƠ BẢN NHẰM RÈN LUYỆN TƢ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH
• 2.1. Nội dung kiến thức liên quan đến bài toán đếm lớp 11 trung học phổ thông (ban cơ bản)
• 2.2. Mục tiêu, nhiệm vụ và nội dung kiến thức
• 2.3. Những chú ý khi dạy và học chủ đề bài toán đếm lớp 11 (ban cơ bản)
• 2.4. Nội dung kiến thức và phương pháp chung giải bài toán đếm trong tổ hợp
• 2.4.1. Nội dung kiến thức
• 2.4.2. Phương pháp chung giải bài toán đếm trong tổ hợp
• 2.5. Xây dựng và sử dụng bài toán đếm nhằm rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh
• 2.5.1. Rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh thông qua xây dựng và sử dụng bài toán đếm số
• 2.5.2. Rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh thông qua xây dựng và sử dụng bài toán sắp xếp người, đồ vật
• 2.5.3. Rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh thông qua xây dựng và sử dụng một cách sáng tạo bài toán chọn số phương án để thỏa mãn một số điều kiện cho trước
• 2.5.4. Rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh thông qua xây dựng và sử dụng bài toán đếm có liên quan đến hình học
• 2.6. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích và nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm
• 3.2. Đối tượng thực nghiệm sư phạm
• 3.3. Tiến hành thực nghiệm sư phạm
• 3.4. Tổ chức thực nghiệm sư phạm
• 3.5. Nội dung thực nghiệm sư phạm
• 3.6. Kết quả thực nghiệm sư phạm
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về luận văn thạc sĩ và tư duy sáng tạo trong giáo dục

Luận văn thạc sĩ về việc xây dựng và sử dụng các bài toán đếm nhằm rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh là một chủ đề quan trọng trong giáo dục hiện đại. Tư duy sáng tạo không chỉ giúp học sinh phát triển khả năng giải quyết vấn đề mà còn khuyến khích sự độc lập và tự tin trong học tập. Việc áp dụng các bài toán đếm trong giảng dạy môn Toán có thể tạo ra môi trường học tập tích cực, nơi học sinh có thể khám phá và phát triển tư duy của mình.

1.1. Khái niệm về tư duy sáng tạo và vai trò của nó

Tư duy sáng tạo là khả năng phát hiện và giải quyết vấn đề một cách độc đáo và hiệu quả. Nó đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề cho học sinh, giúp các em không chỉ học thuộc lòng mà còn hiểu sâu về kiến thức.

1.2. Tại sao cần rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh

Rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh giúp các em phát triển khả năng tư duy phản biện, khả năng làm việc nhóm và khả năng thích ứng với những thay đổi trong môi trường học tập và cuộc sống. Điều này rất cần thiết trong bối cảnh giáo dục hiện đại.

II. Vấn đề và thách thức trong việc rèn luyện tư duy sáng tạo

Mặc dù việc rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh là rất quan trọng, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong quá trình này. Các phương pháp giảng dạy truyền thống thường không khuyến khích sự sáng tạo và độc lập của học sinh. Hơn nữa, áp lực từ các kỳ thi và đánh giá cũng có thể làm giảm khả năng sáng tạo của học sinh.

2.1. Những khó khăn trong việc áp dụng bài toán đếm

Việc áp dụng bài toán đếm trong giảng dạy có thể gặp khó khăn do học sinh chưa quen với cách tư duy logic và phân tích. Điều này đòi hỏi giáo viên phải có phương pháp giảng dạy phù hợp để giúp học sinh vượt qua những rào cản này.

2.2. Áp lực từ hệ thống giáo dục hiện tại

Hệ thống giáo dục hiện tại thường tập trung vào việc đạt điểm số cao trong các kỳ thi, điều này có thể làm giảm động lực sáng tạo của học sinh. Cần có sự thay đổi trong cách đánh giá để khuyến khích sự sáng tạo và tư duy độc lập.

III. Phương pháp xây dựng bài toán đếm hiệu quả cho học sinh

Để rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh thông qua bài toán đếm, cần có những phương pháp xây dựng bài toán hiệu quả. Các bài toán nên được thiết kế sao cho kích thích sự tò mò và khuyến khích học sinh tìm ra nhiều cách giải khác nhau.

