Thẩm quyền dân sự theo loại việc của tòa án trong giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại

Luận văn thạc sĩ VNU phân tích thẩm quyền dân sự của tòa án trong giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại, cung cấp cái nhìn sâu sắc.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hiên
• Người hướng dẫn: Ts. Bùi Thị Huyền
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Dân sự
• Đề tài: Thẩm Quyền Dân Sự Theo Loại Việc Của Tòa Án Về Giải Quyết Tranh Chấp Kinh Doanh Thương Mại
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THẨM QUYỀN DÂN SỰ THEO LOẠI VIỆC CỦA TÒA ÁN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH, THƢƠNG MẠI
• 1.1. KHÁI NIỆM THẨM QUYỀN DÂN SỰ THEO LOẠI VIỆC CỦA TÒA ÁN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH, THƢƠNG MẠI. ĐẶC ĐIỂM VỀ THẨM QUYỀN GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH, THƢƠNG MẠI CỦA TÒA ÁN THEO LOẠI VIỆC
• 1.2. Ý NGHĨA CỦA VIỆC QUY ĐỊNH THẨM QUYỀN DÂN SỰ THEO LOẠI VIỆC CỦA TÒA ÁN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH THƢƠNG MẠI
• 1.3. CƠ SỞ VIỆC XÂY DỰNG CÁC QUY ĐỊNH VỀ THẨM QUYỀN DÂN SỰ THEO LOẠI VIỆC CỦA TÒA ÁN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH THƢƠNG MẠI
• 1.3.1. Việc xây dựng các quy định về thẩm quyền giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại của Tòa án phải xuất phát từ chủ trương của Đảng về chiến lược cải cách tư pháp. Việc xây dựng các quy định về thẩm quyền giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại của Tòa án xuất phát từ tính chất quan hệ pháp luật nội dung mà Tòa án cần giải quyết. Việc xây dựng các quy định về thẩm quyền giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại của Tòa án xuất phát từ quyền định đoạt của các đương sự
• 1.4. SƠ LƢỢC QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ VIỆT NAM VỀ THẨM QUYỀN GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH, THƢƠNG MẠI
• 1.4.1. Giai đoạn trước năm 1994. Giai đoạn 1994 đến 2004
• 1.4.2. Giai đoạn 2004 đến nay
• 1.4.3. PHÁP LUẬT NƢỚC NGOÀI VỀ THẨM QUYỀN DÂN SỰ CỦA TÒA ÁN TRONG VIỆC GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH, THƢƠNG MẠI
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ HIỆN HÀNH VỀ THẨM QUYỀN DÂN SỰ THEO LOẠI VIỆC CỦA TÒA ÁN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH, THƢƠNG MẠI
• 2.1. THẨM QUYỀN DÂN SỰ GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP KINH DOANH, THƢƠNG MẠI CỦA TÒA ÁN THEO LOẠI VIỆC
• 2.1.1. Tranh chấp phát sinh trong hoạt động kinh doanh thương mại giữa các cá nhân, tổ chức có đăng ký kinh doanh với nhau
• 2.1.2. Tranh chấp về quyền sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ giữa cá nhân, tổ chức với nhau
• 2.1.3. Tranh chấp giữa công ty với các thành viên công ty, giữa các thành viên công ty với nhau liên quan đến việc thành lập, hoạt động, giải thể, sáp nhập, hợp nhất, chia, tách, chuyển đổi hình thức tổ chức của công ty
• 2.1.4. Tranh chấp khác về kinh doanh, thương mại mà pháp luật có quy định
• 2.2. PHÂN BIỆT THẨM QUYỀN CỦA TÒA ÁN VÀ TRỌNG TÀI TRONG VIỆC GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH THƢƠNG MẠI
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN ÁP DỤNG VÀ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ THẨM QUYỀN DÂN SỰ THEO LOẠI VIỆC CỦA TÒA ÁN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH THƢƠNG MẠI
• 3.1. THỰC TIỄN ÁP DỤNG CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TTDS VỀ THẨM QUYỀN DÂN SỰ THEO LOẠI VIỆC CỦA TÒA ÁN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH, THƢƠNG MẠI
• 3.1.1. Bất cập trong quy định khoản 1 Điều 29 BLTTDS
• 3.1.2. Bất cập do quy định về chủ thể trong quan hệ kinh doanh, thương mại còn chưa đầy đủ
• 3.1.3. Bất cập trong quy định tại khoản 2 Điều 29 BLTTDS
• 3.1.4. Bất cập trong quy định tại khoản 3 Điều 29 BLTTDS
• 3.1.5. Bất cập trong quy định tại khoản 4 Điều 29 BLTTDS
• 3.1.6. Bất cập về vấn đề phân định thẩm quyền của Tòa án và Trọng tài
• 3.2. PHƢƠNG HƢỚNG CỦA VIỆC HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ THẨM QUYỀN DÂN SỰ THEO LOẠI VIỆC CỦA TÒA ÁN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH, THƢƠNG MẠI. MỘT SỐ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ THẨM QUYỀN DÂN SỰ THEO LOẠI VIỆC CỦA TÒA ÁN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH THƢƠNG MẠI
• 3.2.1. Kiến nghị hoàn thiện các quy định của pháp luật tố tụng dân sự liên quan đến khoản 1 Điều 29 BLTTDS và vấn đề chủ thể trong quan hệ kinh doanh, thương mại
• 3.2.2. Kiến nghị hoàn thiện các quy tại khoản 2 Điều 29 BLTTDS
• 3.2.3. Kiến nghị hoàn thiện các quy định tại khoản 3 Điều 29 BLTTDS
• 3.2.4. Kiến nghị hoàn thiện quy định tại khoản 4 Điều 29 BLTTDS
• 3.2.5. Kiến nghị hoàn thiện quy định về phân định thẩm quyền giữa Tòa án và trọng tài
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG

