Tổng quan nghiên cứu

Khu vực nông thôn Việt Nam giữ vai trò then chốt trong chiến lược ổn định kinh tế - xã hội khi nơi đây tập trung gần 70% dân số cả nước. Tại huyện Ân Thi, tỉnh Hưng Yên, xuất phát điểm trước năm 2011 bộc lộ nhiều hạn chế về kết cấu hạ tầng kỹ thuật, sản xuất nông nghiệp chiếm tỷ trọng chi phối tới 57,00% trong cơ cấu kinh tế, đời sống người dân đối mặt với nhiều khó khăn và thu ngân sách địa phương chưa đáp ứng nhu cầu chi tiêu. Việc triển khai quy hoạch xây dựng nông thôn mới theo Quyết định số 800/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ trở thành giải pháp mang tính đột phá nhằm thiết lập trật tự không gian sống, sinh hoạt và sản xuất bền vững.

Nghiên cứu của học viên Phạm Huy Hoàng dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Quang Học tại Học viện Nông nghiệp Việt Nam tập trung đánh giá thực trạng tổ chức thực hiện quy hoạch xây dựng nông thôn mới trên địa bàn huyện Ân Thi, đồng thời phân tích chuyên sâu tại hai xã đại diện là xã Hạ Lễ và xã Đa Lộc trong giai đoạn từ năm 2011 đến tháng 12 năm 2016. Mục tiêu cụ thể là làm rõ những bước tiến đạt được, nhận diện các nút thắt trong quá trình thực thi 19 tiêu chí quốc gia, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp quản lý quy hoạch đất đai và phát triển hạ tầng khả thi cho giai đoạn tiếp theo. Kết quả ghi nhận tính đến hết năm 2016, toàn huyện đã đạt 328 tiêu chí (bình quân 16,40 tiêu chí/xã), thúc đẩy tốc độ tăng trưởng kinh tế địa phương đạt 13,80%/năm và tỷ trọng ngành công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp tăng lên mức 35,00%.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết phát triển nông thôn tổng hợp và mô hình hiện đại hóa nông nghiệp sinh thái, kết hợp tiếp thu bài học kinh nghiệm quốc tế tiêu biểu như phong trào Saemaul Undong của Hàn Quốc dựa trên ba trụ cột "Chuyên cần - Tự giác - Hợp tác" và mô hình tiết kiệm đất đai của Nhật Bản. Hệ thống lý luận của đề tài được xây dựng xoay quanh năm khái niệm nền tảng:

  • Khái niệm nông thôn theo Nghị định số 41/2010/NĐ-CP của Chính phủ.
  • Bản chất của phát triển nông thôn là quá trình biến đổi bền vững về kinh tế, văn hóa, xã hội và môi trường nhằm nâng cao chất lượng sống của cộng đồng.
  • Mô hình nông thôn mới theo tinh thần Nghị quyết số 26-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X, hướng tới mục tiêu xây dựng diện mạo nông thôn hiện đại gắn liền với văn minh làng xã.
  • Quy hoạch nông thôn mới theo Quyết định số 491/QĐ-TTg gắn với việc bố trí không gian chức năng, đất đai và hạ tầng theo Bộ 19 tiêu chí quốc gia.
  • Cơ chế quản lý và thực hiện quy hoạch cấp xã quy định tại Thông tư liên tịch số 26/2011/TTLT-BNNPTNT-BKHĐT-BTC.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập toàn diện từ UBND huyện Ân Thi, Phòng Tài nguyên và Môi trường, Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cùng Chi cục Thống kê huyện Ân Thi trong chuỗi thời gian 2010–2016. Dữ liệu sơ cấp được điều tra thông qua bảng hỏi chuẩn hóa với cỡ mẫu 100 hộ gia đình sinh sống tại hai xã nghiên cứu điểm (mỗi xã khảo sát 50 hộ).

Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được lựa chọn nhằm bảo đảm tính đại diện khoa học, phản ánh đúng hai phân tầng thực tế: nhóm xã hoàn thành xuất sắc quy hoạch (xã Hạ Lễ đạt 19/19 tiêu chí) và nhóm xã thực hiện khá (xã Đa Lộc đạt 15/19 tiêu chí). Việc lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả, chỉ số tổng hợp (số tuyệt đối, số tương đối, số bình quân) và phương pháp so sánh đối chiếu trước - sau giai đoạn quy hoạch (2011 so với 2016) trên phần mềm chuyên dụng giúp đo lường chính xác mức độ biến động sử dụng đất, nguồn vốn huy động và mức độ đồng thuận của nhân dân đối với từng tiêu chí.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tiến độ hoàn thành các tiêu chí xây dựng nông thôn mới toàn huyện đạt bước nhảy vọt. Đến hết năm 2016, tổng số tiêu chí đạt chuẩn toàn huyện là 328 tiêu chí, tăng 193 tiêu chí so với thời điểm năm 2011 (trước khi phê duyệt quy hoạch), đạt mức bình quân 16,40 tiêu chí/xã. Toàn huyện có 07/20 xã đạt chuẩn tuyệt đối 19/19 tiêu chí (chiếm tỷ lệ 35,00%), 01 xã đạt 16 tiêu chí, 11 xã đạt 15 tiêu chí và duy nhất 01 xã đạt 14 tiêu chí.

Thứ hai, kết quả thực hiện quy hoạch có sự bứt phá tại các xã khảo sát điểm. Xã Hạ Lễ hoàn thành 19/19 tiêu chí, đạt chuẩn nông thôn mới đúng theo kế hoạch đề ra nhờ làm tốt công tác dồn điền đổi thửa và quy hoạch hệ thống giao thông - thủy lợi. Xã Đa Lộc có sự vươn lên rõ rệt khi tăng từ 5/19 tiêu chí năm 2011 lên 15/19 tiêu chí năm 2016 (tăng thêm 10 tiêu chí sau 6 năm).

Thứ ba, cơ cấu kinh tế chuyển dịch tích cực theo hướng công nghiệp hóa. Tỷ trọng ngành nông nghiệp giảm mạnh từ 57,00% năm 2010 xuống còn 31,20% năm 2016 (giảm 25,80%), trong khi ngành công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp tăng từ 17,00% lên 35,00% (tăng 18,00%) và khu vực thương mại - dịch vụ vươn lên chiếm 33,80%, đóng góp vào mức tăng trưởng kinh tế bình quân đạt 13,80% năm 2016.

Thứ tư, hạ tầng giao thông và thủy lợi ghi nhận sự cải thiện vượt bậc. Địa phương đã nâng cấp và xây mới gần 200 km đường giao thông nông thôn, cứng hóa 80% đường ngõ xóm. Riêng chương trình hỗ trợ xi măng đã thi công hoàn thành 44,61 km đường năm 2015 và 42,10/47,80 km đường năm 2016.

Thảo luận kết quả

Thành công tại huyện Ân Thi xuất phát từ việc phát huy tốt phương châm "dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân hưởng thụ", khơi dậy nguồn lực to lớn từ nhân dân trong việc hiến đất mở đường và đóng góp ngày công lao động. Mức bình quân 16,40 tiêu chí/xã của Ân Thi vượt trội so với mức bình quân chung của tỉnh Hưng Yên (14,70 tiêu chí/xã) và cao hơn mức bình quân cả nước vào năm 2015 (12,90 tiêu chí/xã).

Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ ra những tồn tại lớn: nguồn kinh phí ngân sách còn hạn hẹp, kiến trúc không gian khu dân cư nông thôn còn tự phát với bình quân đất ở từ 80 - 95 m²/người, hệ thống thu gom và xử lý nước thải sinh hoạt chưa được đầu tư đồng bộ dẫn đến nguy cơ ô nhiễm nguồn nước mặt. Các dữ liệu này được mô hình hóa hiệu quả thông qua bảng ma trận so sánh 19 tiêu chí giai đoạn 2011–2016 và biểu đồ cơ cấu nguồn vốn huy động, phản ánh trực quan sự đóng góp của nguồn vốn ngân sách, vốn tín dụng và vốn huy động từ nhân dân.

Đề xuất và khuyến nghị

  1. Đa dạng hóa và cân đối nguồn vốn đầu tư hạ tầng: UBND huyện Ân Thi cùng Phòng Tài chính - Kế hoạch cần chủ động lồng ghép các chương trình mục tiêu quốc gia, đẩy mạnh xử lý đất dôi dư để tạo nguồn thu cho ngân sách xã; phấn đấu đến năm 2020 có 100% các xã cân đối được nguồn lực và xử lý dứt điểm tình trạng nợ đọng xây dựng cơ bản.
  2. Tái cơ cấu sản xuất nông nghiệp theo chuỗi giá trị: Phòng Nông nghiệp & PTNT phối hợp với các hợp tác xã mở rộng các vùng chuyên canh cây ăn quả đặc sản, phấn đấu đưa 25% diện tích canh tác áp dụng công nghệ cao và đạt giá trị thu hoạch trên 150 triệu đồng/ha/năm trong giai đoạn 2017–2020.
  3. Quy hoạch hoàn thiện mạng lưới bảo vệ môi trường nông thôn: UBND các xã và Phòng Tài nguyên & Môi trường triển khai xây dựng các bể gom vỏ thuốc bảo vệ thực vật tại cánh đồng, nâng tỷ lệ thu gom rác thải sinh hoạt nông thôn đạt trên 90% và bảo đảm 100% người dân được tiếp cận nguồn nước sạch sinh hoạt trước năm 2019.
  4. Đào tạo nghề và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực: Phòng Lao động - Thương binh & Xã hội phối hợp với các tổ chức đoàn thể tổ chức đào tạo nghề định kỳ cho khoảng 3.000 lao động nông thôn mỗi năm, nâng tỷ lệ lao động qua đào tạo lên trên 25% vào năm 2020 nhằm đáp ứng yêu cầu chuyển dịch việc làm sang công nghiệp và dịch vụ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  • Cán bộ lãnh đạo và quản lý tại cơ quan hành chính nhà nước cấp huyện, cấp xã: Hỗ trợ nâng cao năng lực thẩm định, quản trị đề án quy hoạch nông thôn mới và chỉ đạo điều hành 19 tiêu chí tại địa phương.
  • Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý đất đai, Phát triển nông thôn: Cung cấp khung lý thuyết chuẩn hóa, phương pháp tiếp cận chọn mẫu phân tầng 100 hộ dân và công cụ xử lý số liệu so sánh chuỗi thời gian 2011–2016.
  • Ban quản trị các hợp tác xã và doanh nghiệp đầu tư nông nghiệp: Nắm bắt chi tiết định hướng phân bổ quỹ đất sản xuất, các vùng dồn điền đổi thửa và quy hoạch giao thông nội đồng để xây dựng phương án kinh doanh bền vững.
  • Giảng viên và các chuyên gia tư vấn quy hoạch kinh tế - xã hội: Sử dụng bộ dữ liệu thực chứng của 20 xã huyện Ân Thi làm tình huống nghiên cứu thực tiễn điển hình cho vùng đồng bằng sông Hồng.

Câu hỏi thường gặp

Đề tài luận văn mang lại giá trị khoa học và thực tiễn cốt lõi nào? Luận văn đã lượng hóa toàn diện hiệu quả thực hiện quy hoạch nông thôn mới tại 20 xã huyện Ân Thi giai đoạn 2011–2016 với 328 tiêu chí đạt được, đồng thời phân tích sâu trường hợp điển hình xã Hạ Lễ (đạt 19/19 tiêu chí) và xã Đa Lộc (tăng 10 tiêu chí), tạo lập căn cứ khoa học cho quản lý quy hoạch đất đai cấp huyện.

