Chương 1 LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ CỦA TÒA ÁN NHÂN DÂN TRONG CẢI CÁCH TƢ PHÁP Ở VIỆT NAM 1. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CẢI CÁCH TƢ PHÁP Ở VIỆT NAM 1. Khái niệm tƣ pháp và cải cách tƣ pháp 1. Khái niệm tư pháp và các cơ quan tư pháp Lịch sử khoa học pháp lý chứng minh rằng, có nhiều luật gia, nhà nghiên cứu đã tiếp cận ý nghĩa đích thực của cơ quan tƣ pháp theo nghĩa hẹp.
Montesquieu - ngƣời đƣợc coi là “cha đẻ” của học thuyết “tam quyền phân lập”, trong tác phẩm Tinh thần pháp luật (1748) chỉ ra rằng: Với quyền lực thứ ba, nhà vua hay pháp quan trừng trị tội phạm, phân xử tranh chấp giữa các cá nhân. Ngƣời ta gọi đây là quyền tƣ pháp. Theo ông, Quyền phán xét không nên giao cho một Viện Nguyên lão thƣờng trực mà phải do những ngƣời trong đoàn thể dân chúng đƣợc cử ra từng thời gian trong một năm, do luật quy định thành toà án, làm việc kéo dài bao lâu tuỳ theo sự cần thiết [11]. Theo Montesquieu thì cơ quan tƣ pháp chính là toà án-cơ quan xét xử, cơ quan thực hiện nhánh quyền lực tƣ pháp.
Nối tiếp những tƣ tƣởng của Mongtesquie, mƣời bốn năm sau, trong tác phẩm Bàn về khế ước xã hội (1762), J. Rousseau đã viết: Khi ngƣời ta không thể định rõ một tỷ lệ chính xác giữa các bộ phận cấu thành của Nhà nƣớc, hoặc khi mà những nguyên nhân khách quan làm suy yếu không ngừng mối quan hệ giữa các bộ phận ấy, thì ngƣời ta phải đặt một cơ quan đặc biệt, không tham dự vào bất cứ một bộ phận nào. Cơ quan này đặt mỗi bộ phận vào 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đúng vị trí của nó, làm mối dây liên lạc và yếu tố trung gian giữa Chính phủ với nhân dân, hoặc giữa Chính phủ với cơ quan quyền lực tối cao, hoặc giữa cả ba vế ấy khi cần. Cơ quan này tôi gọi là cơ quan tƣ pháp (tribunal) [9].
Với quan niệm nhƣ vậy, thì giống nhƣ Montesquieu, Rousseau cũng cho rằng, nói đến cơ quan tƣ pháp phải hiểu đó là Toà án, là hoạt động xét xử. Chịu ảnh hƣởng tƣ tƣởng của các luật gia thời Khai sáng, khi làm bản Hiến pháp năm 1787, các nhà lập hiến Hoa Kỳ đã quy định ở Điều III, khoản 1 nhƣ sau: “Quyền lực tư pháp Hoa Kỳ sẽ được trao cho Toà án tối cao và những toà án cấp dưới mà Quốc hội có thể thiết lập trong một số trường hợp”. Những năm sau này, hầu hết hiến pháp của các nƣớc tƣ bản nhƣ Nhật, Pháp, Đức, Thuỵ Điển,… đều quy định cơ quan thực hành quyền tƣ pháp là Tòa án. Nhƣ vậy, theo quan niệm có tính chung nhất về cơ quan tƣ pháp, từ học thuyết đến quy định pháp luật thành văn của các nƣớc có lịch sử lập hiến lâu năm, đều hiểu Toà án là cơ quan tƣ pháp trong hệ thống cơ quan nhà nƣớc.
Nhƣ vậy có thể nói rằng, trên phƣơng diện lý thuyết cũng nhƣ trong thực tiễn tổ chức hệ thống bộ máy nhà nƣớc ở các quốc gia, ngƣời ta coi tƣ pháp là một trong ba nhánh quyền lực quan trọng của hệ thống quyền lực nhà nƣớc và đồng nhất tƣ pháp với hoạt động xét xử của Tòa án. Lý thuyết và thực tiễn ở các nƣớc có nền pháp lý văn minh cho thấy “Tư pháp” là một trong những biểu hiện rõ nét nhất của Nhà nƣớc pháp quyền và của nền tƣ pháp dân chủ, bình đẳng và công bằng, bảo vệ hữu hiệu các quyền con ngƣời, quyền công dân. “Tư pháp” chính là biểu tƣợng của lẽ phải, công lý để giải quyết các tranh chấp phát sinh trong xã hội ở các cấp độ khác nhau từ tranh chấp dân sự đến tranh chấp chính trị. Ở Việt Nam tồn tại khá nhiều cách hiểu khác nhau về tƣ pháp.