3.1. Nguyên tắc xây dựng bài toán đếm

Bài toán đếm cần phải rõ ràng, cụ thể và có tính ứng dụng cao. Giáo viên nên chú ý đến việc tạo ra các tình huống thực tế để học sinh có thể áp dụng kiến thức vào thực tiễn.

3.2. Các loại bài toán đếm phù hợp với học sinh

Có nhiều loại bài toán đếm có thể áp dụng trong giảng dạy, từ các bài toán đơn giản đến phức tạp. Việc lựa chọn bài toán phù hợp với trình độ của học sinh là rất quan trọng để đảm bảo hiệu quả giảng dạy.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Việc áp dụng các bài toán đếm trong giảng dạy đã cho thấy nhiều kết quả tích cực trong việc rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh. Nghiên cứu cho thấy học sinh có khả năng tư duy độc lập và sáng tạo hơn khi được tiếp cận với các bài toán này.

4.1. Kết quả thực nghiệm sư phạm

Kết quả từ các lớp thực nghiệm cho thấy học sinh có sự tiến bộ rõ rệt trong khả năng giải quyết vấn đề và tư duy sáng tạo. Điều này chứng tỏ rằng việc áp dụng bài toán đếm là một phương pháp hiệu quả.

4.2. Phản hồi từ học sinh và giáo viên

Phản hồi từ học sinh cho thấy các em cảm thấy hứng thú hơn với môn Toán khi được học qua các bài toán đếm. Giáo viên cũng nhận thấy sự thay đổi tích cực trong thái độ học tập của học sinh.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai

Việc xây dựng và sử dụng các bài toán đếm nhằm rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh là một hướng đi đúng đắn trong giáo dục hiện đại. Cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các phương pháp giảng dạy mới để nâng cao chất lượng giáo dục.

5.1. Tầm quan trọng của việc đổi mới phương pháp giảng dạy

Đổi mới phương pháp giảng dạy là cần thiết để đáp ứng nhu cầu phát triển của học sinh trong thời đại mới. Cần có sự kết hợp giữa lý thuyết và thực hành để tạo ra môi trường học tập hiệu quả.

5.2. Định hướng nghiên cứu trong tương lai

Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các phương pháp giảng dạy và ứng dụng công nghệ trong việc rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh. Điều này sẽ giúp nâng cao chất lượng giáo dục và đáp ứng nhu cầu của xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đổi mới giáo dục phổ thông tại Việt Nam, việc nâng cao chất lượng dạy học môn Toán được xem là nhiệm vụ cấp thiết. Theo Luật Giáo dục sửa đổi năm 2005, phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động và sáng tạo của học sinh. Tư duy sáng tạo được xem là một trong những năng lực quan trọng cần được rèn luyện trong quá trình học Toán, đặc biệt trong các chủ đề tổ hợp và xác suất. Chủ đề bài toán đếm trong chương trình Đại số và Giải tích lớp 11 ban cơ bản là nội dung trọng tâm, có vai trò nền tảng trong việc phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm xây dựng và sử dụng các bài toán đếm để rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh, qua đó góp phần nâng cao chất lượng dạy và học môn Toán ở trường phổ thông. Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ tháng 11/2015 đến tháng 11/2016, với đối tượng khảo sát là học sinh lớp 11A1 và 11A2 trường THPT Thái Hòa, Vĩnh Phúc. Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc phát triển năng lực tư duy sáng tạo, giúp học sinh không chỉ giải quyết các bài toán đếm mà còn biết sáng tạo, biến đổi bài toán để mở rộng kiến thức và kỹ năng toán học.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về tư duy và tư duy sáng tạo. Tư duy được hiểu là quá trình tâm lý phản ánh hiện thực khách quan một cách gián tiếp, tìm ra các mối liên hệ và quy luật của sự vật. Tư duy sáng tạo là sự kết hợp đỉnh cao của tư duy tích cực và độc lập, tạo ra cái mới, cách giải quyết mới không bị gò bó bởi kinh nghiệm cũ. Năm thành tố cơ bản của tư duy sáng tạo gồm: tính mềm dẻo, tính nhuần nhuyễn, tính độc đáo, tính nhạy cảm vấn đề và tính hoàn thiện.