Tại sao tác giả lại lựa chọn xã Hạ Lễ và xã Đa Lộc để khảo sát chuyên sâu? Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích: xã Hạ Lễ đại diện cho nhóm hoàn thành toàn diện 19/19 tiêu chí NTM, còn xã Đa Lộc đại diện cho nhóm nỗ lực vươn lên đạt mức khá (15/19 tiêu chí), giúp nhận diện chính xác sự tương phản về nguồn lực, cách thức huy động dân cư và khó khăn tại cơ sở.

Cơ cấu kinh tế huyện Ân Thi đã có sự thay đổi ra sao trong giai đoạn 2010–2016? Kinh tế huyện có sự chuyển dịch mang tính bản lề: tỷ trọng nông nghiệp giảm mạnh 25,80% (từ 57,00% xuống 31,20%), tỷ trọng công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp tăng 18,00% (từ 17,00% lên 35,00%) và thương mại - dịch vụ đạt 33,80%, đưa tốc độ tăng trưởng kinh tế năm 2016 đạt 13,80%.

Hệ thống phương pháp nào bảo đảm tính chuẩn xác của kết quả nghiên cứu? Nghiên cứu kết hợp điều tra thứ cấp từ hệ thống thống kê chính thống với khảo sát sơ cấp 100 hộ dân thông qua phiếu hỏi chuẩn hóa, ứng dụng phần mềm xử lý dữ liệu thống kê mô tả và đối chiếu chỉ tiêu thực tế với chỉ tiêu quy hoạch được phê duyệt.

Đâu là những thách thức lớn nhất mà huyện Ân Thi cần giải quyết trong giai đoạn tiếp theo? Các điểm nghẽn chính gồm tình trạng xử lý nước thải sinh hoạt nông thôn chưa hoàn thiện, nguy cơ ô nhiễm nguồn nước mặt từ hóa chất nông nghiệp và áp lực cân đối nguồn vốn ngân sách để hoàn thiện các tiêu chí môi trường, cơ sở vật chất văn hóa ở các xã còn lại.

Kết luận

  • Đề tài luận văn đã đánh giá toàn diện tình hình thực hiện quy hoạch xây dựng nông thôn mới tại huyện Ân Thi với 328 tiêu chí đạt chuẩn, bình quân đạt 16,40 tiêu chí/xã.
  • Tỷ lệ xã đạt chuẩn nông thôn mới đạt 35,00% (07/20 xã), trong đó xã Hạ Lễ hoàn thành xuất sắc 19/19 tiêu chí theo đúng kế hoạch đề ra.
  • Cơ cấu kinh tế huyện chuyển dịch đúng định hướng, nâng tỷ trọng công nghiệp và dịch vụ lên mức 68,80%, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế năm 2016 đạt 13,80%.
  • Cơ sở hạ tầng nông thôn được hiện đại hóa với gần 200 km đường giao thông được kiên cố hóa, đời sống vật chất và tinh thần của người dân được nâng cao rõ rệt.
  • Công trình nghiên cứu đóng góp cơ sở lý luận và thực tiễn quan trọng cho ngành Quản lý đất đai trong việc tổ chức và giám sát quy hoạch nông thôn mới bền vững.

Kế hoạch tiếp theo cần tập trung huy động mọi nguồn lực để 100% các xã còn lại hoàn thành đủ 19 tiêu chí trong giai đoạn 2017–2020. Quý độc giả, học viên và các nhà nghiên cứu quan tâm có thể khai thác toàn văn tài liệu luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý đất đai để ứng dụng trực tiếp các biểu mẫu điều tra và khung giải pháp quy hoạch vào thực tế quản lý địa phương.