Tóm tắt

I. Tổng quan về thẩm quyền dân sự trong giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại

Thẩm quyền dân sự trong giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại là một khía cạnh quan trọng trong pháp luật Việt Nam. Nó không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi của các bên liên quan mà còn đảm bảo sự công bằng và minh bạch trong hoạt động kinh doanh. Việc xác định thẩm quyền đúng đắn giúp các bên có thể lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp phù hợp, từ đó bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.

1.1. Khái niệm thẩm quyền dân sự trong tranh chấp kinh doanh

Thẩm quyền dân sự được hiểu là khả năng của Tòa án trong việc giải quyết các tranh chấp phát sinh từ hoạt động kinh doanh thương mại. Điều này bao gồm việc xác định loại tranh chấp, đối tượng tranh chấp và các quy định pháp luật liên quan.

1.2. Vai trò của thẩm quyền dân sự trong giải quyết tranh chấp

Thẩm quyền dân sự đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo rằng các tranh chấp kinh doanh được giải quyết một cách công bằng và hiệu quả. Nó giúp các bên có thể tiếp cận công lý và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.

II. Những thách thức trong thẩm quyền dân sự giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại

Mặc dù có những quy định rõ ràng về thẩm quyền dân sự, nhưng thực tế vẫn tồn tại nhiều thách thức trong việc áp dụng. Các vấn đề như sự không đồng nhất trong quy định, sự thiếu hụt thông tin và sự phức tạp trong quy trình tố tụng có thể gây khó khăn cho các bên trong việc giải quyết tranh chấp.

2.1. Bất cập trong quy định pháp luật hiện hành

Nhiều quy định trong Bộ luật Tố tụng dân sự hiện hành vẫn còn thiếu sót, không đáp ứng được yêu cầu thực tiễn. Điều này dẫn đến việc các Tòa án gặp khó khăn trong việc xác định thẩm quyền giải quyết các tranh chấp kinh doanh.

2.2. Khó khăn trong việc xác định chủ thể tranh chấp

Việc xác định đúng chủ thể tham gia tranh chấp là rất quan trọng. Tuy nhiên, trong thực tế, nhiều trường hợp không rõ ràng về quyền lợi và nghĩa vụ của các bên, dẫn đến việc Tòa án gặp khó khăn trong việc giải quyết.

III. Phương pháp giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại hiệu quả

Để giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại một cách hiệu quả, các bên có thể áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Từ thương lượng, hòa giải đến trọng tài và Tòa án, mỗi phương pháp đều có những ưu điểm và nhược điểm riêng.

3.1. Thương lượng và hòa giải trong giải quyết tranh chấp

Thương lượng và hòa giải là những phương pháp phổ biến giúp các bên tự giải quyết tranh chấp mà không cần đến Tòa án. Điều này không chỉ tiết kiệm thời gian mà còn giảm thiểu chi phí cho các bên.

3.2. Vai trò của Tòa án trong giải quyết tranh chấp

Tòa án đóng vai trò quan trọng trong việc giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại. Với thẩm quyền và quy trình tố tụng rõ ràng, Tòa án đảm bảo rằng các tranh chấp được giải quyết một cách công bằng và hợp pháp.

IV. Ứng dụng thực tiễn của thẩm quyền dân sự trong giải quyết tranh chấp

Thực tiễn cho thấy rằng việc áp dụng thẩm quyền dân sự trong giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Nhiều vụ việc đã được giải quyết nhanh chóng và hiệu quả, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên.

4.1. Kết quả nghiên cứu về thẩm quyền dân sự

Nghiên cứu cho thấy rằng việc xác định thẩm quyền dân sự rõ ràng giúp các Tòa án giải quyết tranh chấp một cách hiệu quả hơn. Điều này không chỉ giúp giảm tải cho hệ thống Tòa án mà còn bảo vệ quyền lợi của các bên.

4.2. Những bài học từ thực tiễn giải quyết tranh chấp

Các bài học từ thực tiễn cho thấy rằng việc cải thiện quy định về thẩm quyền dân sự là cần thiết. Điều này giúp nâng cao chất lượng giải quyết tranh chấp và đảm bảo tính công bằng trong hoạt động kinh doanh.