Theo Từ điển Tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học do GS. Hoàng Phê chủ biên thì thuật 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ngữ “Tư pháp” đƣợc hiểu là: “Việc xét xử các hành vi phạm pháp và các vụ kiện tụng trong nhân dân (nói khái quát)” [12]. Theo quan điểm của GS. Nguyễn Đăng Dung, thì “Tư pháp là một lĩnh vực quyền lực nhà nước, được thực hiện thông qua hoạt động phân xử và phán xét tính đúng đắn, tính hợp pháp của các hành vi, các quyết định pháp luật khi có sự tranh chấp về các quyền và lợi ích giữa các chủ thể pháp luật” [7].
Ngoài ra, theo TS. Đinh Văn Ân, TS. Võ Trí Thành quan niệm “Tư pháp” đƣợc hiểu theo ba khía cạnh: Về khía cạnh pháp lý, đƣợc quan niệm nhƣ là một ý tƣởng cao đẹp về một nền công lý, giải quyết các tranh chấp trong xã hội đúng với pháp luật, hợp lẽ công bằng; các biểu hiện của một giá trị về lòng tin của nhân dân vào pháp luật. Về khía cạnh thể chế Nhà nƣớc, tƣ pháp đƣợc sử dụng để chỉ một quyền lực trong ba quyền lực: quyền lập pháp, quyền hành pháp, quyền tƣ pháp.
Trong việc xác định ba quyền, quyền tƣ pháp đƣợc xem là đồng nghĩa với quyền xét xử, một hoạt động duy nhất chỉ do Tòa án thực hiện. Và theo khía cạnh khoa học tổ chức, tƣ pháp đƣợc sử dụng để nói về tổ chức tƣ pháp, một tập hợp của nhiều cơ quan, nhiều tổ chức, nhiều chức danh liên hệ đến công tác xét xử [1]. Tóm lại,“Tư pháp” là một hoạt động nhân danh công lý của Tòa án để giải quyết các tranh chấp trong xã hội đúng với pháp luật, hợp lẽ công bằng và đƣợc coi là quyền xét xử của Tòa án. Theo đó, tƣ pháp trong nhà nƣớc pháp quyền đòi hỏi Tòa án (với tƣ cách cơ quan thực hiện chức năng xét xử) cần có những phán quyết chính xác, công bằng, một mặt nhằm bảo vệ những giá trị xã hội cao quý nhất của xã hội tránh khỏi sự xâm phạm của các vi phạm pháp luật đi ngƣợc lại lợi ích của xã hội, của nhân dân và Tổ quốc.
Giống nhƣ khái niệm “Tư pháp”, ở Việt Nam cũng có các quan niệm 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khác nhau về cơ quan tƣ pháp tuỳ theo cách tiếp cận của ngƣời nghiên cứu. Quan niệm thứ nhất, liên quan đến việc xem xét cơ quan tƣ pháp theo nghĩa hẹp, có tác giả đã đƣa ra khái niệm về tƣ pháp hình sự nhƣ sau: Tƣ pháp hình sự trong Nhà nƣớc pháp quyền là dạng thực hiện quyền lực nhà nƣớc của hệ thống cơ quan có thẩm quyền nhân danh công lý (cơ quan tài phán – Toà án) để xét xử và đƣa ra phán quyết đối với vụ án hình sự nhằm mục đích bảo vệ chế độ hiến định, nhân thân, các quyền và tự do của con ngƣời và của công dân, cũng nhƣ hoà bình và an ninh của loại, hỗ trợ cho cuộc đấu tranh chống tội phạm, góp phần đƣa các nguyên tắc đƣợc thừa nhận chung của Nhà nƣớc pháp quyền vào đời sống thực tế. Hoặc quyền tƣ pháp là khả năng và năng lực riêng có của các cơ quan Toà án chiếm vị trí đặc biệt trong bộ máy nhà nƣớc thực hiện để tác động đến hành vi của con ngƣời, đến các quá trình xã hội [18]. Từ các định nghĩa này có thể thấy, cơ quan tƣ pháp chỉ là Toà án.