Về phương pháp dạy học, nghiên cứu áp dụng phương pháp phát triển tư duy sáng tạo qua bài toán đếm trong tổ hợp, nhấn mạnh việc xây dựng hệ thống bài tập đa dạng, phong phú, có tính hệ thống và liên kết chặt chẽ. Các nguyên tắc lựa chọn và sử dụng bài tập được tuân thủ nhằm đảm bảo bài tập từ dễ đến khó, có tính phân loại học sinh và phát triển tư duy sáng tạo.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính gồm sách giáo khoa, sách bài tập Đại số và Giải tích lớp 11 ban cơ bản, kết quả khảo sát thực nghiệm tại trường THPT Thái Hòa. Phương pháp nghiên cứu bao gồm:

• Nghiên cứu lý luận dựa trên tài liệu chuyên ngành, văn kiện pháp luật về giáo dục và đổi mới phương pháp dạy học.
• Phương pháp điều tra, quan sát, trao đổi kinh nghiệm với giáo viên và học sinh.
• Thực nghiệm sư phạm được tiến hành trên hai lớp 11A1 và 11A2 trong năm học 2016-2017 nhằm đánh giá tính khả thi và hiệu quả của việc rèn luyện tư duy sáng tạo qua bài toán đếm.
• Phân tích thống kê toán học để xử lý số liệu khảo sát, đánh giá mức độ hứng thú, kết quả học tập và sự phát triển tư duy sáng tạo của học sinh.

Cỡ mẫu thực nghiệm khoảng 60 học sinh, được chọn theo phương pháp chọn mẫu thuận tiện tại trường THPT Thái Hòa.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hiểu biết và vận dụng quy tắc đếm: Học sinh nắm vững quy tắc cộng, quy tắc nhân, các khái niệm hoán vị, chỉnh hợp, tổ hợp với tỷ lệ thành thạo khoảng 85%. Tuy nhiên, khoảng 40% học sinh còn nhầm lẫn khi phân biệt khi nào dùng quy tắc nhân hay cộng.

2. Phát triển tư duy sáng tạo qua bài toán đếm: Qua thực nghiệm, học sinh lớp thực nghiệm có mức độ sáng tạo cao hơn 25% so với lớp đối chứng, thể hiện qua khả năng biến đổi bài toán, tìm cách giải mới và tổng quát hóa bài toán.

3. Hiệu quả của hệ thống bài tập phân bậc: Việc xây dựng hệ thống bài tập từ dễ đến khó, thay đổi hình thức và dữ kiện bài toán giúp học sinh tăng khả năng tư duy linh hoạt, sáng tạo. Kết quả kiểm tra sau thực nghiệm cho thấy điểm trung bình lớp thực nghiệm cao hơn lớp đối chứng 1,5 điểm (trên thang 10).

4. Khó khăn trong phân biệt các loại bài toán đếm: Khoảng 35% học sinh gặp khó khăn trong việc nhận biết khi nào dùng hoán vị, chỉnh hợp hay tổ hợp, đặc biệt khi bài toán có điều kiện phức tạp như số chữ số chẵn, lẻ, hoặc có số 0.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy việc xây dựng và sử dụng các bài toán đếm có hệ thống, đa dạng và có tính sáng tạo giúp học sinh phát triển tư duy sáng tạo hiệu quả. So với các nghiên cứu trước đây chỉ tập trung vào lý thuyết hoặc phương pháp dạy học chung, nghiên cứu này đi sâu vào việc thiết kế bài tập cụ thể, phù hợp với trình độ học sinh lớp 11 ban cơ bản.

Biểu đồ so sánh điểm kiểm tra giữa lớp thực nghiệm và lớp đối chứng minh chứng rõ sự khác biệt tích cực về hiệu quả học tập. Bảng phân tích mức độ hứng thú cũng cho thấy học sinh lớp thực nghiệm có tỷ lệ hứng thú với môn Toán cao hơn 30%.

Nguyên nhân thành công là do bài tập được thiết kế theo nguyên tắc từ dễ đến khó, có sự liên kết logic, giúp học sinh không chỉ nhớ công thức mà còn biết vận dụng linh hoạt, sáng tạo. Việc hướng dẫn học sinh thay đổi hình thức bài toán, tương tự hóa, tổng quát hóa bài toán giúp phát triển các thành tố của tư duy sáng tạo như tính mềm dẻo, nhuần nhuyễn và độc đáo.

Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại khó khăn trong việc phân biệt các loại bài toán đếm, đòi hỏi giáo viên cần có phương pháp giảng dạy phù hợp, kết hợp hướng dẫn học sinh tự học, tự nghiên cứu thêm.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng hệ thống bài tập đa dạng, phân bậc: Giáo viên cần thiết kế hệ thống bài tập từ dễ đến khó, thay đổi hình thức và dữ kiện để phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh. Thời gian áp dụng: ngay trong năm học hiện tại. Chủ thể thực hiện: giáo viên bộ môn Toán.

2. Tăng cường hướng dẫn phương pháp giải sáng tạo: Tổ chức các buổi tập huấn, chia sẻ kinh nghiệm về phương pháp dạy học phát triển tư duy sáng tạo qua bài toán đếm cho giáo viên. Thời gian: 6 tháng đầu năm học. Chủ thể: Sở Giáo dục và Đào tạo, trường THPT.

3. Khuyến khích học sinh tự học, nghiên cứu sâu: Hướng dẫn học sinh cách tự thay đổi hình thức bài toán, tương tự hóa, tổng quát hóa để phát triển tư duy sáng tạo. Thời gian: xuyên suốt quá trình học. Chủ thể: giáo viên và học sinh.

4. Sử dụng công nghệ hỗ trợ học tập: Áp dụng phần mềm, ứng dụng toán học để minh họa bài toán đếm, giúp học sinh trực quan hóa và phát triển tư duy sáng tạo. Thời gian: trong 1-2 năm tới. Chủ thể: nhà trường, giáo viên.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên Toán trung học phổ thông: Nghiên cứu cung cấp hệ thống bài tập và phương pháp dạy học phát triển tư duy sáng tạo, giúp nâng cao hiệu quả giảng dạy.

2. Sinh viên, học viên cao học ngành Sư phạm Toán: Tài liệu tham khảo quý giá về lý luận và thực tiễn dạy học bài toán đếm, phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh.

3. Nhà quản lý giáo dục: Cơ sở để xây dựng chính sách, chương trình đào tạo và bồi dưỡng giáo viên nhằm đổi mới phương pháp dạy học Toán.

4. Nghiên cứu viên trong lĩnh vực giáo dục toán học: Cung cấp dữ liệu thực nghiệm, phương pháp nghiên cứu và kết quả đánh giá hiệu quả phát triển tư duy sáng tạo qua bài toán đếm.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao bài toán đếm lại quan trọng trong việc phát triển tư duy sáng tạo?
Bài toán đếm đòi hỏi học sinh vận dụng linh hoạt các quy tắc đếm, phân tích và tổng hợp thông tin, từ đó phát triển các thành tố tư duy sáng tạo như tính mềm dẻo và nhuần nhuyễn. Ví dụ, học sinh phải biết khi nào dùng quy tắc nhân, khi nào dùng quy tắc cộng.

2. Làm thế nào để xây dựng bài tập phù hợp với từng đối tượng học sinh?
Giáo viên nên phân loại học sinh theo trình độ, từ đó xây dựng hệ thống bài tập từ dễ đến khó, có tính phân loại và phát triển tư duy sáng tạo. Ví dụ, bài tập cho học sinh khá giỏi có thể yêu cầu tổng quát hóa hoặc biến đổi bài toán.

3. Phương pháp dạy học nào giúp phát triển tư duy sáng tạo hiệu quả nhất?
Phương pháp dạy học phát triển tư duy sáng tạo qua bài toán đếm kết hợp hướng dẫn học sinh thay đổi hình thức bài toán, tương tự hóa, tổng quát hóa được đánh giá cao. Thực nghiệm cho thấy học sinh có khả năng sáng tạo tăng 25% so với phương pháp truyền thống.

4. Làm sao để học sinh không bị nhầm lẫn giữa hoán vị, chỉnh hợp và tổ hợp?
Cần giảng dạy rõ ràng khái niệm, đồng thời đưa ra nhiều ví dụ thực tế, bài tập phân biệt và bài tập tổng hợp. Giáo viên nên hướng dẫn học sinh tự rút ra quy tắc qua các bài tập thực hành.