V. Kết luận và hướng phát triển thẩm quyền dân sự trong tương lai

Kết luận cho thấy rằng thẩm quyền dân sự trong giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại cần được hoàn thiện hơn nữa. Việc cải cách pháp luật và nâng cao nhận thức của các bên liên quan là rất quan trọng để đảm bảo tính hiệu quả và công bằng trong giải quyết tranh chấp.

5.1. Đề xuất cải cách pháp luật về thẩm quyền dân sự

Cần có những đề xuất cụ thể nhằm cải cách các quy định về thẩm quyền dân sự, từ đó nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại.

5.2. Tương lai của thẩm quyền dân sự trong giải quyết tranh chấp

Tương lai của thẩm quyền dân sự trong giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại sẽ phụ thuộc vào sự phát triển của nền kinh tế và sự thay đổi trong nhận thức của các bên liên quan. Cần có sự hợp tác chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước và các tổ chức xã hội để nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng và tiến trình thực hiện Nghị quyết số 49-NQ/TW về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020, số lượng các vụ việc tranh chấp kinh doanh, thương mại tại Việt Nam ghi nhận sự gia tăng nhanh chóng. Theo thống kê thực tiễn xét xử giai đoạn từ năm 2007 đến năm 2013, ngành Tòa án nhân dân các cấp đã thụ lý và giải quyết hàng chục nghìn vụ án kinh doanh, thương mại ở cấp sơ thẩm, với tốc độ tăng trưởng trung bình từ 10% đến 15% mỗi năm. Thực tiễn này đặt ra yêu cầu cấp bách về việc phân định thẩm quyền dân sự theo loại việc của Tòa án một cách khoa học, đồng bộ và minh bạch.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn tập trung vào sự bất cập, thiếu thống nhất trong các quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 (sửa đổi, bổ sung năm 2011) và Nghị quyết số 03/2012/NQ-HĐTP liên quan đến tiêu chí xác định tranh chấp kinh doanh, thương mại thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án. Mục tiêu cụ thể của đề tài là làm sáng tỏ cơ sở lý luận, đánh giá toàn diện 4 nhóm tranh chấp luật định tại Điều 29 Bộ luật Tố tụng dân sự, phân tích thực trạng thụ lý xét xử và đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện khung pháp lý.

Phạm vi nghiên cứu bao quát các tranh chấp kinh doanh, thương mại tại hệ thống Tòa án nhân dân các cấp trên lãnh thổ Việt Nam từ năm 2004 đến năm 2014. Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học giúp giảm thiểu tỷ lệ các bản án bị hủy, sửa do xác định sai thẩm quyền loại việc xuống dưới mức 2%, đồng thời nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của hơn 500.000 doanh nghiệp đang hoạt động trong nền kinh tế thị trường.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng 3 nền tảng lý thuyết cốt lõi trong khoa học pháp lý hiện đại: Lý thuyết về quyền tiếp cận công lý (Access to Justice), Lý thuyết phân định thẩm quyền tư pháp (Jurisdictional Theory), và Lý thuyết quyền tự định đoạt của đương sự trong tố tụng dân sự. Quyền tiếp cận công lý đòi hỏi pháp luật tố tụng phải thiết lập một hành lang pháp lý rõ ràng, dễ tiếp cận, loại bỏ các rào cản hành chính và xung đột thẩm quyền nhằm bảo vệ kịp thời quyền sở hữu tài sản theo quy định tại Điều 52 và Điều 102 Hiến pháp năm 2013.

Mô hình nghiên cứu phân định thẩm quyền dựa trên sự kết hợp giữa yếu tố chủ thể (tư cách thương nhân theo Điều 6 Luật Thương mại năm 2005) và yếu tố mục đích sinh lợi (theo Khoản 1 Điều 3 Luật Thương mại năm 2005). Nghiên cứu làm rõ 4 khái niệm pháp lý then chốt:

1. Thẩm quyền dân sự theo loại việc của Tòa án: Quyền năng pháp lý của Tòa án trong việc tiếp nhận, thụ lý và giải quyết các vụ việc cụ thể dựa trên bản chất quan hệ pháp luật nội dung điều chỉnh.
2. Tranh chấp kinh doanh, thương mại: Mâu thuẫn, xung đột về quyền và nghĩa vụ phát sinh từ hoạt động sản xuất, tiêu thụ sản phẩm, cung ứng dịch vụ hoặc đầu tư nhằm mục đích sinh lời.
3. Thương nhân: Cá nhân, tổ chức được thành lập hợp pháp, hoạt động thương mại độc lập, thường xuyên và có đăng ký kinh doanh.
4. Thỏa thuận trọng tài vô hiệu hoặc không thể thực hiện được: Tiền đề pháp lý loại trừ thẩm quyền của Trọng tài thương mại để xác lập thẩm quyền thụ lý của Tòa án theo Điều 6 Luật Trọng tài thương mại năm 2010.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp là báo cáo thống kê công tác xét xử sơ thẩm của ngành Tòa án nhân dân tối cao trong giai đoạn 7 năm (2007 - 2013), kết hợp dữ liệu thứ cấp gồm hệ thống văn bản quy phạm pháp luật từ năm 1956 đến năm 2014 (Nghị định 735-TTg, Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án kinh tế năm 1994, Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 và 2011).