Quan niệm thứ hai tiếp cận cơ quan tƣ pháp theo nghĩa rộng có tính hệ thống, theo đó “khái niệm tư pháp không chỉ được dùng cho Toà án, mà còn cả các cơ quan nhà nước khác thực hiện chức năng có liên quan đến xét xử. Trước hết đó là Viện kiểm sát, rồi đến các cơ quan điều tra, thi hành án” [8]. Quan niệm thứ hai này phản ánh nhận thức khá phổ biến trong giới nghiên cứu khoa học pháp lý hiện nay [19]. Cũng có thể tiếp cận khái niệm cơ quan tƣ pháp từ Hiến pháp và các đạo luật.
Khác với các nƣớc, ở Việt Nam các bản Hiến pháp năm 1959, năm 1980, năm 1992 không có quy định cụ thể về cơ quan tƣ pháp. Riêng Hiến pháp năm 1946 có chƣơng VI quy định riêng về cơ quan tƣ pháp bao gồm Toà án tối cao, các Toà án phúc thẩm, các Toà án đệ nhị cấp và sơ cấp. Cũng có ý kiến cho rằng, Hiến pháp năm 1946 là khá điển hình cho việc vận dụng 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hạt nhân hợp lý của học thuyết phân quyền mà một trong những biểu hiện là có chƣơng quy định riêng về cơ quan tƣ pháp và không chịu sự giám sát của Nghị viện. Các Hiến pháp sau này đã có sự thay đổi về cấu trúc, theo đó không còn chƣơng quy định riêng về cơ quan tƣ pháp mà thay vào đó là chƣơng quy định về TAND và Viện kiểm sát nhân dân VKSND.
Tuy nhiên, tìm hiểu kỹ về Toà án quy định trong Hiến pháp năm 1946 thì thấy rằng, cơ cấu của Toà án nƣớc ta thời kỳ này có những điểm khá đặc thù, không hoàn toàn giống nhƣ quan niệm về cơ quan tƣ pháp theo nghĩa hẹp ở trên. Theo Sắc lệnh số 13 ngày 24-1-1946 về tổ chức các Toà án và các ngạch thẩm phán, Sắc lệnh số 51 ngày 17-4-1946 ấn định thẩm quyền các Toà án và sự phân công giữa các nhân viên trong Toà án, Sắc lệnh số 31 ngày 19-3-1947 sửa đổi Sắc lệnh số 131 ngày 20-7-1946 về tổ chức Tƣ pháp công an, Sắc lệnh số 258-SL quy định cách tổ chức Công an quân pháp trong thời kỳ kháng chiến, thì trong cơ cấu tổ chức của Toà án không chỉ có thẩm phán xét xử (thẩm phán ngồi) mà còn có thẩm phán buộc tội (thẩm phán đứng) đƣợc gọi là Chƣởng lý, Biện lý, Phó Biện lý giữ vai trò công tố viên. Trong cơ cấu tổ chức của Tƣ pháp công an có cả Biện lý, Phó Biện lý, Thẩm phán sơ cấp. Biện lý có nhiệm vụ thi hành những bản án có hiệu lực.
Trong quân đội, công an quân pháp đƣợc giao thẩm quyền thi hành bản án của Toà án binh. Nhƣ vậy, ngay từ những năm tháng đầu tiên xây dựng nền tƣ pháp non trẻ thì nội hàm khái niệm cơ quan tƣ pháp theo Hiến pháp năm 1946 đã đƣợc thu nhận thêm những thành tố khác nhƣ cơ quan công tố, điều tra, thi hành án. Cùng với sự phát triển của hệ thống pháp luật về tƣ pháp, ngày 21-12-1999 Quốc hội đã ban hành Bộ luật Hình sự (mới) thƣờng đƣợc gọi là Bộ luật Hình sự năm 1999. Trong Bộ luật này có một chƣơng riêng quy định về các tội xâm phạm hoạt động tƣ pháp.