5. Có thể áp dụng kết quả nghiên cứu này cho các lớp khác hay môn học khác không?
Mặc dù nghiên cứu tập trung vào lớp 11 ban cơ bản, nguyên tắc xây dựng bài tập và phát triển tư duy sáng tạo có thể áp dụng cho các lớp khác và môn học liên quan đến toán học như xác suất, đại số nâng cao.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ cơ sở lý luận về tư duy sáng tạo và thực trạng dạy học bài toán đếm trong tổ hợp ở trường phổ thông.
• Đã xây dựng và sử dụng hệ thống bài toán đếm đa dạng, phân bậc nhằm phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh lớp 11 ban cơ bản.
• Thực nghiệm sư phạm cho thấy phương pháp đề xuất giúp tăng 25% khả năng sáng tạo và cải thiện điểm số học sinh.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả dạy học và phát triển tư duy sáng tạo trong môn Toán.
• Khuyến nghị các nhà giáo dục, quản lý và nghiên cứu viên áp dụng và phát triển tiếp nghiên cứu trong thực tiễn giáo dục.

Giáo viên và nhà trường nên áp dụng hệ thống bài tập và phương pháp dạy học này trong năm học tới để đánh giá hiệu quả lâu dài. Các cơ quan quản lý giáo dục cần tổ chức tập huấn và hỗ trợ giáo viên trong việc đổi mới phương pháp dạy học phát triển tư duy sáng tạo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 Cơ sở lý luận và thực tiễn. Chương 2 Xây dựng và sử dụng các bài toán đếm trong chương trình đại số và giải tích 11 ban cơ bản nhằm rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh. Chương 3 Thực nghiệm sư phạm. 4 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.

Khái niệm về tư duy Theo từ điển tiếng Việt “Tư duy là giai đoạn cao của quá trình nhận thức đi sâu vào bản chất và phát hiện ra tính quy luật của sự vật bằng những hình thức như biểu tượng, khái niệm, phán đoán và suy lý”. 1437] Theo các tác giả Nguyễn Quang Uẩn, Nguyễn Quang Lũy, Đinh Văn Vang “Tư duy là một quá trình tâm lý phản ánh những thuộc tính bản chất, những mối liên hệ và quan hệ bên trong có tính quy luật của sự vật, hiện tượng trong hiện thực khách quan mà trước đó ta chưa biết”. 79] Theo một định nghĩa khác, “Tư duy” là danh từ triết học dùng để chỉ những hoạt động của tinh thần, đem những cảm giác của người ta sửa đổi và cải tạo thế giới thông qua hoạt động vật chất, làm cho người ta có nhận thức đúng đắn về sự vật và ứng xử tích cực với nó. Tư duy bắt nguồn từ hoạt động tâm lý, hoạt động này gắn liền với phản xạ sinh lý, là hoạt động đặc trưng của hệ thần kinh cao cấp.

Hoạt động đó diễn ra ở các động vật cao cấp, đặc biệt biểu hiện rõ ở thú linh trưởng và ở người. Nhưng tư duy với tư cách là hoạt động tâm lý bậc cao nhất thì chỉ có ở con người và là kết quả của quá trình lao động sáng tạo của con người. Qua phân tích một số quan điểm về tư duy như trên, chúng tôi đã hiểu về tư duy như sau: “Tư duy là quá trình tâm lý phản ánh hiện thực khách quan một cách gián tiếp, là sự phản ánh những thuộc tính chung và bản chất, tìm ra những mối liên hệ, quan hệ có tính quy luật của sự vật, hiện tượng mà ta chưa từng biết”. 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.

Đặc điểm của tư duy Với tư cách là một mức độ của hoạt động nhận thức, tư duy có những đặc điểm sau:  Tính có vấn đề của tư duy.  Tính gián tiếp của tư duy.  Tính trừu tượng và khái quát của tư duy.  Tư duy quan hệ chặt chẽ với ngôn ngữ.

 Tính chất lí tính của tư duy. Các thao tác tư duy Quá trình tư duy được diễn ra bằng cách chủ thể tiến hành các thao tác trí tuệ. Các thao tác trí tuệ cơ bản là:  Phân tích – tổng hợp.  So sánh – tương tự.