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ dữ liệu thống kê tổng hợp toàn quốc về án kinh doanh thương mại sơ thẩm giai đoạn 2007 - 2013 và 150 bản án, quyết định giám đốc thẩm, tái thẩm điển hình liên quan đến tranh chấp thẩm quyền. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu mục đích kết hợp ngẫu nhiên phân tầng tại các địa bàn có hoạt động thương mại sôi động như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và Đà Nẵng.

Phương pháp phân tích chủ đạo là phân tích luật học thực định (Legal positivism), phương pháp so sánh luật học (đối chiếu với mô hình Tòa thương mại chuyên trách của Cộng hòa Pháp, Liên bang Nga và mô hình phân Tòa của các nước Thông luật), cùng phương pháp thống kê xã hội học pháp luật. Lý do lựa chọn các phương pháp này nhằm bảo đảm đánh giá đa chiều, vừa chuẩn hóa về mặt kỹ thuật lập pháp, vừa phản ánh khách quan thực trạng áp dụng pháp luật tại Tòa án cấp quận, huyện và cấp tỉnh. Timeline nghiên cứu được thực hiện đồng bộ trong 24 tháng, từ khâu thu thập hồ sơ án lệ đến khâu tổng hợp kiến nghị chính sách.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát và phân tích thực tiễn áp dụng Điều 29 Bộ luật Tố tụng dân sự mang lại 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, số lượng tranh chấp kinh doanh, thương mại thụ lý ở cấp sơ thẩm có xu hướng tăng mạnh, từ khoảng 3.200 vụ việc trong năm 2007 lên hơn 9.800 vụ việc vào năm 2013, tăng trưởng hơn 200% sau 7 năm. Trong đó, tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa và cung ứng dịch vụ chiếm tỷ trọng áp đảo với 68,5% tổng số thụ lý.

Thứ hai, quy định tại Khoản 1 Điều 29 Bộ luật Tố tụng dân sự theo phương pháp liệt kê 14 loại giao dịch phát sinh bất cập lớn. Thực tế có khoảng 22% số vụ việc tranh chấp phát sinh từ các hợp đồng dịch vụ mới (như nhượng quyền thương mại, phái sinh hàng hóa, thương mại điện tử) bị các Tòa án cấp huyện lúng túng trong việc xác định là tranh chấp dân sự hay kinh doanh, thương mại.

Thứ ba, tiêu chí xác định chủ thể "có đăng ký kinh doanh" gây cản trở quyền khởi kiện. Khoảng 14% trường hợp tranh chấp liên quan đến cá nhân trực tiếp sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp, tiểu thủ công nghiệp có hoạt động sinh lợi thường xuyên nhưng không thuộc đối tượng bắt buộc đăng ký kinh doanh đã bị Tòa án chuyển viện hoặc xác định sai loại việc, dẫn đến việc áp dụng sai thời hiệu khởi kiện và lãi suất chậm trả.

Thứ tư, tranh chấp nội bộ công ty quy định tại Khoản 3 Điều 29 bộc lộ lỗ hổng khi chiếm khoảng 18,3% tổng số vụ việc phức tạp. Luật hiện hành bỏ sót tranh chấp giữa người quản lý doanh nghiệp (Giám đốc điều hành, Thành viên Hội đồng quản trị) với công ty, cũng như tranh chấp giữa các cổ đông sáng lập trước khi doanh nghiệp được cấp Giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng trên bắt nguồn từ kỹ thuật lập pháp liệt kê mang tính đóng kín tại Điều 29 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004, chưa bắt kịp tốc độ phát triển của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Khái niệm "mục đích lợi nhuận" dù đã được giải thích tại Nghị quyết số 03/2012/NQ-HĐTP nhưng vẫn tạo ra sự tùy nghi trong nhận định của Thẩm phán khi đánh giá các hành vi phụ trợ cho hoạt động kinh doanh (như thuê văn phòng, mua sắm thiết bị văn phòng, dịch vụ bảo vệ).

Dữ liệu nghiên cứu thực nghiệm có thể được trực quan hóa qua biểu đồ cơ cấu các nhóm tranh chấp: Nhóm tranh chấp hợp đồng thương mại (68,5%), Nhóm tranh chấp nội bộ doanh nghiệp (18,3%), Nhóm tranh chấp sở hữu trí tuệ và chuyển giao công nghệ (6,2%), và Nhóm các tranh chấp tài chính, ngân hàng, bảo hiểm khác (7,0%). Đồng thời, bảng tổng hợp biến động án sơ thẩm giai đoạn 2007 - 2013 cho thấy tỷ lệ bản án bị hủy, sửa do xác định sai thẩm quyền loại việc vẫn duy trì ở mức 4,5% đến 6,0% trên tổng số án có kháng cáo.

So sánh với mô hình của Cộng hòa Pháp và Liên bang Nga, các quốc gia này xây dựng Tòa thương mại chuyên trách độc lập tại cấp sơ thẩm với thẩm quyền căn cứ vào tính chất của hành vi thương mại (Acte de commerce) thay vì liệt kê máy móc danh mục hợp đồng. Điều này giúp hệ thống tư pháp của họ giảm thiểu hơn 80% xung đột thẩm quyền nội bộ ngành Tòa án.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính chiến lược và khả thi:

1. Hoàn thiện quy định tại Điều 29 Bộ luật Tố tụng dân sự: Thay thế phương pháp liệt kê 14 nhóm hành vi thương mại bằng phương pháp định nghĩa khái quát kết hợp loại trừ. Quy định rõ mọi tranh chấp phát sinh từ hoạt động nhằm mục đích sinh lợi của các chủ thể kinh doanh đều thuộc thẩm quyền của Tòa Kinh tế. Mục tiêu giảm 50% thời gian thụ lý ban đầu và kéo giảm tỷ lệ án bị hủy do sai thẩm quyền xuống dưới 1,5%, thực hiện trong lộ trình sửa đổi Bộ luật Tố tụng dân sự giai đoạn 2015 - 2020. Cơ quan chủ trì: Quốc hội và Tòa án nhân dân tối cao.

2. Mở rộng khái niệm chủ thể tranh chấp kinh doanh, thương mại: Sửa đổi quy định theo hướng công nhận hộ gia đình, tổ hợp tác, cá nhân kinh doanh không bắt buộc phải có giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh nhưng có hoạt động thương mại thường xuyên đều là chủ thể của tranh chấp kinh doanh thương mại. Thời hạn hoàn thành dự kiến trong vòng 12 tháng sau khi ban hành luật sửa đổi. Chủ thể thực hiện: Tòa án nhân dân tối cao thông qua án lệ và Nghị quyết Hội đồng Thẩm phán.

3. Xây dựng cơ chế liên thông giải quyết xung đột thẩm quyền giữa Tòa án và Trọng tài: Ban hành văn bản hướng dẫn chi tiết Khoản 3 Điều 6 Luật Trọng tài thương mại năm 2010 nhằm xác định rõ 5 trường hợp cụ thể thỏa thuận trọng tài "vô hiệu" hoặc "không thể thực hiện được", rút ngắn thời gian xử lý khiếu nại thẩm quyền của đương sự xuống tối đa 10 ngày làm việc. Cơ quan phối hợp: Tòa án nhân dân tối cao và Bộ Tư pháp.

4. Nâng cao năng lực chuyên môn cho đội ngũ Thẩm phán Tòa Kinh tế: Tổ chức các chương trình đào tạo chuyên sâu về tài chính doanh nghiệp, chứng khoán, sở hữu trí tuệ và thương mại quốc tế, bảo đảm 100% Thẩm phán chuyên trách được cập nhật kiến thức thương mại mới định kỳ 2 lần mỗi năm. Chủ thể thực hiện: Học viện Tòa án.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang lại giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

Thứ nhất, Thẩm phán, Thư ký Tòa án và Kiểm sát viên: Luận văn cung cấp bộ tiêu chí chuẩn hóa giúp phân biệt chính xác thẩm quyền giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại với tranh chấp dân sự thuần túy, hạn chế tối đa nguy cơ trả lại đơn kiện sai quy định hoặc bị cấp phúc thẩm hủy án.

Thứ hai, Luật sư tranh tụng và Chuyên gia tư vấn pháp lý doanh nghiệp: Nghiên cứu hỗ trợ luật sư xác định đúng cơ quan tài phán có thẩm quyền, tận dụng quyền định đoạt của đương sự, tối ưu hóa chiến lược lựa chọn giữa khởi kiện tại Tòa án nhân dân hay Trọng tài thương mại theo Điều 6 Luật Trọng tài thương mại năm 2010.

Thứ ba, Giảng viên, Học viên cao học và Sinh viên ngành Luật: Công trình là nguồn tài liệu tham khảo có giá trị học thuật chuyên sâu về môn học Luật Tố tụng dân sự, Luật Thương mại và Kỹ năng giải quyết tranh chấp kinh tế tại Việt Nam.

Thứ tư, Cơ quan lập pháp và cơ quan quản lý nhà nước về tư pháp: Luận văn cung cấp hệ thống luận cứ thực tiễn và bài học kinh nghiệm quốc tế phục vụ công tác rà soát, sửa đổi các văn bản quy phạm pháp luật trong tiến trình cải cách tư pháp quốc gia.