 Khái quát hóa, đặc biệt hóa và trừu tượng hóa. Khái niệm về sáng tạo Theo Bách khoa toàn thư: “Sáng tao là hoạt động của con người trên cơ sở các quy luật khách quan của thực tiễn, nhằm biến đổi thế giới tự nhiên, xã hội phù hợp với mục đích và nhu cầu của con người. Sáng tạo là hoạt động có tính đặc trưng không lặp lại, tính độc đáo và duy nhất”. Theo từ điển tiếng Việt: “Sáng tạo là tìm ra cái mới, cách giải quyết mới, không bị gò bó phụ thuộc vào cái đã có”.1130] Như vậy, có thể hiểu một cách ngắn gọn: Sáng tạo là tìm ra cái mới, cách giải quyết mới không bị gò bó phụ thuộc vào những cái đã có.

Quá trình sáng tạo Quá trình sáng tạo gồm bốn (04) giai đoạn: - Giai đoạn chuẩn bị cho công việc ý thức: Là hình thành vấn đề đang 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] giải quyết và giải quyết bằng các cách khác nhau có huy động thông tin, suy luận. - Giai đoạn ấp ủ: Giai đoạn này bắt đầu khi công việc giải quyết vấn đề bị ngừng lại, còn lại các hoạt động tiềm thức, các hoạt động bổ xung cho vấn đề được quan tâm. - Giai đoạn bừng sáng: Giai đoạn ấp ủ kéo dài cho đến giai đoạn bừng sáng trực giác là một bước nhảy vọt về chất trong tiến trình nhận thức, xuất hiện đột ngột và kéo theo sự sáng tạo. Đây là giai đoạn quyết định trong quá trình tìm kiếm lời giải.

- Giai đoạn kiểm chứng: Giai đoạn này cần phải triển khai lập luận chứng minh lôgic và kiểm tra lời giải nhận được từ trực giác. Giai đoạn này là cần thiết vì tri thức nhận được bằng trực giác chưa chắc chắn vì nó có thể đánh lừa việc tìm kết quả. Tƣ duy sáng tạo 1. Các quan điểm về tư duy sáng tạo Các nhà nghiên cứu đưa ra nhiều quan điểm khác nhau về tư duy sáng tạo.

Theo tâm lý học: “Tư duy sáng tạo là tư duy vượt ra ngoài phạm vi giới hạn của hiện thực, của vốn kinh nghiệm và tri thức đã có, giúp quá trình giải quyết nhiệm vụ của tư duy được linh hoạt hiệu quả”.Polya: “Một tư duy gọi là có hiệu quả nếu tư duy đó dẫn đến lời giải một bài toán cụ thể nào đó. Có thể coi là sáng tạo nếu tư duy đó tạo ra những tư liệu, phương tiện giải các bài toán khác. Các bài toán vận dụng những tư liệu, phương tiện này có số lượng càng lớn, có dạng muôn màu, muôn vẻ thì mức độ sáng tạo của tư duy càng cao”. [6] Theo Nguyễn Bá Kim cho rằng: “Tính linh hoạt, tính độc lập và tính phê phán là những điều kiện cần thiết của tư duy sáng tạo, là những đặc điểm về những mặt khác nhau của tư duy sáng tạo.

Tính sáng tạo của tư duy thể hiện rõ nét ở khả năng tạo ra cái mới, phát hiện vấn đề mới, tìm ra hướng đi 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] mới, tạo ra kết quả mới. Nhấn mạnh cái mới không có nghĩa là coi nhẹ cái cũ”. [12] Từ các khái niệm về tư duy sáng tạo ta có thể hiểu đó là sự kết hợp đỉnh cao, hoàn thiện nhất của tư duy tích cực và tư duy độc lập, tạo ra cái mới có tình giải quyết vấn đề một cách hiệu quả và chất lượng. Đối với học sinh, có thể nói đến tư duy sáng tạo khi học sinh tự khám phá, tự tìm cách giải quyết một bài toán mà học sinh đó chưa biết đến hoặc đã biết nhưng làm theo phương thức khác.

Bắt đầu từ tình huống gợi vấn đề, tư duy sáng tạo giải quyết mâu thuẫn tồn tại trong tình huống đó với hiệu quả cao, thể hiện tính mới lạ độc đáo, khả thi. Một số thành tố đặc trưng của tư duy sáng tạo Theo nghiên cứu của các nhà tâm lý học, giáo dục học về cấu trúc của tư duy sáng tạo đã đưa ra năm thành tố cơ bản: Tính mềm dẻo, tính nhuần nhuyễn, tính độc đáo, tính nhạy cảm vấn đề, tính hoàn thiện. Tính mềm dẻo - Dễ dàng chuyển từ hoạt động trí tuệ này sang hoạt động trí tuệ khác. - Suy nghĩ không rập khuân, không áp dụng một cách máy móc nhữnng kinh nghiệm kiến thức, kỹ năng đã có với hoàn cảnh mới trong đó có nhiều yếu tố đã thay đổi.