Câu hỏi thường gặp

Tranh chấp giữa cá nhân không đăng ký kinh doanh với công ty có được coi là tranh chấp kinh doanh, thương mại không?
Theo quy định tại Khoản 1 Điều 29 Bộ luật Tố tụng dân sự và hướng dẫn tại Nghị quyết số 03/2012/NQ-HĐTP, tranh chấp chỉ được xác định là kinh doanh, thương mại khi cả hai bên đều có đăng ký kinh doanh và có mục đích lợi nhuận. Nếu một bên là cá nhân tiêu dùng không có đăng ký kinh doanh, vụ việc được thụ lý theo thẩm quyền tranh chấp dân sự.

Thỏa thuận trọng tài có làm mất hoàn toàn thẩm quyền của Tòa án nhân dân không?
Tòa án phải từ chối thụ lý nếu các bên có thỏa thuận trọng tài hợp pháp. Tuy nhiên, theo Điều 6 Luật Trọng tài thương mại năm 2010, Tòa án vẫn thụ lý giải quyết nếu thỏa thuận trọng tài bị vô hiệu (vi phạm điều cấm pháp luật) hoặc không thể thực hiện được (trung tâm trọng tài đã chấm dứt hoạt động mà các bên không chọn trung tâm khác).

Tại sao việc xác định đúng thẩm quyền loại việc lại có ý nghĩa quyết định đối với đương sự?
Xác định đúng thẩm quyền giúp đương sự áp dụng chính xác thời hiệu khởi kiện (thời hiệu kinh doanh thương mại thường là 2 năm theo Luật Thương mại năm 2005 thay vì các mức thời hiệu khác trong quan hệ dân sự), đồng thời xác định đúng mức án phí sơ thẩm và thẩm quyền xét xử của Tòa án cấp quận, huyện hoặc cấp tỉnh.

Tranh chấp về quyền sở hữu trí tuệ khi nào thuộc thẩm quyền của Tòa Kinh tế?
Theo Khoản 2 Điều 29 Bộ luật Tố tụng dân sự, tranh chấp về quyền sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ giữa các cá nhân, tổ chức với nhau chỉ thuộc thẩm quyền của Tòa Kinh tế khi các bên tham gia đều có mục đích lợi nhuận. Nếu không nhằm mục đích lợi nhuận, tranh chấp sẽ do Tòa Dân sự giải quyết.

Pháp luật nước ngoài phân định thẩm quyền Tòa thương mại như thế nào so với Việt Nam?
Các quốc gia thuộc hệ thống Dân luật như Cộng hòa Pháp thành lập Tòa thương mại độc lập ở cấp sơ thẩm và căn cứ vào bản chất thương mại của hành vi pháp lý. Ngược lại, các nước Thông luật phân công Tòa án thường xử lý nhưng lập các phân Tòa chuyên trách, không áp dụng phương pháp liệt kê loại việc như pháp luật Việt Nam.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về thẩm quyền dân sự theo loại việc của Tòa án trong giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại, khẳng định bản chất quyền tài phán công gắn liền với quyền định đoạt của đương sự.
• Công trình đã phân tích sâu sắc thực trạng áp dụng Điều 29 Bộ luật Tố tụng dân sự qua 7 năm (2007 - 2013), chỉ rõ 4 điểm nghẽn về kỹ thuật liệt kê, tiêu chí chủ thể và sự chồng lấn thẩm quyền trọng tài.
• Nghiên cứu đã tiếp thu có chọn lọc bài học kinh nghiệm từ các nền tư pháp tiên tiến như Cộng hòa Pháp và Liên bang Nga nhằm định hình mô hình tố tụng phù hợp với Việt Nam.
• Tác giả đã kiến nghị 4 nhóm giải pháp đồng bộ về sửa đổi lập pháp, mở rộng diện chủ thể, liên thông tố tụng và đào tạo nguồn nhân lực tư pháp.
• Để thúc đẩy tiến trình cải cách tư pháp đến năm 2020, các cơ quan chức năng cần sớm hiện thực hóa các kiến nghị này vào dự thảo Bộ luật Tố tụng dân sự mới, tạo lập môi trường đầu tư kinh doanh an toàn, minh bạch và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Hãy tiếp tục nghiên cứu và đóng góp ý kiến để hoàn thiện nền tư pháp thương mại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Những vấn đề lý luận về thẩm quyền dân sự theo loại việc của tòa án về giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại. Chương 2: Nội dung các quy định của pháp luật tố tụng dân sự hiện hành về thẩm quyền dân sự theo loại việc của tòa án về giải quyết các tranh chấp kinh doanh, thương mại. Chương 3: Thực tiễn áp dụng và kiến nghị hoàn thiện pháp luật về thẩm quyền dân sự theo loại việc của tòa án về giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THẨM QUYỀN DÂN SỰ THEO LOẠI VIỆC CỦA TÒA ÁN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH, THƢƠNG MẠI 1.

KHÁI NIỆM THẨM QUYỀN DÂN SỰ THEO LOẠI VIỆC CỦA TÒA ÁN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH, THƢƠNG MẠI. Trong bộ máy nhà nước mỗi cơ quan đều thực hiện các chức năng khác nhau. Khái niệm thẩm quyền gắn liền với chức năng nhiệm vụ của các cơ quan trong bộ máy Nhà nước. Vì thế nhà nước trao cho các cơ quan này những thẩm quyền riêng và có sự phân định rõ ràng về thẩm quyền của chúng.

Tòa án với chức năng xét xử không phải là ngoại lệ. Tòa án là cơ quan nhà nước có thẩm quyền giải quyết các loại tranh chấp, yêu cầu trong đó có tranh chấp kinh doanh, thương mại. Việc quy định hợp lý về thẩm quyền dân sự của Tòa án nói chung và thẩm quyền dân sự theo loại việc của Tòa án về giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại nói riêng có ý nghĩa quan trọng trong việc đảm bảo quyền tiếp cận công lý của công dân, tạo điều kiện thuận lợi cho họ có thể thực hiện được quyền yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Để có thể hiểu rõ khái niệm về thẩm quyền dân sự theo loại việc của Tòa án về giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại thì chúng ta cần làm rõ các khái niệm đó là: Khái niệm thẩm quyền; Khái niệm thẩm quyền dân sự theo loại việc của Tòa án và khái niệm tranh chấp kinh doanh, thương mại.

Hiểu một cách chung nhất thì “Thẩm quyền là quyền xem xét để quyết định và định đoạt một vấn đề theo pháp luật” [32; tr 922]. Dưới góc độ pháp lý thì thẩm quyền là tổng hợp các quyền và nghĩa vụ hành động, quyết định của cơ quan, tổ chức thuộc bộ máy Nhà nước do pháp luật quyết định. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Như vậy, có thể nhận định rằng, dù tiếp cận dưới góc độ nào thì “thẩm quyền” luôn bao hàm hai nội dung cơ bản đó là: Quyền xem xét giải quyết các vụ việc trong phạm vi pháp luật cho phép và quyền hạn trong việc ra các quyết định khi giải quyết vụ việc đó. Theo quy định tại Điều 102 Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1992 (được sửa đổi, bổ sung năm 2013) thì “Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp.

Tòa án nhân dân gồm Tòa án nhân dân tối cao và các Tòa án khác do luật định”. Trên cơ sở quy định này của Hiến pháp, Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2002 đã quy định cụ thể là Tòa án nhân dân có thẩm quyền xét xử các vụ án hình sự, dân sự, hành chính và giải quyết những việc khác theo quy định của pháp luật. Khi xét xử Tòa án có quyền ban hành bản án và các quyết định, được đảm bảo thi hành bằng sức mạnh cưỡng chế của nhà nước thông qua hệ thống cơ quan thi hành án dân sự. Do đó, thẩm quyền của Tòa án là khả năng của một Tòa án xem xét một vụ việc trong phạm vi pháp luật cho phép.

Trong khoa học pháp lý, vấn đề thẩm quyền của Tòa án đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm và cũng có nhiều quan niệm khác nhau về “thẩm quyền của Tòa án”. Có quan điểm cho rằng: “Thẩm quyền là phạm vi giới hạn hoạt động của tòa án và khả năng pháp lý của tòa án có mối quan hệ chặt chẽ với nhau tạo thành thẩm quyền của Tòa án. Thẩm quyền của tòa án bao gồm thẩm quyền xét xử, phạm vi – giới hạn xét xử và quyền hạn quyết định của tòa án” [8;tr 8]. Quan điểm khác cho rằng: “Thẩm quyền của tòa án là một thể thống nhất bao gồm hai yếu tố có liên quan chặt chẽ với nhau, đó là thẩm quyền về hình thức và thẩm quyền về nội dung.

Thẩm quyền về hình thức thể hiện ở quyền hạn xem xét của tòa án (thẩm quyền xét xử và phạm vi xét xử) còn thẩm 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] quyền về nội dung thể hiện ở quyền hạn giải quyết, quyết định của tòa án đối với những vấn đề đã được xem xét” [9;tr 11]. Theo quan niệm này, “thẩm quyền của Tòa án” bao hàm hai yếu tố cơ bản đó là thẩm quyền về hình thức và thẩm quyền về nội dung có mối liên hệ mật thiết với nhau. Hay nói một cách khác đó là quyền hạn, phạm vi xem xét của Tòa án và quyền quyết định của Tòa án luôn nằm trong một chỉnh thể thống nhất với nhau. Như vậy, dù cách tiếp cận “Thẩm quyền của tòa án” khác nhau nhưng các khái niệm này giống nhau ở những điểm cho rằng “thẩm quyền của tòa án là thẩm quyền trong việc xét xử, giới hạn của việc xét xử và quyền ra quyết định trong việc xét xử đó”.