- Nhận ra những vấn đề mới trong điều kiện cũ, nhìn thấy chức năng mới của đối tượng đã quen biết. Như vậy, để rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh giáo viên có thể cho các em giải một số bài tập mà thông qua đó rèn luyện được tính mềm dẻo của tư duy. Tính nhuần nhuyễn Tính nhuần nhuyễn của tư duy thể hiện năng lực tạo ra một cách nhanh chóng sự kết hợp các yếu tố riêng lẻ của tình huống, hoàn cảnh đưa ra giả thuyết mới và ý tưởng mới. Các nhà tâm lý học rất coi trọng yếu tố chất lượng của ý tưởng sinh ra, lấy đó làm tiêu chí để đánh giá sáng tạo.

8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Tính nhuần nhuyễn của tư duy được thể hiện ở hai đặc trưng sau: - Tính đa dạng của cách xử lý khi giải toán, khả năng tìm được nhiều giải pháp trên nhiều góc độ và tính huống khác nha. Đứng trước một vấn đề cần giải quyết người có tư duy nhuần nhuyễn nhanh chóng tìm ra và đề xuất được nhiều phương án khác nhau từ đó tìm ra được phương án tối ưu. - Khả năng xem xét đối tượng dưới nhiều khía cạnh khác nhau và có cái nhìn sinh động từ nhiều phía đối với sự vật hiện tượng chứ không phải cái nhìn bất biến, phiến diện, cứng nhắc. Tính độc đáo Tính độc đáo là khả năng tìm và quyết định phương thức mới.

Tính độc đáo của tư duy được đặc trưng bởi khả năng: - Khả năng tìm ra những liên tưởng và những kết hợp mới. - Khả năng nhìn ra những mối liên hệ trong những sự kiện mà bên ngoài tưởng như không có liên hệ với nhau. - Khả năng tìm ra những giải pháp mới mặc dù đã biết giải pháp cũ. Tính hoàn thiện Tính hoàn thiện là khả năng lập kế hoạch, phối hợp các ý nghĩ và hành động, phát triển ý tưởng, kiểm tra và chứng minh ý tưởng.

Tính nhạy cảm vấn đề Là năng lực phát hiện ra vấn đề, sự mâu thuẫn, sai lầm, thiếu lôgic,… từ đó đưa ra hướng giải quyết, tạo ra cái mới. Các yêu tố cơ bản cửa tư duy sáng tạo nêu trên biểu hiện khá rõ ở học sinh đặc biệt là học sinh khá, giỏi. Trong các hoạt động giải toán các em biết linh hoạt các hoạt động trí tuệ, biết sử dụng hợp lý quá trình phân tích, tổng hợp, biết khái quát hóa, đặc biệt hóa, tương tự hóa… 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Biện pháp bồi dƣỡng tƣ duy sáng tạo cho học sinh thông qua dạy học môn Toán Các tác giả Nguyễn Bá Kim, Vương Dương Minh, Tôn Thân trong tác phẩm “Khuyến khích một số các hoạt động trí tuệ của học sinh quan môn Toán ở trường Trung học cơ sở” đã đưa ra những biện pháp để bồi dưỡng tư duy sáng tạo cho học sinh thông qua dạy học bộ môn Toán như sau: - Chú trọng bồi dưỡng từng yếu tố cụ thể của tư duy sáng tạo đó là tính mềm dẻo, tình nhuần nhuyễn, tính độc đáo, tính nhạy cảm vấn đề và tính hoàn thiện.

- Bồi dưỡng tư duy sáng tạo cho học sinh cần kết hợp với các hoạt động trí tuệ như: phân tích, tổng hợp, so sánh, tương tự, khái quát hóa… - Bồi dưỡng tư duy sáng tạo cho học sinh cần đặt trọng tâm vào việc rèn luyện khả năng phát hiện vấn đề mới, khơi dậy những ý tưởng mới. - Bồi dưỡng tư duy sáng tạo là một quá trình lâu dài cần tiến hành thường xuyên trong tất cả các khâu của quá trình dạy học.