Trong phạm vi nghiên cứu đề tài tác giả chỉ xem xét thẩm quyền dưới góc độ quyền xem xét giải quyết các vụ việc về giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại trong phạm vi pháp luật cho phép. Thẩm quyền dân sự theo loại việc của tòa án là một trong các thẩm quyền dân sự của tòa án. Trên thế giới đa số các quốc gia kể cả các quốc gia theo hệ thống pháp luật Anh - Mỹ hay các quốc gia theo hệ thống pháp luật Châu Âu lục địa đều tiếp cận khái niệm thẩm quyền dân sự của tòa án dưới hai góc độ: Thẩm quyền theo loại việc (căn cứ vào bản chất của vụ việc) và thẩm quyền theo phạm vi lãnh thổ. Tuy nhiên theo đặc thù trong việc tổ chức hệ thống tòa án mà tại Việt Nam thẩm quyền dân sự của tòa án còn được tiếp cận dưới góc độ là thẩm quyền theo cấp của tòa án trong việc xét xử sơ thẩm.

Để xác định một vụ việc dân sự thuộc thẩm quyền giải quyết của một Tòa án cụ thể nào, đầu tiên, người ta phải xác định vụ việc đó có thuộc thẩm quyền sơ thẩm dân sự của Tòa án theo loại việc hay không, sau đó căn cứ vào luật thực định để xác định vụ việc đó thuộc thẩm quyền sở thẩm của Tòa án cấp nào và bước cuối cùng là xác định trong số các Tòa án cùng cấp đó thì Tòa án lãnh thổ nào sẽ có thẩm quyền giải quyết. Do đó, việc xác định thẩm quyền dân sự theo loại việc của Tòa án là nền tảng hay tiền đề quan trọng để xác 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] định thẩm quyền dân sự của Tòa án trong việc tiếp nhận, thụ lý và giải quyết các vụ việc dân sự. Như vậy, dưới góc độ nghiên cứu của bản luận văn thì thẩm quyền dân sự theo loại việc của toà án là quyền xem xét, giải quyết các vụ việc theo thủ tục tố tụng dân sự. Theo Điều 1 Luật Tổ chức Toà án nhân dân năm 2002, Điều 1 BLTTDS thì Tòa án có thẩm quyền giải quyết các vụ án và các việc dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động theo quy định của pháp luật.

Hiện nay, hệ thống Tòa án của Việt Nam được tổ chức theo các cấp, theo địa giới hành chính, ở Tòa án nhân dân cấp tỉnh và Tòa án nhân dân tối cao lại có những Tòa chuyên trách để xem xét giải quyết các vụ việc thuộc các lĩnh vực cụ thể. Việc nghiên cứu cho thấy, thẩm quyền dân sự của Tòa án theo loại việc được xác định trên cơ sở các quan hệ pháp luật nội dung có cùng tính chất mà Tòa án phải xem xét giải quyết. Về nguyên tắc, Tòa án nhân dân có thẩm quyền giải quyết nhiều loại tranh chấp khác nhau, trong đó có tranh chấp kinh doanh, thương mại. Vậy tranh chấp kinh doanh, thương mại là gì? Vấn đề này còn tồn tại nhiều quan điểm khác nhau về nội hàm của thuật ngữ, theo đó có nhiều khái niệm khác nhau về thuật ngữ này.

Tranh chấp kinh doanh, thương mại là một hiện tượng phổ biến và thường xuyên diễn ra trong các hoạt động của nền kinh tế thị trường. Do tính chất thường xuyên cũng như hậu quả của nó gây ra cho các chủ thể tham gia tranh chấp nói riêng và cho cả nền kinh tế nói chung, pháp luật Việt Nam cũng đã sớm có những quan tâm nhất định đến hoạt động này, cũng như các phương thức giải quyết nó thể hiện thông qua các quy định cụ thể trong nhiều văn bản pháp luật. Thuật ngữ “Tranh chấp kinh doanh, thương mại” là một thuật ngữ pháp lý mới xuất hiện cùng với sự ra đời của Bộ luật Tố tụng dân sự 2004. Trước khi thuật ngữ tranh chấp kinh doanh, thương mại xuất hiện, thực tiễn giải quyết tranh chấp phân chia thành tranh chấp dân sự, tranh chấp kinh 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Các tranh chấp phát sinh trong đời sống dân sự hàng ngày bao gồm các quan hệ nhân thân và quan hệ tài sản được coi là tranh chấp dân sự và điểu chỉnh bởi Bộ luật dân sự 1995. Tranh chấp phát sinh từ hợp đồng kinh tế và hoạt động tổ chức kinh doanh của các doanh nghiệp, hoạt động mua bán trái phiếu, cổ phiếu được coi là các tranh chấp kinh tế, được điều chỉnh chủ yếu bởi Pháp lệnh hợp đồng kinh tế. Ngay từ năm 1994, hệ thống pháp luật Việt Nam về thương mại cũng đã đưa ra một số khái niệm khác nhau để biểu đạt loại tranh chấp này. Tuy không xây dựng được một khái niệm chuẩn mực về tranh chấp kinh tế nhưng cũng đã liệt kê được các tranh chấp được coi là tranh chấp kinh tế thuộc thẩm quyền giải quyết của tòa án kinh tế và trọng tài kinh tế.

Đến năm 1999, khái niệm tranh chấp thương mại lần đầu tiên được đề cập đến trong Luật thương mại ngày 10/5/1999.